ԼԱՅՆԱՀՈՐԻԶՈՆ ՄՕՏԵՑՈՒՄ` ՄԵԾ ԵՂԵՌՆԸ ԱՌԱՋԱՒՈՐ ԱՍԻՈՅ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԾԻՐԻՆ ՄԷՋ

Սակաւաթիւ են Մեծ եղեռնին լայնահորիզոն քննական մօտեցում ունեցող հայ եւ օտար պատմաբաններու երկասիրութիւնները: Ռեճեփ Մարաշլը իր վերջին եզակի գիրքին մէջ Հայոց ցեղասպանութեան եւ տարագրութեան պատմական ամբողջական նշանակութիւնը վեր հանած է` այդ ոճիրները դիտելով ամբողջ Առաջաւոր Ասիոյ ժողովուրդներու «հասարակաց» պատմութեան «պարբերականացումին» ընդհանուր շրջագիծին մէջ, մեկնելով պատմագրութեան ժողովրդապաշտ մեթոտաբանութենէն: (Բոլոր ազգերուն մէջ ալ պետական-հաստատութենական պատմագրութիւնը կը մեկնի ոչ թէ ժողովրդապաշտ, այլ իշխանապաշտ մեթոտաբանութենէն, որ պատմական դէպքերուն եւ անցքերուն կը հայի միակողմանիօրէն եւ կը ներկայացնէ միականիօրէն… լոկ տիրապետող դասակարգերուն, ըլլան անոնք քաղաքական աշխարհիկ թէ կղերական, պաշտօնական-հաստատութենական կարծիքն ու շահերը:

Ռեճեփ Մարաշլը իր վերջին այս գիրքը խորագրած է` «Հայ ազգային դեմոկրատական շարժումը եւ 1915-ի ցեղասպանութիւնը» (Recep Maraşli, «Ermeni Ulusal Demokratik Hareketi ve 1915 SOYKIRIMI»), որ կը բաղկանայ 566 մեծադիր էջերէ` հարուստ աղբիւրագիտութեամբ, որ կ՛ամբողջացնէ եւ կը գերազանցէ ցարդ հրատարակուած աղբիւրագիտութիւնները, լայն բացած ըլլալով իր հետազօտութեան կարկինը:

Ռեճեփ Մարաշլը երիտասարդ քիւրտ պատմաբան մըն է, ժողովրդապաշտ մեթոտաբանութեան կողմնակից մը, որ հակառակ իր երիտասարդ ըլլալուն` ցարդ հեղինակած ու հրատարակած է տասնեակ մը պատմագիտական գործեր, նուիրուած ոչ միայն  քրտական, այլեւ Հայ դատին, եւ որոնց բարձրակէտը կը հանդիսանայ այն նորագոյն հատորը, որ բառին իսկական իմաստով ակադեմական մակարդակով հետազօտութիւն մըն է, որ Առաջաւոր Ասիոյ տարբեր ժողովուրդներու փոխկապակցուած «հասարակաց» պատմութեան համապատկերին մէջ, հայ ժողովուրդը կը ներկայացուի որպէս այս փոքր ցամաքամասի հնագոյն բնիկ տարրը…:

Հայ դատին նուիրուած անոր միւս հեղինակութիւններէն մեզի ծանօթ են երկուքը` Մեծ եղեռնի 75-րդ տարելիցին ընդառաջ, 1989-ին, Սթոքհոլմի մէջ «Քիւրտիստան» հրատարակչատունէն լոյս տեսած հատորը` «75 yil sonra 24 Nisan 1915 Büyük Ermeni Jenosidi’ne Bir yaklaşim: Tarihsel Haksizlik» վերնագրով («24 ապրիլ 1915-էն 75 տարիներ վերջ, մօտեցումի փորձ մը` Հայկական մեծ ժենոսիտին – պատմական անիրաւութիւն»), եւ երկրորդը` Մեծ եղեռնի 80-րդ տարելիցին ընդառաջ, 1994-ին, Պոլսոյ մէջ լոյս տեսած հատորը (ուր չէ յիշուած հրատարակչատան անունը), եւ որուն վերնագիրն է` «80 yillik trajedi Ermeni Jenosidi» («80 տարեկան ողբերգութիւնը` Հայկական ժենոսիտը»):

Ռեճեփ Մարաշլը ծնած է Էրզրում, 1956-ին, ամուսնացած է եւ ունի մէկ զաւակ: «Մարտ 12»ի եւ «Սեպտեմբեր 12»ի Թուրքիոյ ֆաշական պետութեան դէմ քրտական ծառացումներուն իր բերած գործօն մասնակցութեան համար բանտարկուած է 15 տարի եւ 4 ամիս: 1999-էն, որպէս քաղաքական ապաստանեալ, կ՛ապրի եւ կը գործէ Գերմանիոյ մէջ: Ան աշխատակցած է նաեւ քրտական շարք մը հանդէսներու, ինչպէս` «Սթրեքա Ռիզկարի», «Էօզկիւր Կիւնտեմ», «Նեւրոզ» եւ «Ճիյանու Նու»: Այս աշխատակցութիւններէն հատընտիր մը լոյս տեսած է պերճախօս խորագրով մը` «Yasakli yazilar» («Արգիլուած գրութիւններ»):

Ռեճեփ Մարաշլըի այս նորագոյն հատորին Ա. տպագրութիւնը կատարած է քրտական ձախակողմեան «Փերի» հրատարակչատունը 2008 թ. հոկտեմբերին, եւ միայն 5 ամիսներ վերջ, 2009 թ. մարտին Բ. տպագրութիւնը լոյս տեսած է Պերլինի մէջ, իր գտած մեծ ընդունելութեան համար: Մեր ձեռքին տակ կը գտնուի այս Բ. տպագրութիւնը, որուն Ա. կողքի խորհրդապատկերն ու ձեւաւորումը գործն է հեղինակին, որ միաժամանակ գծագրիչ-գեղանկարիչ է, եւ իր գործերը ցուցադրուած են եւրոպական շարք մը ոստաններու մէջ: Իսկ կողքի խորհրդապատկերը կը ներկայացնէ` 1913-ին, Եղեռնի նախօրեակին լուսանկարուած, Պոլսոյ հայկական Վարդօ Ֆըստըքճեան վարժարանը, որ լոյսի օճախ մըն էր, բայց ատոր կեանքը եղաւ լուսավառող լուցկիի տեւողութեամբ կարճ… Եղեռնին պատճառով:

Այս հատորը կը բովանդակէ 26 էջերէ բաղկացեալ ներածական մը` «Ինչո՞ւ այս գիրքը» խորագրով, ուր կը բացատրուին հեղինակին արդարապաշտական մտահոգութիւնները…: Ասոր կը յաջորդեն` գիրքին վեց գլուխները (մասերը) եւ` «Յաւելուածներ» ու «Օգտագործուած աղբիւրներ» լրացուցիչ երկու բաժիններ: Հեղինակը օգտակար եւ անհրաժեշտ գտած է նաեւ` ընթերցողներու ուշադրութիւնը հրաւիրել «Փերի» հրատարակչատունէն լոյս տեսած 200-է աւելի անուններով հատորներու վրայ, որոնց մէջ կը հանդիպինք հայ հեղինակներու շարք մը գործերուն թրքերէնի թարգմանութեանց, ինչպէս օրինակ` Շահան Նաթալիի «Մենք` հայերս եւ թուրքերը», Գրիգոր Պ. Պարտաքճեանի «Հիթլեր եւ Հայոց ցեղասպանութիւնը», Կարօ Սասունիի «Քրտական ազգային շարժումը եւ հայ-քիւրտ յարաբերութիւնները», Անդրանիկ Չելեպեանի «Անդրանիկ Զօրավար», Շ. Խ. Մըհոյեանի  «Բ. Աշխարհամարտի ընթացքին քրտական հարցը» գիրքերը, Հրաչեայ Քոչարի (Գաբրիէլեան) «Կարօտ» յուշագրական վէպը եւ Հ. Սիմոնի «Վարդապետի մը օրագիրը. հայ, ասորի եւ քաղդէացիներու ցեղասպանութիւնը – 1915» վաւերագրական վկայագիրքը:

Այս ակադեմական երկի վեց մասերու բովանդակութեան արագ ակնարկ մը նետելէ առաջ, անհրաժեշտ կը գտնենք պահ մը կանգ առնել «Յաւելուածներ» եւ «Օգտագործուած աղբիւրներ» լրացուցիչ բաժիններու բովանդակութեան վրայ` ընդգծելու համար այս հատորին բերած նպաստը եւ ինքնուրոյն ներդրումը Հայ դատին, բացի` վեց մասերուն բերած հետազօտական եւ մասնաւորաբար վերլուծողական, մեթոտաբանական անստգիւտ ներդրումէն:

«Յաւելուածներ» բաժինը կը բաղկանայ 60 էջերէ եւ չորս ենթախորագիրներէ: Հոս, հեղինակը լեզուաբանի հմտութեամբ հետազօտած է թուրք ֆաշական պետութեան կողմէ հայկական եւ քրտական տեղանուններու թրքացումի քաղաքականութիւնը եւ լեզուական նենգափոխումները, որոնց վախճանական նպատակն է, կ՛ըսէ հեղինակը, ցեղասպանութեան ոճիրին մշակութային շարունակումը: Իր այս թեզը ան կը հիմնաւորէ հետեւեալ չորս ենթախորագիրներուն տակ.

1.- Տեղանուններու թրքացումի արշաւին անդրագոյն նպատակը եւ զայդ քողարկող պատճառաբանութեանց ստայօդութիւնը:

2.- Բաղդատական աղիւսակ մը` հայկական եւ քրտական եզրերու իմաստի ստուգաբանութեան:

3.- Բաղդատական աղիւսակ մը` հայկական քրտական եւ թրքականի վերածուած տեղանուններու` ստուգաբանութեան ճամբով, պարզուած նենգափոխութեանց:

4.- Իրերանման կամ իրարու շատ մօտ թուացող հնչիւններով հայկական, քրտական եւ թրքացուած տեղանուններու աշխարհագրական տեղաբաշխումին աղիւսակը:

Այս բաժինը ամբողջովին նոր եւ լեզուագիտական ինքնուրոյն ներդրումն է հեղինակին, որ արժանի է մեր մեծ գնահատանքին:

Իսկ «Օգտագործուած աղբիւրներ»ուն  յատկացուած 20 էջերուն մէջ յիշուած են, ի շարս ուրիշներու, Վահագն Տատրեանի` մինչ այս հատորին լոյս ընծայման  թուականը հրատարակած բոլոր հատորները` տարբեր լեզուներով, թուրք ճանապարհորդ Էվլիա Չելեպիի գործերը, որոնք կը հաստատեն փանթուրանականութեան առասպելական իսկութիւնը, Ռակըփ Զարաքօլուի, Թաներ Աքչամի, Իվ Թեռնոնի, Հերոդոտոսի, Քսենոփոնի, Մովսէս Խորենացիի, Տէյվիտ Մարշալ Լենկի, Ռընէ Կրուսէի, Ժաք տը Մորկանի, Լինչի, Տիգրան Պոյաճեանի կոթողային գործերը, ինչպէս նաեւ Անահիտ Տէր Մինասեանի գիրքը` «Հայ յեղափոխութեան մէջ սոցիալիզմի եւ ազգայնականութեան գաղափարներու խաղացած դերը», որ թարգմանուած է ֆրանսերէնէ թրքերէնի, Միքայէլ Վարանդեանի 1917-ին ֆրանսերէն հրատարակուած գիրքը` Հայաստանի եւ Հայկական հարցին մասին, Անտրէ Մանտելշթամի երկերը` Հայկական հարցին եւ Օսմանեան կայսրութեան քաղաքական ճակատագրին մասին, Վ. Ա. Պասմաճեանի «Հայ ժողովուրդի պատմութիւն» շարքէն Գ. հատորը (Երեւան, 1967), Միւհենտիսեանի 1863-ին հրատարակած «Ազգ. սահմանադրութիւն»ը, փրոֆ. Հայկ Ղազարեանի դասական գործը` «Արեւմտահայերի սոցիալ-տնտեսական եւ քաղաքական կացութիւնը 1800-1870 թթ.», Լուիզա Նալպանտեանի «Հայ յեղափոխական շարժումը» հատորը (1967), Մարսել Լէարթի «Հայկական հարցը վաւերաթուղթերու լոյսին տակ» (Փարիզ, 1913), խորհրդային ակադեմական պատմաբան Լոթսքիի երկը (Մոսկուա, 1966), նուիրուած` արաբական ազգային զարթօնքին մասին` Օսմանեան լուծէն, հայ-քրտական յարաբերութիւններուն շուրջ լոյս տեսած գրեթէ բոլոր հատորները (ներառեալ` Կարօ Սասունիի եւ փրոֆ. Մօրուս Հասրաթեանի գործերը), Հայ դատին շուրջ թրքերէնով լոյս տեսած բոլոր հին եւ նորագոյն հրատարակութիւնները (որոնց միայն մէկ մասին կրցած էր իրազեկ դառնալ վաստակաշատ Լեւոն Վարդան իր ողջութեան… անհատական տիտանական աշխատանքով): Կարեւորութեամբ եւ բազմաթիւ յղումներով յիշուած են նաեւ` Մարքսի եւ Էնկելսի կողմէ խմբագրուած «Կոմունիստական մանիֆեսթ»ը եւ Ֆրիտրիխ Էնկելսի «Ընտանիքի, անհատական սեփականութեան եւ պետութեան ծագումը» (1884) մարդաբանական դասական մեծ երկը, որ հիմնաքարը կը հանդիսանայ պատմական մաթերիալիզմին, զոր որդեգրած է հեղինակը` որպէս համայնավար պատմաբան: (Ֆ. Էնկելսի այս գործը մարդաբանական դարակազմիկ հետազօտութիւն մըն է, որ օգտուած է ամերիկացի մարդաբան Լուիս Հ. Մորկանի 1877-ին հրատարակած գիրքին` «Ancient Society or….» հետազօտութեանց ձեռքբերումներէն, նաեւ` Քարլ Մարքսի մարդաբանական հետազօտութեանց  ու վերլուծութեանց տուեալներէն` լրացնելով զանոնք եւ բոլորը ենթարկելով աւելի խոր եւ աւելի լայն  վերլուծումի: Յիշատակուածը 2005 թ. Մոնրէալի մէջ 15-րդ տպագրութիւնն է` Frederick Engels, «The origin of the family, private property, and the state», Pathfinder Press): Երկար շունչի աշխատանքով Ռեճեփ Մարաշլը հետազօտած է Առաջաւոր Ասիոյ ժողովուրդներու «հասարակաց» պատմութիւնը ժողովրդապաշտական մեթոտաբանութեամբ, եւ մեզի ճակատագրակիցի միջազգայնական նեցակցութեամբ ուզած է դատապարտել հայ ժողովուրդին պարտադրուած ճակատագիրը, Մարաշլըի բառերով` «Պատմական անիրաւութիւն»ը: (Հայ պատմագրութեան մէջ իշխանապաշտ եւ ժողովրդապաշտ մեթոտաբանութեանց տարբերութիւնը ակնբախ է, օրինակ, Թոնդրակեան շարժումին մասին միջնադարեան պաշտօնական, դպրական (սքոլաստիկ) պատմագրութեան թշնամանքը եւ անհաշտ կռիւը անոր դէմ, զայդ նկատելով կործանարար աղանդաւորական դաւ մը` Հայց. եկեղեցւոյ դէմ, եւ միւս կողմէ` նոր ժամանակներու խորհրդահայ պատմագրութեան բարձրագոյն գնահատականը միեւնոյն շարժումին մասին, զայդ նկատելով Հայց. եկեղեցւոյ բարենորոգումը պահանջող յեղափոխական շարժում, որուն նմանակին կը հանդիպինք 4 դար վերջ, Եւրոպայի մէջ, ինչպէս` Զուինկլըի շարժումը: Մեթոտաբանական այս տարբերութիւնը առկայ է բոլոր ազգերու պատմագրութեան մէջ, օրինակ` Միացեալ Նահանգներու մէջ, Հովըրտ Զինն` ձախակողմեան յառաջապահ պատմաբանը ժողովրդապաշտ մեթոտաբանութեամբ հերքած է Միացեալ Նահանգներու պաշտօնական-հաստատութենական պատմութիւնը` գրելով` «The popular History of the USA» կոթողային երկը):

Գ. ՏԷՐՏԷՐԵԱՆ

(Շար. 1)

Share this Article
CATEGORIES