ՅԱԿՈԲ ՊԵՐԹԻԶԼԵԱՆԻ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ. ԲԱՐԵ՛Ւ, ՀԱՅՐԻԿ…

Երբ դողդոջ ոտքերով առաջին անգամ Հայաստան կ՛երթայի, հանգստացուցիր զիս` ըսելով. «Քանի մը ժամ ետք կը հասնիս, լուսինը բոլորած է, դուն ալ, մենք ալ նոյն լուսինը պիտի տեսնենք, աչքերդ սեւեռէ անոր, մինչ մենք նոյնը կ՛ընենք, ամէն անգամ որ մեզ կարօտնաս, դիտէ լուսինը…»:

Իսկ հիմա, երբ քեզ կարօտնամ, արեւին նայիմ թէ աստղերուն: Աստղ մըն ալ դուն եղար` աւելնալով տիեզերքի աստղերու փաղանգին` իբրեւ հաւատքի պլպլացող կանթեղ: Անծայր է երկինքը, կը կորսուի նայուածքս, լուսինը գոնէ մէկ հատ էր: Բայց գիտես` արեւուն շողերը որքա՜ն քեզ կը յիշեցնեն, բարի հայեացքիդ ելեւէջները մեղրագոյն բիբերուդ երանգները կը գծեն: Արեւուն շողերը միշտ կենդանի են, երկրի տարբեր մասերուն վրայ կը գոյատեւեն, իսկ աստղերը մարած արեւներ են… Յստակ է հիմա, որ դուն ոչ միայն կը գոյատեւես աստղահոյլերուն, արեւի շողերուն, տիեզերքին, որ միշտ մէջդ էր, այլ` այս փոքրիկ կանաչ տերեւին մէջ, որ գլուխ կը ցցէ հողաթումբէդ` նոր ծլած խոհի մը պէս, փոքրիկ,  ծաղկած այս ծիլին, որուն հետ արեւի շողերը իրենց  քմահաճ խաղը կ՛ընեն, կամ գուցէ կը խորհրդակցին իրենց` իրարու հանդէպ ունեցած սէրը արտայայտելով:

Ո՛չ, հոն քարին տակ պառկողը դուն չես, քու ստուերդ է, ժամանակաւոր հագուստդ, որ այնքան յամառօրէն եւ հաւատարմաբար մայրս եւ եղբայրս այս վերջին շրջանին խնամեցին: Այդ տարազը միայն միջոց մըն էր` քեզի հետ ունեցած  մեր երկրային հաղորդակցութեան, որուն տակ ծածկուած էր այնքան գեղեցիկ հոգիդ, որ  չէր կրնար հոն մնալ, այդ եղծանելի վիճակին մէջ եւ ազատ է, այնքան  ատեն որ գոյութիւն  ունի զինք արարողը: Միայն երկրի կապուած հոգին է, որ չի կրնար սաւառնիլ: Հոգիդ, առատացած պարգեւներով, որոնք կը բաշխէիր ոչ միայն մեր կարիքներուն համար, այլ` աւելցնելով զանոնք, կը յատկացնէիր ամէն տեսակ բարի գործերու… փորձելով բոլոր լաւ բաները: Քսան երկար տարիներ, 1954-1974, ուսուցանելու եւ տեսչութեան պարգեւներդ ի գործ դրիր,  Արմէնեան դպրոցի կիրակնօրեայ վարժարանին մէջ: Մինչ ուրիշներ մէկիկ-մէկիկ հեռացան հոնկէ, դուն յամառօրէն մեր ձեռքերէն բռնած` շարունակեցիր մնալ այնտեղ, պահելու` աւանդը: Դասարանին դուռը փակող վերջին ուսուցիչը եղար, երբ ալ հնար չկար. ըստ երեւոյթին դպրոցին ծախուիլը միակ լուծումն էր: Իսկ ձեր տագնապները որքա՜ն կ՛ընկճէին մանուկ հոգիս, որ աննկատօրէն կը հետեւէր ձեր բոլոր շարժումներուն… Հիմա ո՛չ դպրոցը կայ, ո՛չ Լեւ Թոլսթոյէն մեզի պատմած հոգեթով պատմուածքներդ, ո՛չ ալ դուն: Բայց տակաւին մտքիս մէջ կը ճախրէ այդ դպրոցի դասարաններուն ոսկեշող արեւը, որուն վրայ կը դեգերէին մեր մանկութեան ամենապայծառ ու վճիտ պահերը: Զատկական գոյնզգոյն հաւկիթներուն հմայքը, ձեր զոհողութեան ոգին ու շատ մը աներեւոյթ նրբին ճառագայթներ` մեր մէջ ամրապնդեցին հաւատքն ու վստահութիւնը առ Աստուած իբրեւ առկայծ պատրոյգ` ապագայ փոթորկոտ  ծովուն  համար:

