ՍՈՒՐԻԱ. ԹՈՒՐՔԻԱ ԸՆԴԴԷՄ ԻՐԱՆԻ

Սուրիական ըմբոստութիւնը, այժմ` իր վեցերորդ ամսուան մէջ, այսօր կը վերաճի շրջանային մրցակիցներու` Թուրքիոյ եւ Իրանի միջեւ իշխանութեան համար պայքարի:

Թուրքիա վարանումներէ, մտորումներէ ետք, համոզուեցաւ, որ նախագահ Պաշշար Ասատի վարչակարգը այլեւս չի կրնար մնալ: Վերջին շաբաթներուն Թուրքիա համաժողովներ, խորհրդաժողովներ հիւրընկալեց` ստեղծելով սուրիական «միջանկեալ խորհրդարան»` դէպի ժողովրդավարութիւն անցման նախապատրաստելու: Թուրքերը նաեւ իրենց զօրակցութիւնը, աջակցութիւնը յայտնեցին Սուրիոյ նկատմամբ Եւրոպական Միութեան նոր պատժամիջոցներու սահմանման: Ատոնց շարքին է քարիւղի եւ կազի ներածումներու արգելքը:

Թուրքիա որոշ լծակներ ունի. իբրեւ Սուրիոյ ամէնէն մեծ ներդրողը, որուն ներդրումներու ծաւալը կը գերազանցէ 25 միլիառ տոլարը, Անգարա թրքական գործարար շրջանակներէ խնդրած է գումարներու նոր հոսքեր չկատարել Սուրիա:

Անգարա կ՛ուզէ, որ Ասատ հեռանայ` իշխանութիւնը զիջելով անցումային բարեկարգչական կառավարութեան մը: Այս տեսակէտին կը զօրակցին շրջանային որոշ պետութիւններ, մասնաւորաբար` Սէուտական Արաբիան եւ իր Ծոցի դաշնակից երկիրները: Կը թուի, թէ Եւրոպական Միութիւնը եւս կ՛ուզէ, որ Թուրքիա առաջնային դերակատարութիւն ունենայ Սուրիոյ մէջ:

Սակայն այսպիսի նախագիծի մը կտրականապէս դէմ է Իրան: Վերջին տասնամեակին Իրան-Սուրիա յարաբերութիւնները աւելի սերտացան:

Իրան ներդրումներու իրականացման միջոցով պահպանեց Սուրիոյ քայքայուող տնտեսութիւնը: Կ՛ենթադրուի, թէ յաճախակիօրէն կատարուող այս ներդրումները 20 միլիառ տոլար կը կազմեն: Իրան Սուրիոյ կու տայ նաեւ «նուէրներ», ներառեալ զէնքեր` տարեկան 150 միլիոն տոլար արժողութեամբ: Պաշշար Ասատի նախագահութեան օրօք իրանեան ներկայութիւնը շատ աճած է: Ամբողջ Սուրիոյ մէջ Իրան 14 մշակութային գրասենեակներ բացած է:

Իրանի Յեղափոխական պահակագունդը եւս Դամասկոսի մէջ կը վարէ «համակարգման գրասենեակ» մը, որուն անձնակազմը, ըստ ամերիկեան աղբիւրներուն, կը բաղկանայ 400 ռազմական մասնագէտներէ: Իսկ Սուրիա միջերկրականեան միակ երկիրն է, որ իրանեան ծովուժի նաւատորմին խարսխելու իրաւունք առաջարկած է:

Երկու երկիրները «փոխադարձ պաշտպանութեան» մասին դաշինք ստորագրած են: Սուրիան եւ Հիւսիսային Քորէան միակ երկու երկիրներն են, որոնց հետ Իրան սպայակոյտերու ղեկավարներու տարեկան խորհրդաժողովներ կը կայացնէ:

Մինչեւ անցեալ յունիս Թեհրանի ղեկավարութիւնը Սուրիոյ նախագահ Պաշշար Ասատի վարչակարգին հանդէպ երկմտանքի մէջ կը թուէր ըլլալ: Իրանի նախագահ Մահմուտ Ահմատինեժատ եւ արտաքին գործոց նախարար Ալի Աքպար Սալեհի հրապարակաւ առաջարկեցին, որ վարչակարգը պէտք է «լսէ Սուրիոյ ժողովուրդը»: Իրանի արտաքին գործոց նախարարութիւնը դէպի Սուրիա ճամբորդութեան «ժամանակաւոր դադրեցում» մը ստացաւ:

Մինչ այդ Իրանի գերագոյն առաջնորդ Ալի Խամենէի, ըստ ամենայնի, որոշած էր Իրանի ամբողջ ուժով եւ հեղինակութեամբ պաշտպանել Ասատը:

«Մենք չենք կրնար արտօնել, որ դաւադիրները Սուրիոյ մէջ յաջողին», կը գրէ «Քայհան» օրաթերթը , որ կ՛արտայայտէ Խամենէիի տեսակէտները: Վերջերս հրատարակուած խմբագրականի մը մէջ կ՛ըսուի. «Անոնք, որոնք Սուրիան թիրախ կը դարձնեն, իրականութեան մէջ թիրախ կը դարձնեն Իրանի Իսլամական Յեղափոխութիւնը»: Թերթը նաեւ կը զգուշացնէ. «Թուրքիա պէտք է գիտնայ, որ Իսլամական Հանրապետութիւնը իր բոլոր միջոցները պիտի օգտագործէ Սուրիոյ դէմ դաւադրութիւնները ձախողեցնելու համար»:

Տողատակի արտայայտուած սպառնալիքը այն է, որ Թեհրան կրնայ վերաշխուժացնել Թուրքիոյ դէմ կռուող ահաբեկչական խումբերը: Իրականութեան մէջ Իրան արդէն վերցուցած է Քրտական աշխատաւորական կուսակցութեան անդամ զինեալներու տեղափոխութեանց արգելքը:

Իրան կը ձգտի ամէն գնով Ասատի համար շրջանային աջակցութիւն, զօրակցութիւն ապահովել, բայց այդ հարցին մէջ Թեհրանի միակ դաշնակիցը Հըզպալլայի զօրակցութիւնը վայելող լիբանանեան կառավարութիւնն է:

Իրաքի վարչապետ Նուրի Մալիքիի վրայ բանեցուած իրանեան ճնշումը ցարդ ձախողած է համոզելու Պաղտատը, որպէսզի աջակցի Ասատի (Իրաքի նախագահ Ժալալ Թալապանի պահանջած է, որ Ասատ հեռանայ):

Արաբական որոշ երկիրներ ալ սպասողական դիրք բռնած են, որովհետեւ կը կարծեն, թէ առանց Միացեալ Նահանգներու ամուր աջակցութեան` թրքական անցումային ռազմավարութիւնը վստահութիւն չի ներշնչեր:

Յորդանան շատ պիտի ուզէր Ասատի կռնակը տեսնել: Պաշշարի հայրը փորձած է սպաննել Հիւսէյն թագաւորը, որ հայրն է այժմու Ապտալլա թագաւորին:

Իրաք, նոյնպէս, ազատելով Սատտամ Հիւսէյնի Պաաս կուսակցութենէն, սուրիական Պաաս վարչակարգին տապալումը պիտի ուզէ տեսնել:

Բայց երկու երկիրները կ՛անհանգստացնէ, կը մտահոգէ այն երեւոյթը, թէ Սուրիոյ մէջ երկարաձգուող խառնաշփոթը կրնայ «արտադրել» գաղթականներու հեղեղ մը, որ իրենք առանց մեծ պետութիւններու աջակցութեան, մասնաւորաբար` Միացեալ Նահանգներու, չեն կրնար դիմակալել:

Եգիպտոս, որ կը յայտնուի, դուրս կու գայ բռնատիրական իր սեփական մղձաւանջէն, նոյնպէս կ՛ողջունէ Ասատի տապալումը: Բայց Գահիրէ նաեւ մտահոգ է Ուաշինկթընէն եկող շփոթեցնող, մոլորեցնող նշաններով:

Այնպէս որ, Արաբական գարունը Միջին Արեւելքին նոր ձեւ ունենալու հնարաւորութիւն ընձեռած է:

Խնդիրը այն է, թէ ո՛վ եւ ինչպէ՛ս կ՛օգտուի ատկէ:

ԱՄԻՐ ԹԱՀԵՐԻ

«Նիւ Եորք Փոսթ»

Share this Article
CATEGORIES