ԹՈՒՐՔԻԱ-ԻՍՐԱՅԷԼ ԼԱՐՈՒԱԾՈՒԹԻՒՆ. ԲԱՐՁՐ ԳՐԱՒՆԵՐ ՄԻԱՑԵԱԼ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐՈՒ ՀԱՄԱՐ

Էրտողան Լիպիոյ մէջ

Թուրքիոյ վարչապետ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողան վերջերս յայտարարեց, որ Իսրայէլ կը վարուի «շփացած, խաթարուած երախայի» մը նման»:

Սակայն Միացեալ Նահանգներու կառավարութեան դիտանկիւնէն, վերջին շրջանին Թուրքիա եւ Իսրայէլ նոյն ձեւով կը գործեն: Իսրայէլ մերժեց ներում հայցել իր զինուորականներուն ահաւոր գործողութիւններուն համար, որոնց պատճառով 9 թուրք քաղաքայիններ  սպաննուեցան «Մաւի Մարմարա» նաւուն դէմ կատարուած յարձակումի ընթացքին: Եւ կը թուի, թէ Թուրքիա աւելի քան պատրաստ է կռիւի: Լրջօրէ՞ն: Արդեօ՞ք ասիկա երկրորդական վարժարանի նման բան մըն է:

Շրջանին մէջ Թուրքիոյ եւ Իսրայէլի աւագ եղբայրը ըլլալով` Միացեալ Նահանգներ հաւանաբար երկու կողմերէն աւելի տուժեն թուրք-իսրայէլեան տագնապի հետագայ խորացման պարագային: Ամերիկացիները յամառօրէն ջանքեր ի գործ կը դնեն լարուածութիւնը մեղմացնելու համար, բայց կողմերէն ոչ մէկը կը պատրաստուի տեղի տալու, նահանջելու: Միացեալ Նահանգներուն համար աշխարհը շրջուեցաւ Միջին Արեւելքի մէջ Իրաքի պատերազմին եւ Արաբական գարնան պատճառով: Թուրք-իսրայէլեան այս տագնապը վերջին օղակն է շղթային:

Այցելութիւնը` թրքական մամուլին մէջ

Տասնամեակներ շարունակ Միացեալ Նահանգներ շրջանին մէջ իրենց տիրապետութիւնը պահպանելու համար կը վստահէին իրենց դաշնակիցներուն` առանց հետաքրքրուելու, թէ անոնք ժողովրդավարակա՞ն, թէ՞ բռնակալական, մենատիրական էին:

Ոչ միայն Իսրայէլի վիճելի ռազմական գործողութիւնները, այլեւ ժողովրդավարական թերութիւնները` Սէուտական Արաբիոյ, Եգիպտոսի եւ նախայեղափոխական Իրանի, նոյնպէս յաճախ անտեսուած են: Սակայն ամերիկացիները իրենց դաշնակիցներուն միջեւ ծագած տագնապներով աւելի մանրամասն զբաղած են: 1979-ին կնքուած Եգիպտոս-իսրայէլեան խաղաղութեան դաշինքը Միացեալ Նահանգներուն համար այնքան կարեւոր էր, որ միլիառաւոր տոլարներ, Միացեալ Նահանգներու տուրքերու գումարներէն, դիւրութեամբ յատկացուեցան այդ ծրագիրի յաջողութեան եւ պահպանման:

Եթէ Թուրքիա, այսօրուան նման, աւելի ժողովրդավարական եւ տնտեսապէս աւելի բարգաւաճ չըլլար (եւ Ուաշինկթըն` աւելի սնանկ), կրնայ ըլլալ, որ Ուաշինկթըն նման նիւթական խթան, քաջալերանք մը առաջարկէր:

2000 թուականէն ի վեր տեղի ունեցած շարք մը յուսախաբութիւններէ ետք, Միացեալ Նահանգներ վերջապէս գիտակցեցան, որ համեմատաբար անկախ, ինքնուրոյն Թուրքիա մը կրնայ իսկապէս օգտակար ըլլալ: Երբ Թուրքիա Միացեալ Նահանգներու ամբողջական արբանեակին չնմանի, կամ` այդպէս չթուի, շրջանը, մասնաւորաբար անոր ժողովուրդը, Անգարայի աւելի կը վստահի: Շրջանին մէջ ժողովրդականութիւն ունեցող Թուրքիա մը, որ իր հաղորդակցութեանց ալիքները բաց կը պահէ Ուաշինկթընի հետ, կը սպասուի, որ հարթէ, դիւրացնէ հարցերը: Անգարայի հետ յանձնառութիւնը, գործակցութիւնը Օպամայի վարչակազմին կ՛օգնէ կառավարելու շրջանի իրադարձութիւններու զարգացումը` միաժամանակ թաքնուած մնալով Թուրքիոյ ետին, եւ նոյն ատեն` աչք մը պահելով Թուրքիոյ վրայ: Նկատի առնելով Թուրքիոյ աշխարհառազմավարական, զինուորական, տնտեսական եւ ժողովրդավարական գործօնները, տարրերը, անիկա պայծառ, փայլատակող աստղ մըն է եւ շատ արժէքաւոր` Միացեալ Նահանգներու շահերուն համար: Հետեւաբար Ուաշինկթըն կը սկսի շատ անհանգստանալ, երբ Անգարա Միացեալ Նահանգներուն հետ իր բարեկամութեան ամրութիւնը կը փորձէ ստուգել, այլ անհրաժեշտ բարեկամի` Իսրայէլի հետ տագնապով:

Ի վերջոյ, ես չեմ ակնկալեր, որ Օպամայի վարչակազմը ընտրութիւն մը կը կատարէ Թուրքիոյ եւ Իսրայէլի միջեւ: Ուաշինկթըն Իսրայէլի հետ կը փորձէ կանխել ՄԱԿ-ի Ընդհանուր ժողովին մէջ Պաղեստինի անկախութեան ընդունումը, որուն Թուրքիա աշխուժօրէն կը զօրակցի:

Սարքոզի եւ Քամերոն Լիպիոյ մէջ

Հակառակ յառաջիկայ նախագահական ընտրութիւններուն, որոնց ընթացքին հրեայ ամերիկացիները կարեւոր գործօն են, հաւանական չէ, որ Սպիտակ տունը Թուրքիոյ հանդէպ կարծր դիրք ճշդէ, թէեւ Միացեալ Նահանգներու Ներկայացուցիչներու տան համար յստակ ընտրութիւնը Իսրայէլն է` շնորհիւ շատ հզօր լոպիստական մեքանիզմներու: Կազայի շրջափակման վերացումը (նոր որդեգրուած թրքական նախապայման մը` Թել Աւիւի հետ յարաբերութիւններու բնականոնացման համար), Ներկայացուցիչներու տան օրակարգին վրայ չէ: Թուրքիան ատող հայկական եւ յունական լոպիստական խումբեր կրնան այժմ աւելի բարդացնել կեանքը Միացեալ Նահանգներու եւ Թուրքիոյ վարչակազմերուն համար: Հաւանական է, որ թուրք-իսրայէլեան դիմակայութիւնը հնարաւորութիւն մը եւս ընձեռէ Ներկայացուցիչներու տան մէջ մեծամասնութիւն եղող հանրապետականներուն` անգամ մը եւս քննադատելու համար Սպիտակ տունը:

Թէեւ ամերիկացի բարձրաստիճան պաշտօնատարներուն մեծամասնութիւնն ու ամէնէն առաջ նախագահ Պարաք Օպամա կը շեշտեն Թուրքիոյ դերը, սակայն Ուաշինկթընի պաշտօնատարներուն միջին եւ ստորին օղակներուն վրայ անհարթելի կնճիռներ ձգեցին Իրաքի պատերազմի, Հայաստանի հարցի եւ Իրանի հիւլէական ծրագիրի վերաբերեալ Անգարայի քաղաքականութիւնները: Այդ պաշտօնատարներուն համար հնարաւոր է, որ Թուրքիա հիմնախնդիրներու գլխաւոր աղբիւրն է, իսկ Իսրայէլի հետ հակամարտութիւնը` ատոր մէկ այլ օրինակը: Ուաշինկթընեան պաշտօնատարներէն ոմանք թախիծով կը յիշեն այն օրերը, երբ կ՛աշխատէին աշխարհիկ քեմալական վերնախաւին հետ, որ իր փտած եւ հակաժողովրդավարական վարչակարգի միջազգային ճանաչման դիմաց, ընդհանրապէս կը համակերպէր Միացեալ Նահանգներուն: Այնպէս որ, այդ պաշտօնատարները կողմ չեն Իսրայէլի նկատմամբ Թուրքիոյ դիրքորոշումին, բայց նաեւ յուսախաբ են Իսրայէլի անզիջող, անհաշտ կեցուածքէն:

Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի ղեկավարները Ապտըլ Ժալիլի հետ

Միացեալ Նահանգներուն համար վէրքին վրայ աղ թափելու նման բան մըն է Թել Աւիւի եւ Գահիրէի միջեւ յարաբերութիւններու վատթարացումը` Իսրայէլը շրջանին մէջ աւելի մեկուսացնելով: Մեկուսացած Իսրայէլ մը վստահաբար աւելի պիտի բազէանայ եւ պաշտպանողական ըլլայ` փոխանակ ինքնասրբագրումի դիմելու: Ատիկա կրնայ արատաւոր շրջանակ մը ստեղծել, պատճառ դառնալով Թուրքիայէն եւ շրջանային այլ ուժերէ նորանոր հակադարձութեանց: Անգարա յստակօրէն եզրակացուցած է, որ այս դիմակայութենէն իսրայէլացիները աւելի կը կորսնցնեն: Թուրքերը կը կարծեն, որ Իսրայէլի դէմ կոշտ, կարծր դիրքորոշումը Թուրքիոյ համար շրջանին մէջ ռազմավարական տարածք մը կը բանայ: Անշուշտ ատիկա չի խանգարեր Էրտողանի կառավարութեան ներքին քաղաքականութիւնը, այլ օգտակար քարոզչական գործիք է: Բայց Ուաշինկթըն մտահոգ է, որ իրավիճակը կրնայ վերահսկողութենէ, հակակշիռէ դուրս գալ: Անոր համար յատկապէս մտահոգիչ է Անգարայի այն յայտարարութիւնը, թէ ինք պիտի չարտօնէ, որ արեւելեան Միջերկրականը Իսրայէլի տիրապետութեան տակ ըլլայ, եւ թէ` ինք թրքական յաւելեալ մարտանաւեր պիտի ղրկէ այդ ջուրերը: Կացութիւնը կը յիշեցնէ թուրք-յունական դիմակայութիւնը Եգէականի մէջ: Այժմ ո՞վ կարիքը ունի արեւելեան Միջերկրականի մէջ դժուար, կարծր խաղացողի մը, մանաւանդ եթէ այդ խաղացողը ՕԹԱՆ-ի անդամ մըն է:

Թուրք-իսրայէլեան յարաբերութիւնները պատմականօրէն նշուած են ելեւէջներով: Այնպէս որ, ասիկա առաջին անգամը չէ, որ ատոնք կը վատանան: Օրինակ, 1980-ին Թուրքիա իր դիւանագիտական ներկայութիւնը նուազեցուց Իսրայէլի մէջ` Արեւելեան Երուսաղէմի գծով հրէական վիճելի որոշումի մը պատճառով: Հաւանաբար վերջին լարուածութիւնը աւելի սուր կը դարձնէ այն հանգամանքը, որ մենք գործ ունինք աւելի հզօր Թուրքիոյ եւ կտրուկ փոխակերպուող շրջանի մը հետ:

Պէտք է նկատի ունենալ, որ մենք կը գտնուինք չճշդուած, չսահմանուած շրջաններու մէջ, եւ ծայրայեղ զգուշութիւն եւ զգօնութիւնը կենսական են առնչութիւն ունեցող բոլոր կողմերուն, ներառեալ Միացեալ Նահանգներուն համար:

ԱԼԻ Հ. ԱՍԼԱՆ

«Թուտէյզ Զաման»

Share this Article
CATEGORIES