Այնքան հոգատար հայր եղար մեզի, որ կրցանք Հայր Աստուած պատկերացնել քու միջոցովդ: Հեզահամբոյր բնաւորութեամբդ, օրինակելի վարքովդ շրջապատիդ սիրելին էիր: Մարդը եւ նոյնիսկ անասունները սիրել սորվեցուցիր մեզի: Երկու տարեկանիդ հայրդ կորսնցուցած էիր, այն գուրգուրանքը, որ իրմէ չէիր ստացած, առատօրէն փոխանցեցիր մեզ: Ու սեղանիդ վրայ հաւասարապէս միշտ բաց էին Աստուածաշունչը, կիրակնօրեայ դպրոցի դասագիրքերդ եւ հայոց պատմութեան գիրքեր: Իւրաքանչիւր օր, ճաշէն ետք, մեր դասընթացքը կը սկսէր քու հանգիստիդ հաշուոյն: Քոյրս եւ ես անընդհատ կը վիճէինք մեր տնային դասարանի լաւագոյն դիրքը գրաւելու համար: Իսկ հետագային մեզի կը փորձէիր բացատրել արեգակնային դրութեան գաղտնիքներուն մասին, որոնք իւրացուցած էիր Ամերիկեան քոլեճի աշակերտութեանդ ընթացքին եւ ինքնազարգացմամբ: Անգլերէն գիտական գիրքերը բառ առ բառ հայերէնի կը թարգմանէիր, եւ այնքան փափաքելի էր լսել քեզմէ: Ինչպիսի՛ մանկավարժական սկզբունքի կը հետեւէիր, որ մերօրեայ ծնողներուս անծանօթ կը մնայ…

Երկու տարի Գերմանիոյ մէջ հեռուստացոյցի մասնագիտական դասընթացքի հետեւիլդ պատճառ դարձած էր, որ տիրապետէիր գերմաներէնին: Իւրաքանչիւր ծննդեան տօնին անպայման գերմաներէնով պէտք էր լսէինք Ս. Ծ. քու սիրած «Քրիսմըս քարըլզներու» սկաւառակդ, ետքը հայերէնով երգէինք Ս. Ծննդեան բոլոր շարականները` մինչեւ արշալոյս: Երբ Ս. Ծննդեան փայլուն աստղը երկնակամարին վրայ երեւէր, բոլորս դուրս` տանիք պիտի հրաւիրէիր  լուսաստղը տեսնելու եւ իրարու ըսելու` «Քրիստոս ծնաւ եւ յայտնեցաւ», որպէսզի անկէ ետք պատրաստուէինք եկեղեցի երթալու Ս. Ծննդեան համար վերապահուած մեր նոր զգեստներով:

Հաւատարիմ հոգաբարձուն էիր ազգային Մեսրոպեան վարժարանին եւ թաղականը` Սուրբ Գէորգ եկեղեցւոյ, որոնց ատենադպրութեան պաշտօնը վարեցիր յաջորդաբար երեսուն երկար  տարիներ, 1971-2002: Երբ գիշերները ուշ ատեն  արթննայի, դուն տակաւին  ատենագրութիւններդ կը մաքրագրէիր: Ո՛չ համակարգիչ ունէիք, ո՛չ ալ գրաշարող: Կը լսէի խումբի անդամներուն հետ ունեցած զրոյցներդ, թէ ինչպէ՛ս միասնաբար կը ծրագրէիք, ձեռնարկներ կը կազմակերպէիք` լումայ առ լումայ հաւաքելով, դպրոցը կանգուն պահելու համար: Կը պայքարէիք եկեղեցւոյ հանդիպակաց տուները գնելու` եկեղեցւոյ տարածքը աւելցնելու եւ տարբեր հեռանկարներով: Եւ օր մըն ալ, երկար տարիներու ծառայութեանդ համար, սրբազան հայրը քեզ եւ անուանակից զարմիկդ, հայրերու տօնին առթիւ, պարգեւատրեց պատուոյ գիրով, երջանկութեան արցունքներով ընդունեցիր այդ  գնահատականը:

Աչքիս ծայրով կը դիտեմ տարիներու խորքը: Կը տեսնեմ, թէ ինչպէս բողբոջ դասարանի աշակերտ էի, երբ սկսար սորվեցնել` «թուրքերը մեր հողերը առին…», այնքան կը կրկնէիր, կը բացատրէիր, բայց մանուկ ուղեղս «հող» ըսելով` միմիայն կ՛ըմբռնէր, կը պատկերացնէր բակը թաղարներուն մէջ զետեղուած հողերը… յետոյ կամաց-կամաց սկսայ հասկնալ ամէն բան, նոյնիսկ քու ծնողներուդ ապրած Կիլիկիոյ Մարաշ քաղաքի եւ անոր շրջակայ արուարձաններուն նկարագրութիւնները չզլացար օրն ի բուն նկարագրել չորսիս, յաճախ մայրս ալ կ՛աւելցնէիր քու աշակերտներուդ ցանկին վրայ: Իսկ հետագային պրն. Ալեքսանէն գնահատուած բանաստեղծութիւնները ինձմէ աւելի քեզ կ՛ուրախացնէին, որովհետեւ անոնց «խմբագիրը»  դուն կ՛ըլլայիր:

Յարկիդ տակ բնակողներուս համար բնութիւնը գովերգեցիր այնքան, որ մենք միշտ երազէինք այդ հեռու երկիրը, ուր ծնողներդ ապրած էին: Ու միշտ կրկնեցիր. «Այս երկրին մէջ տուն պէտք չէ  ունենանք, պէտք չէ կապուինք այս հողին, հոս հիւր ենք եւ պանդուխտ, հայրենիքը մեզ կը սպասէ»: Հօրեղբայրս, հայրենի ներգաղթի օրերուն, գոյքերը պատրաստած, անհամբեր ձեր մականունին ցուցակներուն մէջ յայտնուելուն սպասած էր: Երբ յստակացած էր, թէ ցուցակներուն մէջ գոյութիւն չունէին ձեր անունները եւ նոյնիսկ հետագային չէին կրնար ունենալ տեղն ու տեղը, կաթուածահար եղած եւ մահացած էր: Իսկ դուն, անոր կարօտն ալ կուրծքիդ վրայ բազմապատկած, որոշած էիր քուկինիդ հետ տանիլ հայրենիք: Եւ հիմա ի յայտ եկաւ, թէ բոլորս ալ պանդուխտներ ենք ոչ միայն այս  երկրին կամ վայրին մէջ, այլ` երկրագունդին վրայ ընդհանրապէս, երբ նոյնիսկ դուն չկրցար հասնիլ հայրենիքդ, որ քեզի համար այնքան մօտ կը թուէր ու հոն հասնիլը` այնքան վճռական:

Հիմա գիտեմ, թէ` «մնայուն ու վեհ տուն մը ունիս հոն` երկինքը, եւ Ան կրնայ քեզ պահել անարատ ու անբիծ եւ անխառն ուրախութեամբ լեցուն` իր փառաւոր ներկայութեան կանգնեցնել»: Եւ լաւ գիտեմ, թէ` «Աստուած զինք սիրողներուն համար պատրաստեց այնպիսի փառք մը, որ որեւէ աչք չէ տեսած, որեւէ ականջ չէ լսած, եւ ոեւէ մէկուն մտքէն իսկ չէ անցած: Բայց Աստուած մեզի յայտնեց այդ խորհուրդը իր հոգիին միջոցով, որովհետեւ հոգին, որ ամէն ինչ կը քննէ, գիտէ Աստուծոյ նոյնիսկ ամենածածուկ ծրագիրները» (Ա. Կորնթ. 2.9-10):

Գիտես` միայն ակնթարթ մըն է մեր բաժանումի պահը: Բոլորը քեզի հրաժեշտ տալու եկած են, անոնք չեն անդրադառնար, թէ աչք գոցել-բանալու տեւողութեամբ կ՛անցնին օրերը, կը միանանք եւ քեզ այն ատեն կը տեսնենք կատարեալ, անապական եւ պայծառ: Նոյնիսկ այստեղ մոռցած` մեր ունեցած բոլոր դժուարութիւնները: Անոր դէմքի ճառագայթներէն կը լիանան մեր հոգիները, ա՛լ բժիշկի կարիք չենք ունենար: Կ՛ըլլանք այնքան առողջ, որ ապրիլը ուրախութեան համազօր կ՛ըլլայ:

Կը վերապրիմ բազմաթիւ անցած ապրումներ` սեփական եւ քեզի պատկանող. մինչ դուն հանգիստ ես ու թեթեւ, վրանէդ հեռացած, միշտ մեզի հետ եւ մեզի համար, ցորենի հատիկի մը պէս, հասկի վերածուած:

Այնպէս կ՛ուզի զգալ անցքդ
Այս մեծ գոյէն դէպի միւսին,
Կանգնած մօտիկ այդ սահմանին
Միանայի ես քու անցքին
Այս աշխարհէն դէպի միւսին

Լուսաբացէր այնպէս
Չսգայի ես քու ցաւը
Կանգնած կողքդ աննկատ
Թող կիսէի ցաւդ մեծ
Ու երկուքս թեթեւցած
Զիրար գրկած
Հեռանայինք ու անցնէինք
Մահ սահմանէն….

Թէեւ  հետդ  չկրցայ կիսել  քեզի հրամցուած դառն  բաժակը, սակայն քեզի հետ կրնամ զգալ` այնքան թեթեւ, այնքան խաղաղ ու երկնային, եւ քեզ` այնքան ներկայ եւ կենդանի… Դուն  ինծի  սորվեցուցիր ցաւի մէջ երգել… ու դեռ` ժպտիլ…

ՄԱՐԻԱՆԱ ՅԱԿՈԲԻ ՊԵՐԹԻԶԼԵԱՆ

15 օգոստոս 2011

Share this Article
CATEGORIES