ՅՈՒՇ. ՆԱՀԱՏԱԿԱՑ ՄԱՏՈՒՌՆ ՈՒ ՅՈՒՇԱՐՁԱՆԸ ՎԿԱՆԵՐ ՈՒ ԽՐԱԽՈՅՍ` ՀԱՅՈՒՆ ՊԱՀԱՆՋԱՏԻՐՈՒԹԵԱՆ

ՍԱՐԳԻՍ ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ

Շաբաթ, 8 հոկտեմբերի առաւօտուն, Մոնթեպելլոյի Նահատակաց յուշարձանը կ՛ուղղուէի` ներկայ ըլլալու համար Արամ Ա. վեհափառի ուխտագնացութեան: Վեհափառը որոշած էր, Լոս Անճելըս իր ժամանումէն ետք, առաջին յարմար առիթով, այցելել յուշարձան ու գործնապէս յիշեցում կատարել, թէ իր հովուապետական այս այցելութեան մէջ մեր Դատին հետապնդումն ու այդ ուղղութեամբ տարուող աշխատանքներուն խրախուսումը առաջնահերթ նպատակ ու արժէք կը ներկայացնեն:

Աւելի քան կէս ժամ տեւող ճամբորդութեանս ընթացքին չես գիտեր, թէ ինչպէ՛ս, ուրկէ՛, յիշողութեանս պաստառին վրայ վերականգնեցան Անթիլիասէն յիշատակներ ու տպաւորութիւններ, որոնք, վստահ եմ, իւրայատուկ չեն ինծի, անոր նմանները հաւանաբար ապրած է մայրավանք այցելող իւրաքանչիւր հայ:

Ուրեմն, երթանք տասնամեակներ ետ…

***

Մանկութիւնս շաղուած է Հալէպի մէջ:

Այդ օրերուն, ճամբորդելն ու, օրինակի համար, Պէյրութ երթալը պերճանք էին, գոնէ մեր ընտանիքին համար: Սակայն եղաւ, որ հայրս ու մայրս օր մը որոշեցին Պէյրութ այցելել: Ինչպէս Ցեղասպանութենէն վերապրողներու բազմաթիւ ժառանգորդներ, մենք ալ Պէյրութի մէջ ունէինք հարազատներ, որոնց տեսութիւնը` փոխադարձ այցելութիւններով, տարիներու ընդմիջումով տեղի կ՛ունենար: Պէյրութ մեր այցելութեան որոշումի օրերուն կեանքս հազիւ քանի մը տարեկան էր, հետեւաբար առաջին «երկար ճամբորդութեան» փորձառութիւնս պիտի ապրէի:

Մանրամասնութիւններ չեմ յիշեր, սակայն չեմ մոռցած անձկագին սպասումի այն վիճակը, որ ճամբորդելու որոշումը կը բաժնէր նոյնինքն ճամբորդութենէն: Առաւելաբար մայրս, սակայն նաեւ հայրս հարիւր ու մէկ բացատրութիւններով կը լուսաւորէին մանուկի ուշադրութիւնս. Պէրութի մէջ ծով պիտի տեսնէինք (ծովը միայն բառ էր տակաւին), մէկ-մէկ կը թուէին անունները մեր հարազատներուն, մանաւանդ անոնց, որոնք ինծի հասակակից զաւակներ ունէին:

… Ի վերջոյ հասանք Պէյրութ, ճամբորդութեան ընթացքին ահագին տպաւորութիւն ու գիտելիք հաւաքելէ ետք: Հայրս ուսուցիչի մը համբերութեամբ ու հոգածութեամբ հինգ հարիւր ու մէկ բացատրութիւն ու լուսաբանութիւն տուած էր մեր անցած գիւղերուն, քաղաքներուն ու շրջաններուն մասին: Ամէնէն տպաւորիչը լեռներու կողերէն վար` հեռուէն երեւցող ծովուն պատկերն էր: Նոյնինքն ծովը պիտի տեսնէի ու շօշափէի քանի մը օր ետք:

