ԹՈՒՐՔԵՐ ԵՒ ՔԻՒՐՏԵՐ. ԵՐԿՈՒ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆԵՐ, ՈՐՈՆՔ ԻՐԵՆՑ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԶՈՀԱԲԵՐԵՑԻՆ ԻՐԵՆՑ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ (Ա.)

Մասնայատուկ կէտ մը կայ, որ մենք կ՛անտեսենք, երբ կը քննարկենք քրտական խնդիրը: Ե՛ւ քրտական, ե՛ւ թրքական ինքնութիւնները խնդրայարոյց ծնունդ եղան, եւ ասիկա է հիմնական պատճառը` շարունակուող հակամարտութիւններու, տագնապներու:

Ինքնութիւնները արդիականութեան արդիւնք են:

Սակայն թուրք եւ քիւրտ հասարակութիւնները ենթարկուած են ազգային ինքնութեան հասկացողութեան, իբրեւ արդիւնք` արդիականութեան, նախքան նոյն այդ արդիականութեան հետ իրենց դէմ յանդիման գալը:

Սկիզբը այս երկու հասարակութիւնները բնականաբար մերժեցին այս օտար տարրը, սակայն թուրքերուն համար առաւելութիւն եղաւ, որ պետութիւնը իբրեւ ծրագիր պարտադրեց թրքական ինքնութիւնը: Այսպիսով, պետութիւնը հարկադրանքի, բռնադատումի ընդմէջէն ծնունդ տուաւ այս երեխային, որ իր թեւերով պահպանեց:

Թրքական ինքնութեան ամէնէն մեծ առաւելութիւնը այն է, որ ատիկա նախատեսուած էր օսմանեան իշխանութեան վերջին ժամանակաշրջանի մտաւորականներու խմբակի մը կողմէ:

Օրինակ, նախատիպը, որ Եուսուֆ Աքճուրա փորձարկած է թաթարական ինքնութեան վրայ, իրագործուած է թրքական ինքնութեան վրայ` կարելի դարձնելով ատոր զարգացումն ու բարգաւաճումը յատուկ նախագիծի մը ծիրին մէջ: Մասնաւորաբար կրթական, ուսումնական հոլովոյթին ընթացքին պետութիւնը այնպէս մը ըրաւ, որ մարդիկ մոռնան իրենց տեղական ինքնութիւնները եւ բռնի հագնին թրքական ինքնութեան «հագուստը»:

Որոշ ատեն ետք թուրքերը այս տարօրինակ հագուստը իբրեւ իրենց «աւանդական տարազը» ընդունեցին եւ բացառեցին ամէն ինչ, որ ատոր հետ համատեղելի չէր:

Քանի որ անոնք կը փորձէին ծանօթանալ իրենց պարտադրուած հագուստներուն, մարդիկ մոռցան իրենց մարմինները: Անոնք սպառեցան` փորձելով հագուստին ծանօթանալ: Ուրեմն, թրքական ինքնութիւնը այսօր կը շարունակէ իր գոյութիւնը իբրեւ ինքնութիւն մը, որ արտաքնապէս փայլուն է, ներքնապէս` խորտակուած: Եթէ մենք կ՛ուզենք տեսնել, թէ արտառոցութիւն մը, հրէշ մը ինչի՞ կրնայ նմանիլ, կրնանք պարզապէս նայիլ մեզի պարտադրուած զգեստին:

Թրքական պետութիւնը բռնի ստեղծեց ազգային ինքնութիւնը, բայց այդ հոլովոյթին մէջ սպաննեց անհատականութիւնը եւ նոյնիսկ մարդկայնութիւնը: Այսպիսով, ստեղծուեցաւ ինքնութիւն մը, որ տմարդացած եւ անդիմագիծ է, զուրկ` որեւէ անհատականութենէ: Մարդիկ զոհաբերուած են եւ տակաւին կը զոհաբերուին այս ինքնութեան:

Ի դէպ, «թող զաւակս զոհուի հայրենիքին» աղաղակը, որ յաճախ կ՛արտասանուի (թրքական բանակի – Ա.) նահատակներու թաղումներուն ատեն, յուսահատութեան արտայայտութիւն մըն է, որ կը զգացուի, երբ մարդկայնութիւնը ինքնութեան կը զոհաբերուի:

Իրավիճակը նոյնիսկ աւելի վատ է քրտական ինքնութեան համար, որովհետեւ ատոր ծնունդը վիրալի է երկու տարբերակով: Առաջին. Թուրքիոյ կիրարկած պետական ձուլման քաղաքականութեան պատճառով քրտական ինքնութիւնը չկրցաւ ամբողջացնել մարմնական բնական կազմաւորումը եւ դարձաւ յետադիմական, յետաշրջական: Երկրորդ. չունենալով պաշտպանական եւ աջակցող պետութիւն մը` չաւարտեց իր մտաւոր զարգացումը:

Ճի՛շդ թուրքերուն նման, քիւրտերուն ներկայացուած էր անոնց ինքնութիւնը (որ արդիականութեան ծնունդը, երեխան է)` նախքան արդիականութեան ներկայացումը: Այս ինքնութիւնը յարմարեցուած, կարուած է Պոլսոյ, Դամասկոսի եւ Գահիրէի արդիականութեան տաճարներուն մէջ, բայց պարտադրուած է Տիգրանակերտի, Բաղէշի (Պիթլիս) եւ այլ վայրերու մարդոց:

Քրտական ինքնութիւնը առիթ չէ ունեցած հաւաքական որդեգրման` մինչեւ Քրտական աշխատաւորական կուսակցութեան (ՔԱԿ) յառաջանալը: ՔԱԿ-ի հիմնադրութենէն առաջ գոյութիւն ունեցող քրտական կուսակցութիւնները շրջանին մէջ ձախողեցան ժողովրդային աջակցութիւն ապահովելու, որովհետեւ քրտական շրջաններու մէջ արդիականութեան տարրերը շատ ուշ եկան:

Որովհետեւ քիւրտերը պետութիւն չունէին, քրտական շարժումները չէին կրնար քիւրտ ժողովուրդին պարտադրել քիւրտ ինքնութիւնը: Ասիկա առաջին անգամ կատարուեցաւ ՔԱԿ-ի կողմէ: Աւելի՛ն. ժամանակակից հասկացողութիւնները, ներառեալ քաղաքականացումը եւ յղացականութիւնը աշխարհիկ կարգերու քրտական շրջան եկած է, երբ ատիկա առնչուած է ինքնիրեն եւ մնացեալ աշխարհին հետ, տնտեսական բարգաւաճման ուղղութեամբ Ատնան Մենտերեսի քայլին ճամբով:

Սկսելով ժամանակակից տարրերէն, ինչպիսիք են յաւելեալ ուսում եւ հաղորդակցութիւններ (1950-ականներու կէսերէն ետք), շրջանի կրած ազդեցութիւններէն, քրտական ինքնութիւնը եղափոխուեցաւ, զարգացաւ հաւաքական ինքնութեան: Այս հոլովոյթը արագացաւ մասնաւորաբար 1960-ական թուականներէն ետք, երբ քրտական շարժումներ, ինչպէս` Յեղափոխական արեւելեան մշակութային ընկերակցութիւնները (Տէ. Տէ. Քէ. Օ.) սկսան աջակցութիւն, զօրակցութիւն ստանալ քիւրտերէն:

Բնականաբար այս ժամանակաշրջանին աւելցան քրտական ինքնութեան շուրջը մտաւորական բանավէճերը:

ԷՄՐԷ ՈՒՍԼՈՒ

«Թուտէյ Զաման»

(Շարունակութիւնը` երեքշաբթի 20 սեպտեմբերի մեր թիւին մէջ)

Share this Article
CATEGORIES