Ի ՎԵՐՋՈՅ Ե՞ՐԲ ԱՆԿԱԽԱՆԱԼՈՒ Է ՄԵՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

Եթէ հարց տրուէր, թէ ե՞րբ անկախացած է Հայաստան, առաջին հակազդեցութեամբ կը պատասխանուէր` 28 մայիս 1918: Այս մէկը ո՛չ ուղեղալուացի արդիւնք է, ինչպէս ոմանք քմծիծաղով կը զրպարտեն, ո՛չ ալ` 1991-ի անկախութեան անտեսում, այլ` անվիճելի փաստ, թէ 20-ամեայ Հայաստանի անկախութիւնը շարունակութիւնն է պատմական երեք ճակատամարտերուն, ինչպէս նաեւ` այլ հերոսամարտերու ու շատ յաճախ յաղթուած Հայաստանին: Անկախացման սերունդէն մինչեւ վերանկախացման սերունդ խորհրդային մուրճը եկաւ փոխելու դասագիրքերու եւ վէպերու մէջ մեր տեսած Հայաստան հայրենիք պատկերացումը` պատճառ դառնալով հայ ժողովուրդին երկու հատուածներուն իրարմէ օտարացման եւ բնականաբար աւելի խորացնելով Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւններու միջեւ գոյութիւն ունեցող հովիտը` ծնունդ տալով երկու տարբեր ժողովուրդներու,- մէկ կողմէն ճնշուածութենէ դուրս եկած հայ մը, որ կը փնտռէ կեանքի աւելի ապահով ու հանգիստ պայմաններ, միւս կողմէն` հայրենազուրկ հայ մը, որ կը փնտռէ իտէալ հայրենիք մը:

Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւններու վերականգման եւ աշխուժացման գործընթացին մէջ պետական մակարդակի վրայ Հայաստանի Հանրապետութեան սփիւռքի նախարարութիւնը ունի իր դերը, սակայն ոչ պետական մակարդակի վրայ աշխատանք կը տանի եւ տարած է սփիւռքը` իր կրթական, մշակութային, եկեղեցական, կուսակցական եւ այլ ոլորտներով: Բայց Հայաստան-սփիւռք կապեր հաստատելու համար ամէնէն առաջ պէտք է շեշտել սփիւռքի մէջ հայապահպանման կարեւորութիւնը (նկատի առնելով, որ հայկական հողին վրայ հայ մնալը բնական երեւոյթ է):

Հայկական սփիւռքը, սկզբունքով ըլլալով ժխտական պայմանի հետեւանք, ժամանակաւոր է, եւ անոր ճակատագիրը կը յանգի «Երկրին» մէջ միայն, բայց գետնի վրայ տուեալներ այդ չեն փաստեր. աւելի՛ն, նոր սփիւռքներ մէջտեղ գալով` աւելի կը պարպեն հայկական հողերը: Հետեւաբար, փոխան հայրենադարձութեան, հայապահպանումը կը մնայ օրակարգի առաջին  կէտերէն մէկը: Ըստ իս, մինչեւ ֆիզիքական հայրենադարձութիւն` հարկ է հայապահպանման ճամբով ապահովել սփիւռքի հոգեկան հայրենադարձութիւնը, որովհետեւ առանց անհատական կամ խմբային հայրենադարձութեան յստակ ծրագիրի, որուն ամէնէն կարեւոր օրակարգերէն մէկը կը հանդիսանայ աշխատանքի հնարաւորութիւններ ապահովել հայրենադարձներուն, անիկա չի ծառայեր իր նպատակին: Ծրագիրը կրնայ յաջողիլ միայն պետական մակարդակի վրայ, սակայն Հայաստանի Բ. Հանրապետութիւնը այսօր դէմ յանդիման կը գտնուի արտագաղթի վտանգին:

Հայապահպանման ամէնէն կարեւոր ազդակներէն մէկը հայ ինքնութիւնն է, որ յստակ բացատրութիւն մը չունի եւ չի կրնար ունենալ հայութեան պարագային, մանաւանդ երբ Հայաստանի, դասական սփիւռքի, նոր սփիւռքի շարքին աւելցան այլ հայկական խմբաւորումներ` իսլամացած-իսլամացուած եւ թաքուն կամ ծպտեալ հայերը: Արեւմտեան երկիրներու մէջ հայ համարուելու արժէգիները կը տարբերին Արեւելքի երկիրներէն, առաջինին մէջ լոկ «հայ զգալը»  բաւարար է` առանց լեզուի, պատմութեան ու մշակոյթի ճանաչման, իսկ վերջինին պարագային կը փորձուի ամէն ջանք ի գործ դնել, որպէսզի պահպանուին վերոնշեալ երեք տուալները: Իսլամ եւ թաքուն հայերուն պարագան բոլորովին տարբեր է: Սակայն այն օրէն, երբ հայութեան գէթ մեծամասնութիւնը կը գիտակցի իր արժէքին, կարելի պիտի ըլլայ իր տարբեր ինքնութիւններով կերտել ազատ, անկախ եւ միացեալ հայրենիք` առանց վախնալու Հայաստանէն դուրս գտնուելու եւ տարբեր ինքնութիւններով հայեր ըլլալու վտանգէն:

Հայրենիքը զգացում մը չի կրնար ըլլալ միայն, այլ` առօրեայ ապրումներ. անկարելի կ՛ըլլայ կերտել Հայաստան-հայրենիք զբաղելով միայն հացի ապահովութեան մտահոգութեամբ եւ ետին ձգելով ազգային կեանքը: Հայաստան սիրելով եւ գովելով` կարելի է միայն երկիր մը շինել, թերեւս նշխար մը մշակոյթ, բայց ոչ` պետութիւն եւ պետականութիւն: Հայաստանի պետութեան վերանկախացումը ամբողջական կ՛ըլլայ, երբ համայն հայութիւնը ունենայ իր ներդրումը` զայն բարգաւաճեցնելու ի խնդիր: Երեւակայեցէք` որքա՛ն հարուստ կ՛ըլլայ Հայաստան, եթէ իւրաքանչիւր հայորդի իր ապրած երկրէն մէկ հատ ազնիւ ու օգտակար գիտութիւն մը բերէ Երկիր. երեւակայեցէք` որքա՛ն կը հասուննայ 20-ամեայ այս խակ ու երիտասարդ պետութիւնը, որ կը գործէ փառաւոր անցեալ ունեցող հողին վրայ: Այս կարելի է իրականացնել Հայաստան-սփիւռք փոխադարձ ճանաչման եւ յարաբերութիւններու ամրապնդման ուղիով:

Մեր ամբողջական հայրենիքին մէկ մասին վերանկախացումը եթէ քաղաքական իրադարձութեան արդիւնք է, ապա անկախութեան ու ազատութեան կերտումը տարիներու աշխատանք եւ ծրագիրներու մշակում կը պահանջէ: Ի՞նչ օգուտ Հայաստան մը` առանց հայերու, ի՞նչ օգուտ հայութիւն` առանց Հայաստան ունենալու եւ բարգաւաճելու տեսլականի. անուանումներ չխաբեն մեզ, Հայաստանն ու անոր հանրապետութիւնը մենք ենք, եթէ պատրաստակամ ենք ըլլալու ազատ ու անկախ` կեանքի քմահաճոյքներէն, երբ դասենք զայն վեր մեր շքեղութիւններէն: Եթէ կրնանք  իրականացնել Հայաստանի Բ. անկախութիւնը` ներդրում ունենալով անոր կրթական, տնտեսական եւ քաղաքական յառաջդիմութեան մէջ, ապա շուտով վրայ կը հասնի ազատ, անկախ եւ միացեալ Հայաստանի իրականացումը, ապա թէ ոչ…

Իսկ եթէ ինծի հարց տրուէր, թէ ե՞րբ է Հայաստանի անկախութիւնը, կը պատասխանէի այն օրը, երբ հայը կը գիտակցի իր ինքնութեան կարեւորութեան վրայ եւ կ՛աշխատի հայրենիքին բարգաւաճման համար:

ԳՈՃԱՅԵԱՆ ԱՐԱԶ

 