Պէյրութ մեր կեցութեան առաջին օրերէն մէկը տրամադրուած էր «Մեծ քեռի»ին այցելութեան: Մեծ մօրս զարմիկը քահանայ էր, Խորէն Ա. քհնյ. Աճեմեան, նախկին ֆետայի մը, որ մասնակցած էր Արարայի Ճակատամարտին եւ աւելի ուշ, 1965-ին, Ցեղասպանութեան 50-ամեակին առիթով, իր յուշերը արձանագրեց հատորով: Ինչպէս մանուկի կեանքիս շատ մը մասնիկները, Մեծ քեռին ալ ինծի համար միայն լուսանկար մըն էր մինչ այդ, բազմած` մեծ մօրս մէկ սենեակին անկիւնի սեղանիկին վրայ, փառահեղ ալեխառն մօրուքով, լուրջ դէմքով, բայց` ժպիտ ճառագայթող աչքերով: Կը բնակէր Ս. Նշան եկեղեցւոյ մօտակայ մէկ թաղին մէջ: Լուսանկարին  առընթեր, իր մասին մեծ մօրմէս քանի մը պատառիկ լսած էի:

Բարձրացանք շէնքին երրորդ յարկը. Մեծ քեռին ի՛նք էր մեզ դիմաւորողը: Հմայուած էի իր բարձր հասակով ու կուրծքը կիսովին ողողող մօրուքով, զոր այտերուս վրայ զգացի, երբ կը համբուրէր զիս: Հակառակ բաւական տարեց ըլլալուն, շուտով բարեկամացանք` շնորհիւ իր վարակիչ ժպիտին ու աշխարհ մը պարփակող սիրտին:

Այցելութեան անմիջական պտուղը, ծանօթացումէ ետք, եղաւ իր վճիռը. «Պէտք է Անթիլիաս այցելենք…»: Ժամ մը վերջ, արդէն ինքնաշարժը մեզ կը տանէր Անթիլիաս: Ինծի համար շատ ալ կարեւոր չէր, թէ «Անթիլիաս»ը ինչ էր: Կարեւորը` նոր տեղ մը պիտի տեսնէի, ընդարձակուող հետաքրքրութիւնս տարածք պիտի տար նաեւ աշխարհիս: Յետոյ, ըսած էր, որ Անթիլիասը ծովուն մօտիկ էր…

Մայրավանք առաջին այցելութենէս շատ բան չեմ յիշեր: Ո՛չ տաճարին պատկերը, ո՛չ ալ այլ շէնքեր ու կառոյցներ արձանագրուած են այդ օրը (այդ բոլորը գումարուեցան շատ աւելի ուշ, երբ դարձայ Պէյրութի բնակիչ): Սակայն այդ օրէն ունիմ անջնջելի պատկեր մը, որ արձանագրուած է միտքիս ու հոգիիս մէջ:

Նահատակաց մատուռը…

Մեծ քեռիին առաջնորդութեամբ մօտեցանք մատուռին: Գողտրիկ կառոյց մը, համեստ տեսքով ու նեղլիկ պատուհաններով. ուշ յետմիջօրէ էր, ներսը կիսամութ. ելեկտրական լոյսերը չէին վառած տակաւին: Մթնոլորտը խորհրդաւորութիւն կը բուրէր: Դեռ ապակեդարանները չէի տեսած, բայց արդէն, մինչ այդ անծանօթ զգացում մը պարուրած էր էութիւնս: Մեր ետեւէն մայր մտնող արեւուն ճառագայթները կ՛արտացոլային դիմացի փեղկերու ապակիներէն, որոնց ետին տեղադրուած իրերը առաջին ակնարկով յստակ չէին երեւեր:

Երբ աչքերս քանի մը ակնթարթ ետք վարժուեցան ներսի կիսալուսաւորումին հետ, համայնապատկերը դարձաւ թափանցիկ ու ամբողջական: Անոնք, որոնք այցելած են Նահատակաց մատուռը, գիտեն, որ հոն, մուտքին դիմացի թէ կողմերու պատերուն, ապակեդարաններուն մէջ դասաւորուած են Ցեղասպանին ահաւոր «ժառանգութենէն» բեկորներ` նահատակներուն ոսկորները` գանկ, բազուկի ու զիստի մնացորդներ:

