ՄԻՍԱՔ ՄԵԾԱՐԵՆՑԻ ԾՆՆԴԵԱՆ 125-ԱՄԵԱԿԻՆ ԱՌԻԹՈՎ

Սիրոյ ընկեր չունի, հիւանդ է, ուստի եւ շփուելու մեծ շրջանակ չունի, հասակակից ընկերների շրջանակ չունի:  Մեծ քաղաքում է, Պոլսոյ անսիրտ եռուզեռի մէջ, եւ իրեն ներշնչող միակ աղբիւրը դառնում է մանկութիւնից իր մէջ բոյն դրած բնութիւնը: Նա այնպէս է կապւում բնութեանը, որ այն դարձնում է իր մտքի ու զգացումների բանալին, դրա միջոցով է բացում իր ներաշխարհի հարստութիւնը, այն օգտագործում է փոխաբերութեան ընդգրկուն ալիքով ասելիք ու միտք ստեղծելու եւ դրանով պարուրուած իր մտքերը վերածում է գոյնի, երգի, պատկերի, դարձնում իր` մեծարենցեան, աշխարհի մթնոլորտը:

«Գիտե՜ս, ծաղի՜կ, անունն ի՞նչ է
դողին` զօր քեզ տըւաւ հովիկ…»

Ո՞վ է կարողացել այս նրբութեամբ, այս այլակերպումով ներկայացնել ցաւը, կեանքի հարուածը, մահուան սարսափը, կամ նաւերի պարզ երթի մէջ տեղադրել մի ամբողջ փշրուած բոյլ երազների այլաբանութիւն:

«Նաւակները մեկնեցան, ամէնն ալ, բաղձանքով ակաղձուն (լեցուն),
Հեռացան ամէնն ալ` ծըփանուտ Երազիս ափունքէն»

Իր այս խորտակուած, փշրուած երազները, իր անկատար մնացած տենչանքները իմաստուն փոխաբերութեամբ նա տեղադրել է նաեւ «Մեղուները» անչափ խորը բանաստեղծութեան մէջ: Երբ կարդում ես, առաջին տպաւորութիւնը զարմանքն է, թէ ինչպէ՞ս է այդ տարիքին այդքան իմաստութիւն ձեռք բերել այս փորձառութիւն չունեցող, կեանքի հետ դեռ չշփուած երիտասարդը, որ այս անգամ էլ բնութեան ամենաժրաջան եւ ամենաքաղցր բերք պարգեւող մեղուին իր կեանքի, իր ճակատագրի այլակերպումը դարձրել:

«Տենչանքներըս, տարագնացի՜կ մեղուներ,
Ոսկի երիզ մը բանալով
Ու զանակներ (ոսկի փոշի) անձրեւելէն
Թըռան գացին երամ-երամ
Անցան-գացին դարուղիէն (վերելքէն)»

Նկարագրում է, իր վաղեմի արեւավառ երազանքների ու ծրագրերի փլուզումը, որոնց դարձին դեռ սպասում է ինքը: Թէեւ մահուան շեմին է, բայց դեռ յոյս ունի, սպասում է.

Ահա՜ օրն ալ մըթագնեցաւ,
Եւ ես ի զո՜ւր տարաժամ
Դեռ կ’ըսպասեմ անոնց հեւքոտ ու մեղրազօծ վերադարձին»:

Օրէ օր մաշւում է, դէպի առողջ կեանք վերադառնալու իր յոյսերը ի չիք են դառնում, յոգնած է այդ սրտամաշ սպասումներից, բայց չի յուսահատւում, համաձայն է կեանքի բոլոր դժուարութիւններին, միայն թէ ապրի՜, ապրի՛:  Ներքին բոլոր զգայարանները լոյս ու յոյս են արձակում:

«Ա՛լ յոգնա՜ծ եմ
Ըսպասելէն տենչանքներուս մեղրին անուշ,
Ու տարաժամ այս յածումին մէջ երջանի՜կ պիտի ըլլամ,
Եթէ թունեղ խա՜յթ իսկ բերեն
Ուղեմոլար մեղուներն իմ տենչանքներուս»:

Նա չի յանձնւում մահին, ինչպէս իր նախորդ բախտակիցը` Պետրոս Դուրեանը, որին զարմանալիօրէն բոլորովին չի կրկնել, ինչպէս տարածուած էր այդ ժամանակ: Բայց իր նուրբ հոգով զգացել է նրա տառապանքը, բարձրարժէք գնահատական տուել ճակատագրերով իրար կապուած բանաստեղծին գրելով`

«Յոյզով մեռա՛ւ ան, յուշքով` կ՛ապրի դեռ,
ծառերուն նըման, որ թարմ ու դալար,
իր գերեզմանին կ՛ելլեն հովն ի վեր»:

Մեծարենցի ձգտումը ոչ թէ մահն է, ինչպէս Դուրեանինը, այլ` մահին յաղթահարելը, կեանքի աւելի պայծառ եզերքներին տիրելը: Նա ամէնուրեք ապրելու տենչով է պարուրում իր ընկալումների տեսադաշտը:

«Թոյլ շրշիւն մը, յետոյ բոյր մը մշկենի,
եւ յամրագին գիրքը ձեռքէս կ՛իյնայ վար,
երազներու պերճուհին է, որ կ՛անցնի,
ու կը փրթի ծովակն հոգւոյս մեղմավար»:

Անվերջ սիրոյ կարօտով, սիրոյ երազանքով ու տենչանքով է ապրում այս զարմանահրաշ տաղանդը: Նրա սէրը տարբեր է, երազային եւ միեւնոյն ժամանակ այնքա՛ն իրական, այնքա՛ն շօշափելի, որ այդ անբացատրելի զգացումը կերպարանք ու բոյր, տեսք է ստանում, հրդեհում ընթերցողին նոյն ուժով, ինչ ուժով հրդեհել է ստեղծող բանաստեղծին:

Նա սէրը կերպարանաւորում է բնութեան տարբեր պատկերներով, երեւոյթներով:  Յաճախ արեւի, լոյսի շող է` ուռենիների ծփանքի մէջ խաղացող, յաճախ ծաղկի թերթիկ է հոլանի աղջկայ տեսքով, երբեմն ծառերի բոյր է, երբեմն` մշուշի մէջ լողացող նաւակ, բայց ամէնուրեք գեղեցիկն է իշխում եւ միշտ էլ գեղեցիկը յայտնւում է իր երազած կնոջ տեսքով:

«Աղջիկ մըն է կարծես հովը` գինով մուրտի բուրումէն»:

Բնապատկերով իր հոգին, իր զգացումները հրամցնելը բոլորովին նոր փայլ, նոր շունչ էր տալիս Մեծարենցի ստեղծագործութիւններին, այն դարձնում առանձնայատուկ:

«Կու գան կոյսերն իմ անուրջիս, հերարձակ,
Մանիշակէ բըլուրներէն ու դաշտէն,
Ես կ՛ունկնդրեմ հապըշտապ ու համարձակ
Քայլերուն` որ լուռն ուժգնօրէն կը շեշտեն»:

Նրա ստեղծած պատկերների գերիշխող շեշտը, ինչպէս վերը նշեցի, կախարդիչ երաժշտականութիւնն է, որը նա ապշեցուցիչ արուեստով տեղադրել է բառերի մէջ, բառերի արանքում, այն լուծել, դարձրել է միջավայր, որը լսելի է ընթերցողին: Երաժշտականութիւն հաղորդող ամենացայտուն բանաստեղծութիւնը «Աքասիաներու շուքին տակ»ն է, ուր ոչ միայն տեսանելի է հովի, տերեւների շարժումը, սատափէ մթնշաղի գոյնը, այլ զգայութուններով լեցուած տողերի փափուկ, շոյող կշռոյթը, երաժշտական, հնչիւնների է վերածւում:

«Ծաղիկներէն յուշիկ թերթեր կը թափէ
Բուրումներով օծուն հովիկն իրիկուան,
Հոգիներուն կ՛իջնէ երազ մը բուրեան,
Ի՜նչ հեշտին է մըթնշաղն այս սատափէ:

Աքասիաներ, գինով լոյսէ ու տապէ,
Օրօրուելով մաքուր շունչ մը կը հեւան.
Մինչ կը ձիւնէ ծաղիկն իրենց հետեւան`
Զօր խօլաբար հովը գրկել կը շտապէ»:

Իրենից ընդամէնը մէկ տարի առաջ արեւելահայաստանում ծնուած, մէկ այլ բախտակից քնքուշ բանաստեղծ, Վ. Տէրեան անունով, շարունակելու է հնչիւնների երաժշտութեան բանաստեղծութիւնը:

«Աշնան մշուշում շշուկ ու շրշիւն,
բարդիներն են բաց պատուհանիս տակ…»:

Եւ բացատրելու է այդ երաժշտականութեան իմաստը` «երաժշտութիւնը հոգու ձայնն է, որը դառնում է բանաստեղծութիւն: Երաժշտութիւնը իմ հոգին է, որին ինչ-որ հրաշքով լսում եմ ես» (Վ. Տէրեան, հ. 4)

Եւ բնականաբար Մեծարենցն էլ լսում ու վերարտադրում էր իր երաժշտական հոգին: Աւելի՛ն. նա գտնում էր, որ` «Քերթուածները իբրեւ բառ պիտի ունենան տերեւի թրթռումը, թռչունին դայլայլը…»: Եւ իսկապէս իր քերթուածների իւրաքանչիւր բառը խօսուն պատկեր է, ձայն ու շարժում:

«Ջուրը ցայտքէն ծաղիկ-ծաղիկ կը կաթէ.
Վըճիտ, ինչպէս լոյսէ արցունքը մանկան»
կամ`
«Ծաղիկներէն  հովը թերթեր կը թափէ…»

Վերանալով անձնական դժբախտութիւնից, իր ցաւերից` նա ստեղծում է քնարերգութեան բարձրագոյն որակ, ուր զգացումը դարձնում է իմաստնութիւն` հոգու, սիրոյ, բնութեան, գեղեցկութեան:

1903թ վերջաւորութեան, «Ծիածան»ի  հրատարակութիւնից ընդամէնը երեք ամիս անց, տպագրում է իր բանաստեղծութիւնների երկրորդ գիրքը` «Նոր տաղեր» խորագրով: Այս շարքում մենք արդէն հանդիպում ենք աւելի հաստատուն բանաստեղծին: Թէեւ դարձեալ բնութիւնն է նրա փոխաբերութեան առանցքը, թէեւ սէրն է նրա հոգու զարկը, բայց խոհերի, պատկերների աշխարհը է՛լ աւելի գունեղ ու ընդգրկուն է, զգացումներով աւելի հասուն: Ընդամէնը 17 տարեկան է դեռ, բայց նրա զգայարանները իւրացրել են բնութեան իւրաքանչիւր շարժում, փոփոխութիւն: Այդ տարիքին նրա աչքը զարմանալի ընդգրկունութիւն ունի, նա տեսնում է ոչ միայն տեսանելին, այլ` անտեսանելի երեւոյթներ, շարժումներ է նկատում, զգում, վերծանում: Բնութեան ամենանրբագոյն շարժումները վերլուծելով` դրանք համեմատական իմաստուն կամուրջ է դարձնում իր ասելիքի համար: «Ըլլայի, ըլլայի» շարքը դրա վառ ապացոյցն է: Պարզ իրիկունը նա դարձնում է բնութեան իւրաքանչիւր շնչող արարածին ուղղուած ուղերձ, պարուրուած` անսահման մարդկային հոգատարութեամբ, ուշադրութեամբ, նրբութեամբ, այլոց տխրութիւնը, սուգը լուսագեղ քաղցրութեան վերածելու տենչ:

Հայ քննարերգութեան մէջ իր նրբութեամբ ու խորութեամբ նմանը չունեցող այս բանաստեղծութեան իւրաքանչիւր տողը խորը իմաստից զատ նաեւ շոյող երաժշտական մի սքանչելի կտոր է: Ինքը մահուան ճիրաններում սեղմուած, մտածում է բնութեան մաքրութեամբ` նրա տրոփիւնով, թռչունների երգով մարդ-անցորդի, կեանք մտած ու հեռացող ճամփորդի տխրութիւնը փարատելու մասին:  Ի՜նչ նազանքով ու փափկութեամբ է նա մօտենում մարդու հոգուն: Շռայլաբար իր կարճ կեանքը պատրաստ է նուիրաբերելու մինչեւ անգամ հոգեվարքի շեմին գտնուող երիտասարդ աղջկան` նրա մարող ճրագը բոցավառելու իր ցոլքով:

«Սա իրիկունն ըլլայի ես,
եւ հըպէի ճակտին ամէն անցորդի.
չքնաղագեղ ու նըւաղուն եամուրդի (ուշացումով)
սա իրիկո՜ւնն ըլլայի ես:

Սա իրիկո՜ւնն ըլլայի ես,
թոյլ, նազենի, շղարշային, վարդաբոյր,
ու ծըփայի զերթ ոսկեսար վարագոյր
վըրան ամէն հոգիի:

Սա իրիկունն ըլլայի ես,
իմ անդորրիս մէջ ոգեվար աղջըկան
մարող ճրագին բոցեր տալու իմ ցոլքէս.
սա իրիկո՜ւն ըլլայի ես»:

Իր իղձերի ուղերձը նա աւարտում է համամարդկային, մեծ մարդասերի ցանկութեամբ.

«Սա իրիկո՜ւնն ըլլայի ես,
համայնական, չքնաղ, քաղցրիկ, լուսագէս.
եւ ամէնուն տայի հուրքէս, ոսկիէս:
Սա իրիկո՜ւնն ըլլայի ես»:

«Իրիկունների» շարքը շարունակւում է` «Իրիկնային», «Իրիկուան իղձ», «Իրիկունս», եւ ամէն անգամ իրիկունը ներկայանում է տարբեր տարազներով, տարբեր խորհրդածութիւնների ու զգացումների դուռ բացելով:

Մի տեղ երազում է` «Իրիկուան մէջ անհետելու յոյսն ունենալ». մէկ այլ տեղում իրիկունը կամուրջ է դարձնում գիշերուան համար եւ, ինչպէս միշտ, միակ մխիթարողը կրկին մնում է բնութեան սփոփանքը, այս անգամ էլ` իրիկունը, քանի որ`

«Շատ էր լեցուն հոգւոյս, ո՛վ Տէր, բազմազեղումն այս շրջասփիւռ»

Ցաւօք, նա այդպէս էլ չիմացաւ, որ իր ներքին, բազմազեղուն հուրքն ու ոսկին, որն անմնացորդ նուիրաբերեց, մէկ դար անց դեռ շարունակում է լուսաւորել ընթերցողների հոգին:

Իր բանաստեղծութիւններից ոչ մէկում չենք հանդիպում տողը լրացնելու համար հէնց այնպէս նետուած բառի, կամ` սուտ միջավայր ստեղծող, անխորք բառակոյտի:

Եւ բոլորովին պատահական չեն իր մտածումները` տիրող գրական որակի վերաբերեալ: Արտաշէս Յարութիւնեանին գրած նամակում կարդում ենք հետեւեալը. «Իմ մեծ ծարաւս իսկատիպ գրականութեան մը իրականցումն է: Եւ ասոր համար անհրաժեշտութիւնը կը զգամ հողին ու ջուրին ու քարին հետ ապրելու»:

Ո՞րն էր այդ «իսկատիպ» գրականութիւնը:

Ողջ էութեամբ դէմ լինելով արեւմտահայ գրականութեան մէջ այնքան ընդունուած մարմնապատկերներով հեշտանքի միջավայրի ստեղծման` կարողացաւ իր պատկերները, իր գոյները տանել ուրիշ ուղղութեամբ, մակերեսից անցաւ խորքին: Իր «իսկատիպ»ը, այդ պայքարն էր: Նա բնութիւնը դարձրեց իր ասելիքի հիմնական բանալին եւ իր իմաստուն բնազդով վերլուծեց երեւոյթները: Այն հարցին, թէ ստեղծե՞ց նա «իսկատիպ» գրականութիւն, առանց տարակուսանքի կարող ենք ասել` այո՛:

Այսօր մենք ունենք մեծարենցեան քնարերգութիւն` իր նրբագոյն երաժշտականութեամբ, իր պատկերաւոր հարուստ բառաբաշարով, իր իւրայատուկ խորը փոխաբերութեան իմաստնութեամբ:

Բնութիւնը առողջութիւն է բաշխում, Մեծարենցի` «հողին ու ջուրին, քարին հետ ապրելու» տենչը այդ առողջ ոգու ու զգացումի խորհուրդն ու իմաստութիւնն է փոխանցում մեզ:

Թէեւ նա բաւական քարկոծուել է իր այս նորարարութեան համար, մինչեւ իսկ` բանաստեղծութեան մէջ նոր տողերը փոքրատառով սկսելու համար, իր գունեղ ու պատկերաւոր բառապաշարը` «հերաձակ աշուն», «հոգիներու երազ», «ծաղիկներու յուշիկ թերթերը», անճաշակ ու անճոռնի պատկերներ համարելով: 17-ամեայ տաղանդի հանդէպ այնպիսի յարձակում է եղել, որ նոյնիսկ Սիպիլը (Զապէլ Ասատուր) մերժել է նրա «Ծիածան»ի առաջաբանը գրել:  Նրա միակ պաշտպանը եղել է Արամ Անտոնեանը: Ինքը` Մեծարենցը, նոյնպէս համարձակօրէն հակադարձել է իրեն ուղղուած միջակութեան թունոտ սլաքներին, եւ, համոզուած իր ստեղծածի լրջութիւնով շարունակել է գրել:

Միեւնոյն ժամանակ մեծ էր նրա ազդեցութիւնը իրենց բանաստեղծական քայլերը սկսողների վրայ: Մեծարենցեան շնչով է սկսել մինչեւ անգամ Վ. Թէքէեանը, Յ. Օշականը իր առաջին բանաստեղծական քայլերն է արել այդ ազդեցութեամբ, Ա. Յարութիւնեան եւ շատ շատերը:

Ինչպէս նշեցի, առանց կեանքի փորձառութեան, առանց լուրջ, բարձրագոյն կրթութեան, աշխարհաճանաչում իսկ չունենալով, գիւղից միանգամից մեծ քաղաք ընկած` իր մտահորիզոնը ապշեցուցիչ  ընդգրկում ունի: 20-ամեայ երիտասարդ է, ընդամէնը դեռ հինգ տարի է ստեղծագործել, բայց գիտէ, թէ ի՞նչ է տալու, գիտէ, թէ ընդունուած չափանիշները ինչպէ՛ս է խորտակելու, ինչպէս է արհամարելու իր դէմ ուղղուած նախանձախոտ սլաքները, գիտէ ինչպէս հասնել համամարդկայինին: Որովհետեւ  իր լայն մտահորիզոնը հետեւեալ նպատակն ունի.  «Բանաստեղծին ձայնը տիեզերական յարաբերականութեան մը լարը պիտի ըլլայ, բոլոր գոյութիւններուն համադրական թրթռումովը տրոփուն»:

Տիեզերական այդ տրոփիւնով էլ ստեղծել է «Արդի մարդուն Հայր մերը», որը գրել է մահուան անկողնուն գամուած, եւ որը տպագրուել է իր մահից վեց ամիս առաջ, 1908 թ յունուար 1-ին,  նոյն խորագրով, բայց աւելի ուշ հրատարակիչները զգուշութեան համար վերնագիրը դարձրել են բանաստեղծութեան առաջին տողը` «Տո՛ւր ինծի տէր…»:

Սա կարծես բանաստեղծի հրաժեշտն ու միաժամանակ պատգամն է կեանքին, մարդկանց, բոլոր շնչաւոր էակներին եւ բնութեանը:

Ըստ ականատեսների, կեանքի վերջին ամիսներին Մեծարենցը ահաւոր հիւծուել, նիհարել, ամբողջովին կերպարանափոխուել է:  Նախկին սլացիկ, խունկի պէս պսպղուն երիտասարդի միայն ուրուականն է մնացել, որի համար էլ նա խուսափել է մարդկանց հանդիպումից, նոյնիսկ` մտերիմներից: Մարմինը քայքայւում էր, իսկ հոգին, միտքը նոր եզերքներ էին որոնում, եւ բոլորովին պատահական չէ, որ այս բանաստեղծութեան հետ միաժամանակ նա գրում է «Նարեկացիին հետ» յօդուածը, որը լոյս է տեսնում բանաստեղծութիւնից մի քանի օր յետոյ: Նա ելք էր փնտռում իր ծանր վիճակից դուրս գալու եւ բոլոր ժամանակների համար մեծ մտածողը` Նարեկացին, որն իր պաշտամունքն է եղել, իր սեղանի վրայ միշտ մնայուն տեղ է գրաւել «Նարեկը», դարձել է իր միակ զրուցակիցը:  Նարեկը իր բնորոշմամբ` «ալեկոծութիւն մըն է. հոգեկան վրդով մրրիկ մը», որն իր բոլոր «ծփծփումներուն ու յորձանքներուն ետին, յաւիտենական, երջանիկ, անշիջանելի գաղափարը ունի պահած»: Եւ ինքն էլ հետեւում է այդ մեծ մտածողին` իր կեանքի վերջին պահերը դարձնելով բարութեան ու իմաստութեան լուսաւոր մի պատգամ:

«Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական.
ծաղիկներու պէս զայն ժողուեմ ճամբուս վրան`
նայուածքներուն մէջ ամէնուն եւ ամէն օր»:

Նրա ցանկութիւնները ներանձնականից վերածւում են համամարդկայինի.

Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական.
զանգակներո՜ւ պէս զայն կախեմ ամէն դըրան`
ու զերթ նարօտ ամէն դըրան զայն պըսակեմ»:

Այն մի մեծ օրհներգ է բնութեան, մարդկութեան բոլոր արարածների, նրանց կեանքի, նրանց ճակատագրի հանդէպ:

«Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական.
ճրագներու պէս զայն բոցեմ բազմաստեղնեան`
խաւարին մէջ ամէն երդ ու խրճիթներու»:

Իր ստեղծած հսկայ կտաւի օրհներգում ընդգրկում է մանուկներին, երիտասարդներին, ծերերին, կոյսերին, հիւանդներին, ճամբորդներին, խաւարում խարխափողներին, գեղջուկներին, բանուորներին, երկրագնդի բոլոր արարածներին:

«Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր ուրախութիւնն անանձնական.
ժողուել` հոգւոյն մէջ ծերերուն, կոյսին, մանկան,
պարզ մարդերուն` գեղջուկներուն ու բանուորին»:

Իր մաղթանք-աղօթքում շեշտում է նաեւ, որ մարդկային յոռի ախտերը չխանգարեն իրեն ուրախութիւն բաժանելիս, որ չլինի յանկարծ, նիւթապաշտութեամբ տարուելով` արհամարհի այլոց վիշտը, կարծրանայ սիրտը ուրիշների կորստի հանդէպ:

«Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական.
ու չըլլա՜յ որ ուրիշներու կոծն ու կական
խեղդել ուզեմ ջըրվէժին մէջ դափիս ձայնին»:

Այսպէս միայն Նարեկացին է մտածել`թողութիւն խնդրելով մարդկային բոլոր մեղքերին` «Սուգը փարատուի, խաւարն հալածուի»:

20 ամեայ երիտասարդի բովանդակութեան ընդգրկունութիւնը` լոյս ու խաւար, ծովից դաշտ, ակօս ու ժայռ, ապշեցնում է իր խորութեամբ ու տարածութեամբ:  Եւ իր օրհներգ-աղօթքը աւարտում է համամարդկային մեծ ընդհանրացումով.

«Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական.
ժողուել` հոգւոյն մէջ ամէնուն, համայնական
հոգւոյն ամէն մասնիկներուն մէջ` ամէն ժամ:

Ճամբաներէն, ու գետերէն, ու դաշտերէն,
անտառներէն, ու լեռներէն, ու ձորերէն,
տանիքներէն, ու տուներէն, ու դուռներէն`

Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական»:

Այս եզակի, ինքնատիպ բանաստեղծը ոչ միայն իր հետքը թողեց մեր քնարերգութեան մէջ, այլ շատերը ընդօրինակեցին նրան, համեմատուեցին, չափուեցին, բայց պարտուած ու լուռ հեռացան` խոնարհուելով նրա թողած հարստութեան առջեւ: Այսօր այդ հարստութիւնը մեզ է պատկանում, եւ ուրախալի է, որ այն միայն արեւմտահայութեան սեփականութիւնը չմնաց, այլ առաջին իսկ պահից նրան ընդունեցին մեր արեւելահայ մեծութիւնները` Տէրեան, Չարենց, Թումանեան, Իսահակեան եւ բոլոր եկող մեծութիւնները ու մինչեւ այսօր իւրաքանչիւր եկող սերունդ իր կեանքի ամենանուրբ` սիրոյ տենչանքից ու երազանքից ծնուած ապրումները սփոփում է նրա «հեշտագին գիշերների», «լուսեղէն գինով օծուած դիւթանքի ալիքներով»:

Անանձնական ուրախութեան պատգամախօսները երբեք չեն մեռնում, նրանց երթը յաւէտ է եւ այդ յաւէտ երթը մեր գալիք սերունդների համար է: Մնում է մեր ներաշխարհը հարստացնենք նրանց տուածով:

ՄԱՐԻ ՌՈԶ ԱԲՈՒՍԷՖԵԱՆ

(Շար. 3 եւ վերջ)

Սան Ֆրանսիսքօ

 

Share this Article
CATEGORIES