… ՆԱԵՒ ՆԵՐԿԱՅ ԵՆՔ ՈՒ ԱՊԱԳԱՅ

Պատմութիւնը տարիներու դիզումը չէ, պատմութիւնը թիւերու համախմբումը չէ, պատմութիւնը դարերու կուտակումը չէ: Պատմութեան էջերը յաճախ կը շրջանցեն տասնեակ, յիսնեակ եւ նոյնիսկ հարիւրաւոր տարիներ: Անոնք կը նախընտրեն քիչ ըլլալ, սակայն` դիպուկ, ազդեցիկ եւ հարուստ, եւ ի՜նչ լաւ, եթէ այս բոլորին հետ միասին, շատ ըլլան:

20 տարիները պատմութեան մէջ աւելի մեծ տեղ կրնան գրաւել, քան` ամբողջ դար մը, ինչպէս նաեւ կրնան ոչ իսկ երկու տողերու արժանի ըլլալ, այլ աննշան անցնիլ: 20 տարիներ առանձինն, ազգին դիմագիծը, նկարագիրը չեն փոխեր, բայց կրնան փոխել ճակատագիրը, գծել ապագան ու բնորոշել սերունդներ:

Հայաստանը` իբրեւ անկախ պետութիւն 20 տարեկան է այսօր: Շատ կարեւոր է հասկնալ, թէ պետութեան անկախ ըլլալն է, որ 20 տարեկան է, թէ՞ ոչ` Հայաստանը ինքնին, քանի այս վերջինը, կարծեմ բոլորս համաձայն ենք, լոկ պետութիւն կամ հողամաս մը չէ, այլ` պատմութիւն, ժողովուրդ, մշակոյթ եւ արժէք: Ուստի հարկաւոր է կարդալ այս քսան տարուան էջերը զգուշութեամբ եւ լայն գիտակցութեամբ, որ այս առաջին տարիները անկախութենէն ետք պէտք է ըլլան ծրագրուած, նուաճումներով հարուստ, կայուն զարգացման հիմերու վրայ դրուած, քանի անոնք նախնական շրջան կը կազմեն` կայուն պետականութեան մը հիմնադրման:

Միշտ ալ շեշտուած են մարդու մը նախնական կրթութեան անհրաժեշտութիւնը եւ կարեւորութիւնը: Անկարելի է մանուկ մը բոլորովին ձգել ճակատագրին եւ անոր ապագայի կերտման լաւ հիմեր չդնել` ծրագրուած եւ գիտակից կրթութեամբ: Նոյնպէս ալ պետութիւն մը, երբ նորանկախ է, անոր նախնական շրջանը շատ մեծ դեր կը խաղայ այդ պետութեան կերտման ու կայունութեան մէջ: Ահա այս գիտակցութեամբ մօտենանք այս քսան տարիներուն, զայն քննենք ու տանք մեր գնահատականը: Սակայն լաւապէս գիտակցինք, թէ հոն անշուշտ պիտի տեսնենք նուաճումներ, ինչպէս նաեւ` բացթողումներ:

Արդ հրամայական է, որ իրապաշտ ակնոցով դիտենք այս քսան տարիները, որոնք թէեւ բացառիկ լուսաւոր չեն, սակայն միաժամանակ ամբողջովին մութ ալ չեն: Զանոնք չդիտենք անիրական ակնոցով, որուն ընդմէջէն նայելով`  շատեր այս քսան տարիները 1, 2 եւ երբեմն քանի մը դարեր կը նկատեն, ուրիշներ Հայաստանի քսան տարեկան պետութիւնը արեւմտեան բազմադարեան զարգացած պետութիւններու կը բաղդատեն, նաեւ չդիտենք այն միւս ակնոցով, որով ուրիշներ Հայաստանը դրախտավայր կը տեսնեն, հրեշտակներու բնակավայր կը նկատեն:

Իրապաշտ գնահատականը տանք այս քսան տարիներուն` նկատի առնելով անշուշտ արտաքին ու ներքին բոլոր տուեալներն ու ազդակները, նաեւ` դժուարութիւններն ու դիւրութիւնները:

Այսուհանդերձ, մեր նպատակը գնահատելը չէ, մեր նպատակը անկէ անդին է: Քսան տարիները պատմութեան էջերուն պիտի անցնին, սակայն Հայաստանը նաեւ ներկայ է ու ապագայ: Ուստի մտածենք, թէ ո՛վ ենք մենք այսօր եւ ի՛նչ կ՛ուզենք ըլլալ ապագային: Որովհետեւ պատմութիւնը ժողովուրդին հայելին է եւ ոչ ժողովուրդը` պատմութեան հայելին: Անցած քսան տարիները մեր ժողովուրդի նուաճումներուն ու թերացումներուն հայելին են, ցանքն են, պտուղն են: Ահա այս նոյն տրամաբանութեամբ գիտակցինք, թէ եկող 20, 50 եւ հաւատքով 100 տարիները նոյնպէս հայելին պիտի ըլլան մեր ներկայի ու ապագայի նուաճումներուն ու թերացումներուն:

Այսպէս, աշխատինք աւելի մեր ներկային վրայ, քան` մեր անցեալին, մտածենք աւելի Հայաստանի հեռանկարին մասին, քան` անցեալի փառքերուն: Հարց տանք, թէ մենք ի՞նչ կ՛ընենք ազգովին այսօր Հայաստանի հզօրացման համար, անձնապէս թէ հաւաքաբար, կարելի եղած բոլոր մարզերուն մէջ: Գիտակցօրէն դէպի թանգարան չուղարկենք մեր ժողովուրդը, այլ ըլլանք մեր ժամանակի ժողովուրդը, ներկայիս գործող, շնչող, ստեղծող էութիւն մը` այլազան ազգերու կողքին:

Անշուշտ, երբ տանք գնահատականը այս քսան տարիներուն, հոն պիտի ըլլան բազմաթիւ բացթողումներու մատնանշումներ` քաղաքական, մշակութային, տնտեսական, ընկերային, կրթական, Հայաստան-սփիւռք համագործութեան վերաբերեալ եւ այլն: Մեր նպատակը պէտք է ըլլայ սրբագրել սխալները եւ վնասաբեր թերացումներ չարձանագրել կրկին, եւ փոխարէնը` ամէն միջոց օգտագործել յառաջդիմութեան ի նպաստ: Այս գծով պէտք է աշխատիլ բոլոր մարզերուն մէջ միաժամանակ` մանրամասն լուծումներ գտնելով առկայ հարցերուն: Այսօր Հայաստանի մեծագոյն ցաւերէն է հայրենալքումը, անկախութենէն ետք մօտ 1 միլիոն հայ լքեր է Հայաստանը, ըստ հայրենի լրագրողի մը: Նաեւ ուրիշ մեծ ցաւ մըն է քաղաքական-տնտեսական եւ ընկերային կեանքին անկայունութիւնը եւ որոշ չափով` անապահովութիւնը: Ահա այս մարզերուն մէջ յատկապէս պէտք է պայքարի ոչ միայն Հայաստանը այլ` ամբողջ հայութիւնը:

Իսկ ինչ կը վերաբերի Հայաստան-սփիւռք համագործակցութեան, անիկա վստահաբար  յատկանշական նուաճումներ արձանագրած է անկախութենէն ցայսօր, սակայն տակաւին կը մնան երկու շատ կարեւոր բացթողումներ, ուր պէտք է հայութիւնը լաւապէս գործէ. առաջին` ինքնին Հայաստան-սփիւռք համագործակցութիւնը. անիկա պէտք է հասկցուի ու գործադրուի որպէս լիիրաւ համագործակցութիւն, իր ամբողջական եւ իրական առումով, եւ ոչ` որպէս պարզ կապ մը, կամ` միակողմանի աջակցութիւն մը. երկու` սփիւռքի աստիճանաւոր եւ ծրագրեալ ուղեգծումը դէպի հայրենադարձութիւն, որ ամբողջ հայութեան մարտահրաւէրն է, եւ ոչ միայն` սփիւռքահայութեան: Այս հսկայական գործերը առաջնահերթութիւններ են, սակայն ոչ` վերջակէտեր կամ ծայրագոյն նպատակներ:

Վերջապէս, միշտ յիշենք, թէ ինչ որ կ՛ամբողջացնենք այսօր, պատմութիւն պիտի դառնայ ապագային, ուստի զայն լիովին կատարենք եւ կարելի եղածին չափ օգտաւէտ դարձնենք հայրենիքին: Անկախութիւնը ինքնին մեծամեծ արժէք է, սակայն մեծագոյն արժանիքը անոր ծնած պետութիւնը զարգացնելն ու հզօրացնելն է, քանի որ հայրենիքը աներեւոյթ ձեռքերով պիտի չբարգաւաճի, քանի որ հայրենիքը օտարազգիներու կողմէ պիտի չկառուցուի, քանի որ Հայաստանը մենք ենք, բոլո՛րս:

ՆԱԶԱՐԷԹ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

 

Ո՞Ր ԱՆԿԱԽՈՒԹԻՒՆՆ Է
ՄԵՐ ՓՆՏՌԱԾԸ

Անկախ պետութիւն ունենալը լաւագոյն դաշտն ու առիթը կը ստեղծէ անցնելու գործի եւ այդպէս միջամտելու մարդու պատմութեան զարգացումին: Հոն է, որ կարելի կ՛ըլլայ կերտել գալիք իրականութիւնը: Աւելի՛ն. աշխարհի որեւէ ծայրամասին մէջ, որեւէ գաղափար կամ իտէալ ունեցող հաւաքականութիւն երբ կը հասնի անկախ պետութեան մակարդակին, արդէն կը դրուի տարբեր պատասխանատուութեան դէմ յանդիման` աշխարհ կերտելու, աշխարհ փոխելու գործին առջեւ: Չափազանցութիւն մը չէ ասիկա, որովհետեւ այդ պետութիւնն իր հսկողութեան տակ ունի մեծաթիւ հաւաքականութիւն մը առաջնորդելու համար պէտք եղած լծակներ:

Այդ իսկ պատճառով Հայաստանի անկախութեան պէտք չէ նայիլ, միամիտ եւ մակերեսային աչքով, այլ պէտք է նայիլ թէ վերոնշեալներուն համաձայն, ու՛ր է ան: Այսինքն «Հայաստանը անկախ է՛» յայտարարութիւնը առանձինն բան չի նշանակեր իրականութեան մէջ: Գրեթէ անհեթեթ է գոհունակութիւն զգալ եւ բաւարարուիլ միայն այդ հանգամանքով:

Մենք ինչո՞ւ կ՛ուզէինք Հայաստանի կամ որեւէ երկիր-ժողովուրդի անկախութիւնը: Շատերս` թերեւս զգացական պատճառներով միայն: Բայց խորքին մէջ մէկ եւ պարզ պէտք է ըլլայ պատճառը. ոեւէ անհատի ուրիշին կամայականութեան տակ գտնուիլը խոչընդոտ է «մարդ» տարրի ընդհանուր յառաջխաղացքին, իսկ խումբի մը, հաւաքականութեան մը, ժողովուրդի մը կամ ամբողջ ազգի մը նոյն կացութեան մէջ ըլլալը նոյն հետեւանքը ունի` աւելի խորտակիչ ուժգնութեամբ:

Հասնելով բուն հարցին` հետեւեալը կարելի է ըսել: Հայաստանի հայկական իշխանութեան տակ ըլլալը կրնայ նոյնքան վատառողջ կացութիւն ստեղծել, քան` օտար իշխանութեան տակ ըլլալը: Հոս հարցը, հայու հարց ըլլալէ բացի, նաեւ մարդու հարց է: Եթէ հայը հայուն իշխանութեան տակ կ՛ապրի իբրեւ հայ բայց ոչ` իբրեւ մարդ ամբողջական հասկացողութեամբ, ուրեմն ո՞ւր է հայուն իշխանութեան տակ ըլլալուն իմաստը, ո՞ւր է անկախութիւնը: Ալ ո՛ւր մնաց այն հարցը, թէ երբ մարդկային առումով զիջում ըլլայ, ազգային եւ մշակութային զիջումներ եւս զուգահեռաբար տեղի կ՛ունենան եւ ուրեմն հայը կը վնասէ նաեւ իբրեւ հա՛յ:

Ուրեմն հարցը Հայաստանի անկախ հանրապետութեան նայիլն է հետեւեալ առումով, իր սահմաններուն մէջ գտնուող ժողովուրդին եւ անհատին որքա՞ն անկախութիւն կը պարգեւէ ան, եւ ուստի մարդկութեան յառաջխաղացքին որքանո՞վ սատար եւ որքանո՞վ պատնէշ կը հանդիսանայ:

Բոլորիս համար պարզ է պատասխանը: Անգործութեան եւ արտագաղթի թիւերու աճը, կաշառակերութեան եւ փտածութեան յառաջխաղացքը, ինքնասպանութիւններու եւ մարդասպանութիւններու տխուր երեւոյթը, նոյնիսկ Հայաստանի բանակի մէջ պատահած ամօթալի դէպքերը հայկական լրատուամիջոցներու գրեթէ ամէնօրեայ նիւթն են: Այլ փաստ մըն են Ֆէյսպուքի վրայ եղող այն բազմաթիւ էջերը, ուր հայաստանաբնակ հայեր կ՛արտայայտուին բողոքներով, կը պատմեն իրենց հետ պատահածներն ու իրենց ցաւերը. «Քիչ առաջ աչքիս առաջը տեսայ ոնց մի մարդ իրան վար գցեց կամուրջի վրայից… էլ ո՞նց կարելի է էս ամէնին դիմանալ ու չգժուել…» արտայայտութիւնը իբրեւ օրինակ միտքս կու գայ այս պահուն: Կարելի է միայն ըսել, թէ այս բոլորին պատասխանատուները անկախութենէն ի վեր եկած իշխանութիւններն են: Չ՛արժեր երկարելը եւ վիճակը ներկայացնելու փորձ մը ընելը, այդ չէ յօդուածին նպատակը: Պէտք է ըսել սակայն, որ այս բոլորը իրենց ուղղակի ազդեցութիւնը կ՛ունենան երկրին քաղաքական եւ տնտեսական վիճակին վրայ:

Ուստի մեր անկախութեամբ պատկերը հետեւեալն է. անհատները անկախ չեն, ենթարկուած են փոքրամասնութեան մը կամայականութեան, հետեւաբար ոչ անկախ վիճակը կ՛ընդարձակէ իր սահմանները եւ կը հասնի պետական մակարդակի, երբ երկրին  տնտեսութիւնը կը տկարանայ, արտագաղթի եւ ներքին անշարժութեան-կրաւորականութեան պատճառով երկիրը կը սկսի դառնալ տնտեսապէս աւելի ու աւելի կախեալ` ի վերջոյ կորսնցնելով նաեւ իր քաղաքական անկախութիւնը: Այս կացութիւնը ո՛չ հայութեան, ո՛չ մարդկութեան համար դրական է:

Այո՛, պարզ է, որ նոր անկախացած պետութիւն մը բոլորովին անկախ չի կրնար ըլլալ քաղաքական եւ տնտեսական առումով, սակայն երբ ձգտումն ու պատրաստակամութիւնը կան, երբ ներքին իմաստով անհատներուն կը շնորհուին պէտք եղած ազատութիւնը եւ անկախութիւնը, հաւաքականութիւնը կը զարգանայ, երկիրը կը զարգանայ եւ կը շարժի դէպի ամբողջական անկախութիւն, թէկուզ` շատ դանդաղօրէն: Բայց այդ չէ երեւոյթը Հայաստանի Հանրապետութեան պարագային:

Եզրափակելու համար ըսենք, թէ մենք քսան տարի առաջ նուաճեցինք անկախութիւն` իրաւական առումով: Սակայն իսկական անկախութիւնը նուաճելը աւելի դժուար է եւ աւելի ժամանակ պահանջող:

Այստեղ նպատակը ընթերցողը խրտչեցնելը չէ անշուշտ. Հայաստանը կը մնայ Հայաստան…  տակաւին… Նպատակը անկախութեան գաղափարին նայելու այլընտրանքային դիտանկիւն առաջարկելն է, եւ յիշեցումը թէ` պայքարը մարդկային է ի վերջոյ: Անկախ Հայաստան ի՞նչ իմաստ ունի, եթէ սատար չի հանդիսանար իր սահմաններուն մէջ գտնուող հաւաքականութեան անկախութեան ու զարգացման, եւ հետեւաբար` նպաստ չի բերեր մարդկութեան: Միւս զգացական հակումները եւ յուզումները անհեթեթութեան պատին կը զարնուին:

Կը մնայ նշել տասնութերորդ դարու Ֆրանսացի փիլիսոփայ, ազատութեան պաշտպան Վոլթերի խօսքը, յուսալ, եւ աշխատիլ այդ գծով. «Անարդարութիւնը ի վերջոյ անկախութիւն կը յառաջացնէ»:

 

ՀՐԱԿ ՓԱՓԱԶԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES