Ի ՊԷՏՍ ԶԱՐԳԱՑԵԼՈՑ

1. Լեռան եւ լերան

«Ազդակ-գրական»-ի վերջին թողարկումին մէջ (թիւ 34, էջ 10, բ. սիւնակ), ակնարկելով  Կոստան Զարեանի մէկ գործին հրատարակութեան, որ տեղի ունեցած է Երեւանի մէջ` աւանդական ուղղագրութեամբ, եւ մատնանշելով այստեղ մուտք գործած ուղղագրական կարգ մը երեւոյթներ, անստորագիր յօդուածագիր մը  կ՛իյնայ հայերէնագիտական ու պատմական երկու    թիւրիմացութեանց մէջ:

Ըստ այս յօդուածագիրին`

ա. Լեռ կամ լեառն բառին դասական սեռականը լերան է:
բ. Իսկ լեռան` ռ-ով  ձեւին յառաջացումը Մանուկ Աբեղեանի գործն է:

*
*  *

Սկսելու համար` ըսեմ, որ դասական կամ գրաբար հայերէնը լերան հոլովաձեւ չէ ունեցած երբեք, այսպիսի բառ չկայ մեր մատենագրութեան մէջ, իմա` հայերէնի մէջ: Այլ կայ` լերին: Ուրեմն  բառիս դասական  հոլովումն է լեառն-լերին, եւ ոչ թէ լերան. ուստի «Ազդակ-գրական»-ի դասական հայերէնին վերագրած լերան-ը մտացածին ու յերիւրածոյ հոլովաձեւ մըն է: Այսպէս կը մտածեն անոնք, որոնք դասական հայերէնին քովէն չեն անցած: Դժուար չէ գրաբարի դասագիրք մը բանալ ու հաստատել ըսածս:

Գալով լեռան ձեւին, ապա ասոր ծագումը որեւէ առնչութիւն չունի Մանուկ Աբեղեանի անձին հետ. այս ձեւը գոյութիւն ունէր Աբեղեանի ծնունդէն առաջ, այո, ծնունդէն առաջ. կը բաւէ բանալ  հայր Արսէն Բագրատունիի «Ի պէտս զարգացելոց» կոթողական աշխատութիւնը` տեսնելու համար, որ այստեղ աշխարհաբարով բերուած բոլոր օրինակներուն մէջ ան գրած է լեռան, իսկ գրաբարի պարագային` լերին. սակայն բնաւ ու բնաւ` լերան, ո՛չ աշխարհաբարի, ո՛չ գրաբարի մէջ: Կրնաք դիմել նաեւ հայր Արսէն Այտընեանի «Քննական քերականութիւն»-ին, ուր անզուգական աշխարհաբարագէտը  աշխարհաբարի համար կը կիրարկէ լեռան,– եւ մանրամասն կը բացատրէ, թէ ինչո՛ւ,- իսկ գրաբարի համար` լերին:

Բագրատունին եւ Այտընեանը զտարիւն արեւմտահայեր էին, եւ երկուքն ալ գրած են Աբեղեանի ծնունդէն առաջ: Յետոյ` Աբեղեան լեռան կը գրէր 1922-էն առաջ ալ, այլ խօսքով` արեւելահայ ուղղագրութեան արդի համակարգի որդեգրումին հետ առնչութիւն չունի լեռան ձեւը: Աբեղեան իր գիտակցական կեանքի արշալոյսին սկսած է գրել լեռան, որովհետեւ ճիշդ հայերէն գիտցող ուսուցիչներ ունեցած է եւ իր կարգին ճիշդ հայերէն սորված է:

Ինչ կը վերաբերի լերան ձեւին, սա լեզուական եւ ուղղագրական ասպատակութիւն մըն է, որուն կառչած է արեւմտահայ հոսհոսը` իր առաջաւո՜ր մտաւորականներով,  քերականութեան «դասագիրք» գրողներով, խմբագիրներով, գրագէտներով, ուսուցիչներով եւ այլովք հանդերձ:

2. Գինձ

Արեւմտահայ գրողներու գրիչին տակ, մասնաւորաբար Լիբանանի մէջ, ատենը մէյ մը կը հանդիպինք այս բառին` գինձ, որուն քով խնամքով կը բացուի փակագիծ մը ու մէջը կ՛արձանագրուի սնոպար բառը` իբրեւ բացատրութիւն նախորդին. այս կը պատահի սովորաբար կերակրատեսակներու խոհագրերու (recette) պատրաստութեան առթիւ: Ուրեմն ըստ ոմանց` գինձ եւ սնոպար հոմանիշներ են, նոյն բանն են:

Հոմանշութեան գաղափարը կը գտնենք մեր կարգ մը բառարանագիրներուն, ինչպէս` հայր Անդրանիկ Կռանեանի, Աշոտ Սուքիասեանի, Գէորգ Ջահուկեանի, Ստ. Մալխասեանի (որուն համար այս հոմանշութիւնը «կասկածելի» է) եւ, ինչ որ ամենամտահոգիչն է, Հրաչեայ Աճառեանի, թերեւս ուրիշներու քով եւս:

Ոչ մէկ հոմանշութեան կ՛ակնարկեն` Գաբամաճեան, Պետրոս Զեքի Կարապետեան, Գայայեան, հայր Ճիզմեճեան, Տէր Խաչատուրեան, Ակադեմիայի քառահատոր բացատրականը, Աղայեանի երկհատոր բացատրականը, Ռուբէն Ղազարեանի գրաբարի երկու նորատիպ բառարանները:

Ինչպէս նկատելի է, հոմանշութեան աւանդոյթը առաջ քշողներուն մէջ առաջինը Աճառեանն է. իրեն բառացի հետեւած են, ինչ որ շատ սովորական երեւոյթ է բառարանագրութեան մէջ, Սուքիասեանը, Ջահուկեանը, Մալխասեանը` վերապահութեամբ,  եւ հայր Կռանեանը: Իսկ ուրկէ՞ քաղած է Աճառեան հոմանշութեան  գաղափարը եւ իր ետեւէն քաշած է ուրիշ պատկառելի անուններ եւս. ան իր կարգին հետեւած է, սակայն` սխալ քայլերով, Նոր հայկազեան բառարանին կամ Առձեռնին, որոնք նոյն բանն են, նոյն հեղինակին աշխատութիւններն են:

Սակայն, շարունակելէ առաջ, տեսնենք նախ նման «հոմանշութեան» մը խորը ինկած  թիւրիմացութիւնը:

*
*  *

Ի՞նչ է գինձը. մեր բոլոր բառարանները առանց բացառութեան  այս բառին իբրեւ եւրոպական հոմանիշ կու տան coriandre, շատերը ասոր կը կցեն թրքերէն հոմանիշը, որ է քիշնիշ, իսկ այս երկուքը պարզապէս լիբանանցիներուս շատ ծանօթ քզպարա կոչուած համեմն է` թէ՛ կանաչ բոյսը, որ շատ կը նմանի ազատքեղին, թէ՛ անոր հատիկները կամ սերմերը, որոնք խոշոր ոսպի տրամագիծով, սակայն բոլորովին կլոր, գորշ-սպիտակի զարնող գնդիկներ են`  շատ նման մանր մարգարիտներու: Ի դէպ` ստուգաբանօրէն գինձ կը նշանակէ գինդ, գնդիկ, օղ.  մեր նախնիները այս  սերմը նմանցուցած են  գինդի կամ օղի:

Արդ, բոլորս գիտենք, որ քզպարա բոյսը  կամ անոր սերմը եւ սնոպարը, որ շոճի ծառի պտուղին սերմն է, բոլորովին տարբեր բաներ են. չկայ լիբանանցի մը, որ չճանչնայ այս երկուքը եւ շփոթէ զանոնք, քանի շփոթելու որեւէ տեղիք չկայ: Ուրե՞մն… պարզ է, կայ մեծ սխալ մը, մեծ թիւրիմացութիւն մը, որ հարուածած է այնքան համբաւաւոր լեզուաբաններ, ինչպէս Աճառեանն է, Ջահուկեանն է, Սուքիասեանն է եւ այլն: Ինչպէ՞ս կրնայ ըլլալ,- պիտի ըսէք: Ահաւասիկ, եղա՛ծ է, ու փաստը մէջտե՛ղն է: Եւ առաջին սխալողը եղած է Աճառեանը, որ մոլորեցուցած է նաեւ միւսները: Վստահ եմ, որ Աճառեան, իբրեւ զտարիւն պոլսեցի, լա՛ւ գիտէր գինձին ինչ ըլլալը, ապա պէտք է ենթադրել, թէ ան չէր գիտեր սնոպարին իսկութիւնը, այլապէս  ասոնք պիտի չնոյնացնէր, որովհետեւ, ինչպէս ըսի,  շփոթելի  չեն բնաւ:

Անգամ մը որ ընդունինք,- եւ չենք կրնար չընդունիլ,- թէ Աճառեան չէր ճանչնար շոճիի պտուղ սնոպարը, ապա կը նկատենք, որ ան իր կարգին զոհն է այլ թիւրիմացութեան մը, որ աւելի հինէն կու գայ:

Արդարեւ, Նոր Հայկազեանն ու Առձեռնը ունին սնոպար բառ մը, որուն  դիմաց գրած են. «Տաքցնող նիւթ մը, ինչպէս գինձը»: Այսինքն, գոյութիւն ունի սնոպար կոչեցեալ նիւթը (սակայն ճիշդ ի՛նչ է այս` յայտնի չէ), որ տաքցնելու յատկութիւն ունի գինձին պէս: Արդ, գինձի, այսինքն` corriandre-ի կամ քիշնիշի կամ քզպարայի սերմին տաքցնող յատկութիւնը ծանօթ է. սակայն մեր գիտցած սնոպարը, որ շոճիին պտուղն է կամ անոր սերմը, ոչ մէկ տաքցնող յատկութիւն ունի. ան համեմ մը չէ երբեք: Այս ալ կը նշանակէ, որ Նոր Հայկազեանի հեղինակին` հայր Մկրտիչ Աւգերեանին համար սնոպարը ուրիշ նիւթ մըն էր, եւ ինչպէս ըսի` մեզի անծանօթ նիւթ մը, որուն անունը նմանութեան եզրեր ունեցած ըլլալ կը թուի շոճիի արաբերէն արտասանութեան հետ, որ է սնոպար, սնաուպար, սնոպրի եւ այլն: Աճառեան այս համեմային սնոպարը շփոթած է  շոճիի պտուղին համանուն սերմով` առանց սակայն այս վերջինը յականէ ճանչնալու, որովհետեւ եթէ ճանչնար զայն, ապա անկարելի բան է որ շփոթէր  իրեն շատ ծանօթ գինձը կամ քիշնիշը կամ քզպարան եւ շոճիին սերմը: Պէտք է ենթադրել, թէ շոճիի սերմը չեն ճանչցած  այլ բառարանագիրներ եւս, որոնք իրենց կարգին ինկած են նոյն ծուղակը:

Այսպիսիներուն կողքին գտնուած են նաեւ այնպիսիներ, որոնք խոհեմօրէն խուսափած են նման ծուղակէ մը. օրինակ` Առձեռնէն 50 տարի ետք եւ Աճառեանէն կարճ ժամանակ մը առաջ Գաբամաճեան, շատ պարկեշտ մօտեցումով մը, գինձը սահմանած է իբրեւ «համեմային բոյս մը», իսկ շատ աւելի անդին եւ անջատ` սնոպարը` իբրեւ «տաքցնող նիւթ մը, ինչպէս գինձը». նկատելի է, չէ՞, որ այստեղ ոչ մէկ նոյնացում կայ, ոչ մէկ հաւասարում երկուքին միջեւ: Այդ  չարաշուք նոյնացումը սկսած է Աճառեանով, որ, շատ հանգիստ, սնոպարին կից դրած է գինձ` հաւասարեցնելով այս երկուքը:

Հետեւանքները ծանօթ են ընթերցողին:

ԱՐՄԵՆԱԿ ԵՂԻԱՅԵԱՆ

armenag@gmail.com

Share this Article
CATEGORIES