ԼԵՐԱՆ ՎՐԱՅ ՄՆԱՑԱԾ ՄԱՐԴԻԿ

Այս շաբաթասկիզբին միջազգային վաւերագրական պատմութիւններ սփռող պատկերասփիւռի կայանէ մը կախարդուած  դիտեցի երկու լեռնագնացներու արկածախնդրութիւն մը: Երկու քաջասիրտ մագլցողները կ՛ուզէին նուաճել հեռաւոր Նեփալի մէջ ահազդու լեռ մը, որ սլացած է դէպի երկինք, եւ որ ունի սառոյցէ գահավէժներ:

Լեռնագնացները կը ջանային հասնիլ լերան բարձունքին ոչ փորձուած կածանէ մը:

Սահմռկեցուցիչ էր մագլցումը, բայց եւ անակնկալը գագաթ հասնիլը չէր, այլ բուն մարտահրաւէրը այդ տիտան լեռնէն ապահով վայրէջքն էր, եւ որուն ընթացքին պատահեցաւ սարսափելին: Ըստ վիճակագրական տուեալներու, լեռնագնացներու մահացու արկածներուն ութսուն տոկոսը կը պատահի վայրէջքներու ժամանակ: Դժբախտաբար այս լեռնագնացներէն մէկը սահեցաւ սառոյցէ վայրէջքին վրայ եւ սրունքը փշրուեցաւ` ցից ժայռերու զարնուելով: Կացութիւնը մահուան չփոխուեցաւ, քանի երկու լեռնագնացները մասնայատուկ պարանով մը իրարու կապուած էին:

Չարչարանքներով լեցուն ժամեր եւ օրեր ետք, երկու լեռնագնացները հրաշքով ազատեցան ու հասան ապահով դաշտավայր մը:

Այս վաւերագրական լեռնագնացութիւնը զիս մղեց խորհրդածելու 1915-ի Մուսա Լեռ բարձրացած հազարաւոր գիւղացիներու, «խենթ» ժողովուրդի մը բնազդական մղումին մասին: Գիւղացիներ, որոնք ո՛չ լեռ նուաճելու մտածում ունէին, ո՛չ ալ արդիական կազմածներ` արկածախնդրութեան մը դիմելու համար, բայց ունէին հաւատք, ապրելու կամք, ազատութեան տենչ ու հայու բարձր արժանապատուութիւն: Ունէին վերապատուելի Տիգրան Անդրէասեան մը եւ տէր Յարութիւն քահանայ մը, որոնք կարծես Մուսա լերան ահարոններն էին: Ծերեր, շաղուած երիտասարդներու հետ, միասնաբար մարտնչող քաջեր էին, իսկ խիզախ պատանիներ ալ ներկայ «բջիջային հեռաձայններ»` դիրքէ դիրք, ժայռէ ժայռ: Փափկասուն տիկնայք չկային, կային զինուած մայրեր` դաշոյններով:

Անկարգապահ ժողովուրդ չկար, կար ընդհանուր գիտակցութիւն եւ ժողովրդական որոշում: Ճիշդ էր, որ քաջութիւնն էր գլխաւոր ազդակը յաղթանակին, բայց այդ իր կողքին ունէր հնարամտութիւն, իրատեսութիւն, իմաստութիւն, կամք, խիզախութիւն, կատակասիրութիւն, ժուժկալութիւն եւ ճիշդ ժամանակին պոռթկացած հայհոյանքը մուսալեռցի քահանային` ուղղուած թուրք սպայի մօր:

Իսկ հիմա Մուսա Լերան վրայ կը գտնուի միայն քանդուած յուշարձանը 18 նահատակներու, որոնք բնաւ գագաթէն վար չիջան, այլ մնացին հոն` իբրեւ ապահովութեան պարան մուսատաղցիներու` ի սփիւռս աշխարհի: Այնճարէն «Գինով Ալեքսան» մը Պոյաճեանի, «Կեաւուրի լակոտ» մը Պետիկ անունով, «Մլուն մը»` Սնապեան. «Վարանդա» մելիք մը` Զաքար տիպարով, Կոմիտաս վարդապետի ձայնը` Գէորգ Հաճեանով եւ այլ քանի մը հազար խելագար մուսալեռցիներ, որոնք կը շրջին աշխարհով մէկ ու ատեն-ատեն կ՛ապրին լերան վրայ: Կարգ մը մարդիկ կ՛ընդունին այս խելագարները իրենց էութեամբ, իսկ ուրիշներ այս տարօրինակ լեռնականները կը սեպեն տափակ եւ տարօրինակ:

Տասնամեակ մը առաջ Այնճարի մէջ Մուսա Լերան աւանդական մատաղի պատրաստութեան գիշերը սկսաւ անակնկալօրէն տեղալ անհաճոյ անձրեւ մը, եկեղեցւոյ կողքին բոցավառած խարոյկները սկսան հանգիլ: Յանկարծ մատաղ պատրաստողներէն մէկը, աչքերը դէպի երկինք սեւեռած, բարձր ձայնով եւ Մուսա Տաղի բարբառով սկսաւ հայհոյել «…. Աստուած, չե՞ս տեսներ ինչ կ՛ընենք»:

Ժպտացի: «Գինով Ալեքսան» մըն էր, որ իր լեզուով կը վիճաբանէր Աստուծոյ հետ: Եկած էր գործի, պարտականութեան գիտակից մտքով եւ տեղատարափ անձրեւին տակ, խարոյկները վառ կը պահէր, Մուսա Լերան գագաթին մնալու հրամայականով:

ՄԵՍՐՈՊ Ա. ՔԵՆՏԻՐՃԵԱՆ

14 սեպտեմբեր 2011
Այնճար

Share this Article
CATEGORIES