«ՊԱՐՈՆ ԿԱՐՊԻՍ»Ը ԿԱՏԱԿԵՐԳՈՒԹԻՒՆ Է, ՍԱԿԱՅՆ ՆՐԱ ՄԷՋ ԽՈՐԸ ՈՂԲԵՐԳԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ԿԱՅ» «ԱԶԴԱԿ»ԻՆ ԱՍԱՑ ՍՈՒՐԷՆ ԽՏԸՇԵԱՆԸ

Լիբանանահայ երիտասարդ  բեմադրիչ, «Թէաթրոն» խմբի հիմնադիր Սուրէն Խտըշեանի բեմադրութիւնները միանշանակ չեն ընդունւում գաղութում: Հիմնական պատճառը նրա բեմադրութիւններում օգտագործուող  խօսակցական հայերէնն է, որ Սուրէնը համարձակութիւն է ունենում բեմ հանելու: Սակայն, ինչպէս «Ազդակ»ի հետ զրոյցի ընթացքում ասաց Սուրէն Խտըշեանը, այդ լեզուն ինքը չէ յօրինած. «Դա խօսելու մի ձեւ է, որ մենք լսում ենք մեր շուրջը եւ յաճախ տհաճութիւն ենք  զգում: Ինչո՞ւ մարդն իր հարեւանի հետ այդպէս զրուցելու ժամանակ տհաճութիւն չի զգում, իսկ երբ բեմում երկու հոգի խօսում են,  ինքը լսելով` տհաճութիւն է զգում… Պատճառն այն է, որ բեմը ամէն ինչ խոշորացնելու յատկութիւն ունի, եւ երբ   մարդն իրեն տեսնում է խոշորացոյցի տակ` իր բոլոր թերութիւններով, վատ է զգում, չի ուզում ընդունել իր այդ կերպարը», ասաց Սուրէնը:

Նա թատրոնի սիրով  լիովին ապրող մէկն է, որին յաջողուել է այդ տենդագին սիրով վարակել նաեւ մի խումբ երիտասարդների եւ 2007 թուականին հիմնելով «Թէաթրոն» խումբը` իրականացրել է մի շարք բեմադրութիւններ: Սակայն, ցաւօք սրտի,  սփիւռքում թատրոնի հանդէպ սէրը միշտ չէ, որ փոխադարձ է եւ յաճախ բեմադրիչը, դերասանը կամ թատրոնի մարդը բախւում են անյուսութեան եւ անտարբերութեան պատին: Հակառակ բոլոր դժուարութիւններին` Սուրէնը երբեք չի յուսահատւում եւ իր կեանքը չի պատկերացնում առանց թատրոնի: Ճիշդ է, նա օրուան հիմնական մասն աշխատում է ընկերութիւնում եւ թատրոնով զբաղւում է աշխատանքից յետոյ, սակայն վստահ է, որ թատրոնն  է իր հիմնական աշխատանքը:

Այս օրերին «Մոնօ» թատերասրահում ներկայացւում է Սուրէն Խտըշեանի նոր բեմադրութիւնը` Վահէ Պէրպէրեանի «Պարոն Կարպիս» թատերախաղը, որում նոյնպէս հերոսների լեզուն մաքուր ու յղկուած հայերէնը չէ, սակայն Սուրէնը հարազատ է մնացել հեղինակի բնագրին. «Ես բնագիրը չէի կարող փոխել: Եթէ ես Շանթ բեմադրէի, կ՛ընդունէի՞ն, որ բնագիրը փոխեմ: Եւ յետոյ, Վահէ Պէրպէրեանի այդ հերոսը` պարոն Կարպիսն ուղղակի այնպիսի միջավայրում է մեծացել եւ այնպիսի կեանք է ապրել, որ նա ուղղակի չի կարող այլ լեզուով խօսել եւ այլ ձեւով մտածել: Նա յետեղեռնեան սերնդի ամենակարկառուն ներկայացուցիչն է, մի մարդ, որ ամբողջ կեանքը նուիրել է ինչ-որ համոզմունքների եւ, Պէյրութից տեղափոխուելով Միացեալ Նահանգներ` դեռ կառչած է մնում այդ համոզմունքներին», «Ազդակ»ի հետ զրոյցի ընթացքում ասաց Սուրէն Խտըշեանը: Նա վստահ է, որ ներկայացումը դիտողներից շատերը իրենք իրենց կամ իրենց մերձաւորներին գտնելու են բեմի վրայ եւ նաեւ ստանալու են շատ հարցերի պատասխաններ:

Մենք Սուրէնին մի քանի հարցեր ուղղեցինք` ներկայացման եւ առհասարակ իր գործունէութեան վերաբերեալ:

 

«ԱԶԴԱԿ».- Ինչո՞ւ որոշեցիր  բեմադրել «Պարոն Կարպիսը»:

ՍՈՒՐԷՆ ԽՏԸՇԵԱՆ.- Անցեալ տարի բեմադրեցի «Երկու աշխարհների հիւրանոցը», որը թերեւս կատակերգութիւն չլինելու պատճառով քիչ հանդիսատես ունեցաւ: Այս տարի որոշեցի կատակերգութիւն բեմադրել, իմ ասելիքն ու ձեռագիրը ա՛յս ձեւով հասցնել հանդիսատեսին, եւ երբ կարդացի Վահէ Պէրպէրեանի «Պարոն Կարպիսը», անմիջապէս հասկացայ, որ սա է իմ ուզածը: Բայց չեմ կարող ասել, որ այն միայն կատակերգութիւն է, նրա մէջ խորը ողբերգականութիւն կայ: Վահէ Պէրպէրեանի այս գործը ես կարող եմ գլուխ-գործոց համարել: Բեմագրութեան մէջ շատ սուր հարցեր կան, որոնք հակառակ նրան, որ անցեալից են գալիս, սակայն հաւասարապէս յուզում են մեր օրերի մարդկանց:

«Ա.».- Ի՞նչն է ողբերգական…

Ս. Խ.- Բեմագրութեան հերոսը` պարոն Կարպիսը, ըստ հեղինակի` Վահէի, սփիւռքի վերջին հայ զինուորն է: Նա մարմնաւորում  է Եղեռնից յետոյ ծնուած այն սերնդի մարդուն, որը հաւատացել է զէնքի ուժին, եղել է կռուազան, պայքարող, Վահէի խօսքով ասեմ` «գլխու պելա մէկն է, խմբանկար աւրող տարր մը»: Բայց նա մի մարդ է,  որ ընտանիքը մի կողմ դնելով` իր կեանքը  նուիրել է ազգին: Պուրճհամուտցի է պարոն Կարպիսը եւ Պուրճ Համուտից Լոս Անճելըս գնալով` իր հետ տարել է Պուրճ Համուտի ապրելակերպը, սովորութիւնները, եւ փորձում է այդ ամէնը կիրառել այնտեղ,  մի բան, որ անհնար է: Այդ ամէնի արդիւնքում բախում է առաջանում  սերունդների, հասարակութիւնների, ընտանիքի անդամների միջեւ: Հանդիսատեսը այսօրուայ շատ հարցեր կամ իր ապրած կեանքի տխուր երանգները կարող է տեսնել այդ բախումների մէջ:

«Ա.».- Ի՞նչ բեմադրական լուծումներ ես կիրառել:

Ս. Խ.- Ընդհանրապէս բեմադրութիւնը   դերասանների խաղի վրայ է հիմնուած, աւելի ճիշդ` երկխօսութիւնների: Բեմադրական շատ լուծումներ չկան, քանի որ հանդիսատեսը պէտք է կեդրոնանայ երկխօսութիւնների վրայ: Ակնառու հիւմըր կայ ստեղծագործութեան մէջ, որը ինձ ստիպեց շատ բեմադրական հնարքներ չկիրառել, որպէսզի հանդիսատեսը լիովին ընկալի հիւմըրը:  Դա Վահէ Պէրպէրեանի հիւմըրն է` իւրայատուկ եւ միայն իրեն բնորոշ: Եթէ այսօր հանդիսատեսը ընդունում է Վահէ Պէրպէրեանին, ուրեմն այս փիէսի հետ խնդիր չի ունենայ:

«Ա.».- Ստեղծագործութեան լեզուն խօսակցական է, եւ դա կարող է շատ խնդիրներ առաջացնել:

Ս. Խ.- Այո՛, ճիշդ դրա համար որոշ սրահներ յանձն չառան ներկայացումը ընդունելու, եւ ես ստիպուած եղայ այն ներկայացնել «Մոնօ»ի մէջ, որը ճիշդ է, հայկական սրահ չէ, բայց որպէս օտար միջավայր էլ կարեւոր է ինձ համար: Կարծում եմ        այլեւս ժամանակն է, որ ես գործեմ նաեւ հայկական շրջանակներից դուրս: Այս ներկայացումը տալիս է այդ հնարաւորութիւնը: Ներկայացման ժամանակ բնագիրը անգլերէն լուսագրերով պիտի երեւայ տեղացի հանդիսատեսի համար: Ես շատ եմ ուզում սրանից յետոյ նաեւ արաբերէնով ինչ-որ բան ներկայացնել «Մոնօ»ի մէջ:

«Ա.».- Այս բեմադրութիւնը ո՞ւմ է ուղղուած:

Ս. Խ.- Կարծեմ ամբողջ հայութեանը: Այն որեւէ սերնդի կամ տարիքի ուղղուած չէ, նոյնիսկ կարող եմ ասել, որ բախումների հարցը բոլոր ազգերին էլ հասկանալի է, որեւէ ազգի հետ էլ կարող է պատահել, ուրեմն այն բոլորին է ուղղուած` անկախ ազգից եւ տարիքից:

«Ա.».- Ովքե՞ր  աջակցեցին քեզ` իրագործելու այս բեմադրութիւնը:

Ս. Խ.- Ընդհանրապէս  ես մշտական աջակիցներ չունեմ: Միշտ խումբս է, որ իմ կողքին է, ինձ  հաւատում է եւ աջակցում: Անցեալ տարի «Ազդակ»ը աջակցեց ինչ-որ ձեւով, այս տարի` «Տիսքօ եանկ»ը:

«Ա.».- Իսկ ընդհանրապէս դու ունե՞ս այդ  աջակցութեան կարիքը:

Ս. Խ.- Կարծում եմ`  օր պիտի գայ, պիտի ունենամ, քանի որ ամէն ինչ իմ անձնական միջոցներով եմ անում, հսկայական պարտքերի տակ եմ մտնում եւ պարտքերը դեռ չմարած` միւս ներկայացումն եմ սկսում: Ուղղակի չեմ կարող չբեմադրել: Երբ ես կարդացի այս ստեղծագործութիւնը, նոյն պահին զգացի բեմադրութիւնը,  սենեակին հոտը, նոյն պահին նամակ գրեցի Վահէ Պէրպէրեանին եւ շատ արագ սկսեցի աշխատել:

«Ա.».- Դու թատրոնի նուիրեալ ես, ի՞նչը կարող է  ստիպել քեզ` հրաժարուել թատրոնից:

Ս. Խ.- Խանգարել կարող են, բայց ոչ մի բան չի կարող ինձ ստիպել` հրաժարուեմ: Երբ ինձ  պարտադրեն մի բան, դա կը խանգարի: Ստեղծագործող մարդուն պէտք չէ պարտադրել, ինքը հակառակը կ՛անի, ես այդպիսին եմ, երբ պարտադրեն, հակառակը կ՛անեմ: Իսկ ոչինչ ինձ չի կարող ետ պահել թատրոնից, բեմադրելու եմ այնքան ժամանակ, քանի դեռ  ողջ եմ:

«Ա.».- Որտեղի՞ց ես ժառանգել թատրոնի հանդէպ սէրը:

Ս. Խ.- Լիբանանահայ մեծ բեմադրիչ Վարուժան Խտըշեանը հօրս հօրեղբօրորդին է, փոքր տարիքից տեսել եմ նրա աշխատանքը, փորձերին եմ ներկայ եղել, միշտ նրա կերպարը ուղեկցել է ինձ եւ այդպէս զգացել եմ, որ ինքս էլ թատրոնի մարդ եմ:

«Ա.».- Ծնողներդ քաջալերե՞լ են` իմանալով, որ թատրոնը դրամ չի բերում սփիւռքում:

Ս. Խ.- Ես ինքս էլ փոքր տարիքից զգացել եմ, որ թատրոնն այստեղ դրամ չի բերում, բայց սա մի հիւանդութիւն է, որով վարակուողն այլեւս անբուժելի է: Հակառակ դրան` քաջալերել են, Հայաստան են ուղարկել` ուսանելու, ուսանել եմ իբրեւ վաւերագրական ժապաւէնների բեմադրիչ, բայց իմ ուսուցիչս` Ռուբէն Գէորգեանցը միշտ ասում էր, որ բեմադրիչը բեմադրիչ է, անկախ նրանից` ժապաւէ՞ն է նկարում, թէ՞ թատրոն է   բեմադրում: Ես նպատակ ունեմ Հայաստան գնալ եւ այնտեղ բեմադրութիւն անել, կարծես պարտք ունեմ այնտեղ բեմադրելու, սակայն դրա  համար  հովանաւոր է պէտք, պէտք է մեծ աշխատանք տանել, որպէսզի ընդգրկուես խաղացանկում եւ այլն. այնպէս որ, դա առայժմ միայն երազ է, որ յոյս ունեմ` մի օր կ՛իրականանայ…  Բայց ջանք պիտի թափեմ, որ այս ներկայացումը գոնէ մասնակցի «Մէկ ազգ, մէկ մշակոյթ» փառատօնին…

Հայաստանում տարբեր է, թատրոնի մարդը ուղղակի թատրոնով  է ապրում, ուրիշ գործ չունի, այդ մթնոլորտի մէջ է, դրա համար էլ արհեստավարժութիւն կայ: Ես այստեղ ցերեկները ուրիշ տեղ եմ աշխատում, ճաշի ժամին իբր թէ մի բան պիտի ուտեմ,  դուրս եմ գալիս, արագ-արագ իմ թատրոնի գործերն եմ անում` տեքորի, տոմսերի եւ այլ հարցեր եմ լուծում, որ երեկոներն էլ փորձեր անեմ:

«Ա.».- Դու ասում ես, որ թատրոնը կեանքի հայելին է, ընդհանրապէս եղե՞լ է, որ մարդիկ ներկայացումից յետոյ մօտենան եւ ասեն` մենք մեզ տեսանք  բեմում:

Ս. Խ.- Չէ՛, չի եղել, ընդհանրապէս գալիս` ասում  են` «Կ՛ըլլա՞յ մը»: Բայց ես նրանց խորհուրդ եմ տալիս ի վերջոյ արթնանալ, իրենց կեանքում կատարուող շատ երեւոյթների բաց աչքերով նայել: Ի վերջոյ մենք քսանմէկերորդ դարում ենք ապրում եւ այսօր ոչ մի խնդիր չենք կարող պահել, բոլոր հարցերը մէջտեղն են: Թատրոնն ուղղակի այդ ամէն ինչի արտացոլանքն է ցոյց տալիս: Այս ներկայացման մէջ էլ արմատաւորուած թապուների հարցը քննարկւում է, եթէ դիտէք ներկայացումը, պարզ է դառնում, որ եթէ որեւէ հարց կայ, պէտք չէ այն պահել, պէտք է քննարկել, լուծել, եթէ մի հարց կամ մի թապու ծածկես, պահես, տարիների հետ այն աւելի ցայտուն կը դառնայ եւ հետագայում աւելի դժուար կը լինի այն յաղթահարելը:

… Խօսքն ի հարկէ նոր սերնդի մասին չէ: Երիտասարդները միշտ գնահատում են իմ գործերը, միշտ իմ կողքին են, շատ ուրախ եմ այդ նոր սերնդի համար: Նրանք միշտ նորութիւն են ուզում, ես էլ արդէն դասական չեմ բեմադրում, ժամանակակից եմ բեմադրում:

«Ա.».- Ի՞նչ խորհրդանշական պահեր կան բեմադրութեան մէջ:

Ս. Խ.- Խորհրդանշական է թերեւս պարոն Կարպիսի փորած փոսը: Ինքը մի մարդ է, որ իր համոզմունքը ունի, շատ կարծրացած, երբեմն անտեղի, բայց հաւատում է դրանց: Փոս փորելը դրա խորհրդանիշն է:

«Ա.».- Իսկ բեմադրութեան մէջ դու փորձեցի՞ր լուծում տալ, թէ դա ի՞նչ փոս է:

Ս. Խ.- Չէ՛, դա թող մնայ իր յամառութեան,  անտեղի, երբեմն անիմաստ համոզմունքների  խորհրդանիշը: Նա մինչեւ վերջ փորում է փոսը, ոչ ոքի չի ասում, բայց շատ մեծ համոզմունքով  է փորում: Շատ մտածեցի լուծում գտնել, բայց մտածեցի` թող նա իր յամառութիւնը այդ փոսը փորելով ֆիքսի...

 

ՀՆՉԵԼՈՒ Է ԼԻԲԱՆԱՆԻ
ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉԻ ԵՐԳԸ

Այսօր մի շատ հետաքրքիր իրադարձութիւն է սպասւում մանկական երգարուեստի սիրահարներին: Երեւանի «Արամ Խաչատրեան» մեծ համերգասրահում  տեղի է ունենալու  «Արեւներ» մանկապատանեկան երգի 10-րդ յոբելենական մրցոյթ-փառատօնը, որի ընթացքում, ի թիւս այլ երգերի, հնչելու է նաեւ Լիբանանը ներկայացնող Շաղիկ Գէորգեանի «Իմ շնիկը» հեղինակային երգը, որը մրցոյթի առաջին փուլ է ներկայացուել Ազգային Եղիշէ Մանուկեան քոլեճի մանկապարտէզի աշակերտ Մանէ Թորոյեանի կատարմամբ եւ անցել եզրափակիչ փուլ:

«Արեւներ» մանկապատանեկան երգի մրցոյթ-փառատօնը հիմնուել է 2001 թուականին`  «Արեւներ»ի գեղարուեստական ղեկավար Արմէն Դիւանեանի նախաձեռնութեամբ: Նա նպատակ ունէր նման ստեղծագործական մրցոյթի միջոցով քաջալերել մանկագիր հեղինակներին եւ երաժիշտներին: Արդէն տասներորդ անգամ  անցկացուող մանկապատանեկան երգի մրցոյթին այս տարի Լիբանանը մասնակցելու է առաջին անգամ:

Մրցոյթի առաջին երեք տեղերը գրաւող մրցանակակիր  հեղինակները ստանալու են  նիւթական պարգեւներ, իսկ մասնակից  երգերը ընդգրկուելու են  «Արեւներ»ի երգացանկում:

Լիբանանում բնակուող Շաղիկ Գէորգեանը  մանկական երգեր է գրում իր դստեր, ինչպէս նաեւ` մանկական երգեր կատարելու ցանկութիւն ունեցող բոլոր հայ մանուկների համար: Իր աղջկայ` Մանէ Թորոյեանի մէջ նկատելով երաժշտական հակումներ, նա փոքր տարիքից քաջալերել է աղջկան: Ինքը` Մանէն սկսել է նոյնպէս երգեր գրել. երեք տարեկանում մասնակցել է «Վանայ Ձայն»ի մանկական հաղորդումներից մէկի  կազմակերպած երգի մրցոյթին եւ 3-5 տարեկանների խմբում հանդիսացել առաջին: Երեքուկէս տարեկանում ձայնագրուել է Մանէի առաջին երգը`  «Բարեկենդան»ը, այնուհետեւ եւս հինգ երգ` «Իմ շնիկը», «Պուպրիկ»,  «Ես սասունցի աղջիկ եմ», «Երգ Հայաստանին» եւ «Նոր տարի»: Բոլոր այս երգերը  գրուել են յատուկ Մանէի համար: Մանկական այս հրաշալի  երգերը տպագրուել են Միացեալ Նահանգներում լոյս տեսնող «Կաքաւիկ» մանկական հանդէսում: Ի դէպ, իր դստեր` Մանէի համար գրուած Շաղիկի երգերից երկուսը («Ծով կ՛երթամ» եւ «Մայրիկիս») մանկական երգերի կատարող Մակին Հայ մանուկի տարուան առթիւ ընդգրկել է իր երգացանկում եւ երգել մի քանի երկրներում, այդ թւում` լիբանանեան համերգի ժամանակ:

Ըստ Շաղիկ Գէորգեանի, Մանէն երաժշտական ընդունակութիւնները  թերեւս ժառանգել է իր երաժիշտ պապիկից (Թաթուլ Ալթունեանի անուան երգի-պարի անսամպլի մենակատար Վաղարշակ Գէորգեանից), ով էլ առաջին անգամ  Մանէի մօտ զգացել է երաժշտութեան հանդէպ հակումներ: Այսօր հինգ տարեկան Մանէն նախնական երաժշտական կրթութիւն ունի` մայրը նրա հետ պարապում է սոլֆեժ եւ ձայնավարժութիւն:  Մանէն նաեւ դաշնակ է նուագում. ճիշդ է, դա դեռեւս նման է մանկական խաղի, սակայն մայրը յոյս ունի, որ Մանէի առջեւ բացուելու են երաժշտութեան աշխարհի դռները:

Սպասենք «Արեւներ» մրցոյթ-փառատօնի արդիւնքների ամփոփմանը` յուսով, որ Լիբանանը ներկայացնող հեղինակի երգն անպայման կը գրաւի իր արժանի տեղը:

Պատրաստեց՝ ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