Մանուկ մը չի կրնար բառերով բացատրել, թէ ինչպիսի՛ զգացում կը պատճառեն նման պատկերներ. մինչեւ այսօր ալ, այդ պատկերը չեմ տեսներ սարսափով կամ վանողական որեւէ այլ զգացումով: Այդ օր մանուկի աչքերով տեսայ եւ զգացի, շօշափեցի այն փոքր պատառիկները, որոնց մասին պատմած էին ընտանիքիս երէցները: Մեծ մայրս, որ Տէր Զօրէն հրաշքով, բառացի՛օրէն հրաշքով փրկուածներուն փաղանգին կը պատկանէր, քանի մը առիթով պատմած էր իր գողգոթային մասին, այնպիսի ոճով ու բառերով, որոնք կը ջրեն արդի մանկավարժներու այն «իմաստութիւնները», թէ պէտք չէ ջարդի ու բռնագաղթի մասին պատմել մատղաշ մանուկներուն: Փաստօրէն, նախապէս պատմուածները կը նիւթականանային աչքերուս դիմաց` էութեանս մէջ տարածելով զգացում մը, որ այդ պահուն անուն չունէր, բայց տարիներ ետք ապրեցաւ յստակացում, եւ պարզ բառերով զայն կրնամ կոչել` պատկառալից վիշտ:

(Մեծ քեռիէն այլ յիշատակներ ու տպաւորութիւններ հարկադրաբար դուրս կը մնան այս սիւնակներէն): 50-ական տարիներու այդ օրէն սկսեալ բռնագաղթը, ջարդերն ու մեր ժողովուրդին նահատակութիւնը կտրեցին սոսկական բառերու տարածքը ու մարմնաւորուած` նստեցան հոգիիս մէջ: Չեմ կասկածիր, որ այս զգացումները, ապրումներն ու յուշերը միայն անձիս կապուած չեն, այլ կը հաւատամ, որ նման հոգեվիճակ ապրած են բոլոր անոնք, որոնք առաջին անգամ մուտք գործած են Նահատակաց մատուռէն ներս: Այս առումով ալ, Անթիլիասը, բազմաթիւ այլ ստորոգելիներու եւ ազգանուէր բարիքներու կողքին, բոլորիս համար ապրող, շօշափելի յուշարար է մեր  ահաւոր կորուստներուն, մեր արդար իրաւուքներուն ու անոնց հետապնդման յանձնառութեան:

***

Տարիները սահեցան. իբրեւ պատանի` շատերու պէս ապրեցայ Ցեղասպանութեան 50-ամեակն ու անոր բազմաճիւղ ներգործութիւնները: Նահատակաց մատուռ այցելութիւնները եղան յաճախակի: Այդ օրերուն, կաթողիկոսութեան Պիքֆայայի վանքին կողքին, վեր սլացաւ Ցեղասպանութիւնն ու մեր Դատը մարմնաւորող կոթող մը` Նահատակաց յուշարձանը: Անթիլիասի տաճարին կողքին, յարգանք ու արցունք պահանջող գողտրիկ մատուռին զուգահեռ, Պիքֆայայի յուշարձանը եղաւ մարմնաւորումը հայութեան երկնասլաց պահանջատիրութեան, աշխարհատարած բողոքին ու իրաւատիրութեան: Անիկա եղաւ երկրորդ ուխտավայր մը, որուն առջեւ, ինչպէս` Նահատակաց մատուռին, այսօր ալ ամէն տարի ուխտի կ՛երթան հայ պատանին, երիտասարդն ու երէցը` հաղորդ դառնալու Նահատակներու Կտակին եւ վերանորոգելու անկէ թելադրուած ուխտը, պահանջատիրութիւնը, իրաւուքներու տիրացման աննահանջ կամքը:

Ու եղաւ, որ Լիբանանի տագնապալի տարիներուն, երբ անորոշութիւնն ու զէնքը յաճախ գոյները կը խառնէին իրարու, Նահատակաց մատուռը ստացաւ ռումբերու իր բաժինը, իսկ Պիքֆայայի յուշարձանը ծանր վնասներու ենթարկուեցաւ զայն ականահարող դաւադիր ու թրքաբարոյ ձեռքերու կողմէ: Եթէ մատուռը հարուածող ռումբերը կարելի է դասել պատահականութեան ցանկին, յուշարձանին ուղղուած հարուածը թիրախ ունէր նա՛եւ հայութեան կամքն ու պահանջատիրութիւնը: Յուշարձանին վարի կէսը պատռուածքներ ունեցաւ ու տարիներ շարունակ մնաց այդպէս` վիրաւոր, սակայն մի՛շտ կանգուն, ինչպէս որ են մատուռը, անոնցմէ ներշնչուող մեր երիտասարդութեան պահանջատիրութիւնը:

Յետոյ, պատերազմական տարիներու աւարտէն ետք, երկու յուշարձաններն ալ նորոգուեցան, վերականգնեցան անոնց սկզբնական պատկերները: Այսօր անոնք կը շարունակեն ուխտավայրի ու ապրող պատգամի իրենց առաքելութիւնը:

***

Գրաւեալ Կիլիկիայէն բռնագաղթուած կաթողիկոսութիւնը, իր բազմաճիւղ առաքելութիւններուն շարքին, առաջնահերթ պահած է մեր Դատին հանդէպ իր յանձնառութիւնն ու իրաւունքներու պաշտպանութեան մասնակցութիւնը: Իրերայաջորդ կաթողիկոսներ բարձր բռնած են մեր պահանջատիրութեան դրօշը. տարբեր վերաբերմունք` պիտի ըլլար անբնական, անջատում` հայ իրականութենէն: Պատահական չէ, որ աւելի քան 40 տարի առաջ, երբ տակաւին չունէինք անկախ հայրենիք, կաթողիկոսութիւնը եղաւ այն ոստանը, ուրկէ մեր պահանջատիրութիւնը, մոռցուած պատմութիւնը հասաւ ՄԱԿ: Իբրեւ Եկեղեցիներու համաշխարհային կազմակերպութեան մէկ անդամը` Անթիլիասն էր, որ Ցեղասպանութեան հարցը դրաւ մարդկային իրաւունքներու եւ ցեղասպանական հարցերու քննարկման օրակարգին վրայ: 70-ականներուն, երբ աշխարհն ու յատկապէս ցեղասպան Թուրքիան փոթորկեցան թիւ 24 եւ 30 պարբերութիւններով (ցեղասպանական արարքներու յիշատակման մէջ Հայոց ցեղասպանութիւնը հաստատող եւ ընդունող պարբերութիւնները), Շաւարշ Թորիկեան անուն հայութեան պարգամաւորը, իր կողքին ունենալով Հայ դատի զինուորագրեալներուն բանակը, իբրեւ Անթիլիասի կաթողիկոսութեան ներկայացուցիչ` մասնակցեցաւ պատմական տեղեկագիրներու պատրաստութեան, մեր Դատը իր իրաւական ու քաղաքական տարողութիւններով վերադարձնելով միջազգային բեմ, ուրկէ իրողապէս հեռացուած էր Հայաստանի անդրանիկ հանրապետութեան կորուստին յաջորդած տարիներուն:

Վերաբացուած այդ ճամբան  ժամանակի ընթացքին ներգրաւեց նորանոր գործիչներ, մեր իրաւունքներուն վերահաստատման զինուորագրեալներ` հանգրուան առ հանգրուան հզօրացնելով ու տարածելով պահանջատիրութեան ուղին: Եւ ինչպէս մեր պատմութեան մէջ անկախ պետականութենէ զուրկ շրջաններուն, նոյնպէս ալ այս նորագոյն փուլին կաթողիկոսութիւնը մնաց աշխատանքի առաջին գիծերուն վրայ: Նոյն դերակատարութիւնը կը շարունակուի նաեւ այսօր, երբ մեր Հայաստանը կը տօնէ վերանկախացման 20-րդ տարեդարձը: Երէկի ու այսօրուան գահակալները, ինչպէս նաեւ տարբեր պաշտօններ վարող միաբաններ անփոխարինելի դեր ունեցած են միջազգային բեմերու վրայ:

Կրկնենք` տարբեր ալ չի կրնար ըլլալ, որովհետեւ Անթիլիասը մեր եկեղեցին է, իսկ մեր եկեղեցին մեր ժողովուրդն է իր ամբողջական իմաստով, տարողութեամբ, պատմական ու մշակութային ժառանգութեամբ:

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES