36 + 4 = 39 ԿԱՄ ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒԻ ԵՂԾՈՒԱԾ ԱՅԲՈՒԲԵՆԸ. ՃՇՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐ, ՈՐՈՆՔ ԱՊԱՑՈՒՑՈՒՄԻ ԿԱՐԻՔ ՉՈՒՆԵՆ

ԿԱՐԷՆ Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ

Հայերէնի այբուբենը յօրինել է Սուրբ Մեսրոպ վարդապետ Մաշտոցը եւ նրա յօրինած գրերի թիւը 36 է: Բացի խորհրդահայ լեզուաբաններից կա՞յ մէկը, որ կասկածում է այս ճշմարտութեանը… Չկա՛յ… Այս ճշմարտութիւնը  ապացուցելու կարիք չունի: Աքսիոմ է:

Անցնենք յաջորդ աքսիոմին:

Ս. Մեսրոպի յօրինած այբուբենի գրերին մի քանի հարիւրամեակ անց աւելացել են եւս երկու գիր` օ եւ ֆ: Ուրեմն, հայերէնի այբուբենը քանի՞ գիր ունեցաւ:

Երեսունո՞ւթ…  Ճի՜շդ է:  36-ին գումարած 2 հաւասար է  38:

Մինչեւ երրորդ աքսիոմին անցնելը բացենք 1990 թուականին հրատարակուած Հայկական Համառօտ Հանրագիտարանի Ա. հատորի 169-րդ էջը, որտեղ զետեղուած է ԱՅԲՈՒԲԵՆ յօդուածը: Հիմա միասին կարդանք այդ յօդուածը. «Մեսրոպեան այբուբենը ունէր 36 տառ, տարբեր ժամանակներում մուտք են գործել օ, ֆ, ու, եւ տառերը: Այժմ հայկական այբուբենում կայ 39 տառ»:

Ընդհանրապէս բնաւ չէի կամենայ խօսել Հանրագիտարանի յօդուածների լեզուական ու տրամաբանական մակարդակի մասին, քանի որ Բ. հատորը տպագրութեան ուղարկուելուց առաջ, ի թիւս հարիւրաւոր այլ եւ այլ դիտողութիւնների, Հանրագիտարանի գլխաւոր խմբագրի եւ բաժինների վարիչների ուշադրութիւնը պաշտօնական պարտականութիւններիս բերումով հրաւիրել եմ նաեւ լեզուական ու տրամաբանական, ինչպէս նաեւ գիտական բազմաթիւ անհեթեթութիւնների կրայ: Չունենալով վերահսկելու ժամանակ, թէ որքանո՛վ են իրականացուել առաջարկուած սրբագրութիւնները, հատորը լոյս տեսնելուց յետոյ ցաւով տեսայ նոյն մեղանչումները, որոնց դիմաց «մուտք գործել»ը կարելի էր աննշան վրիպակ սեպել:

Տարօրինակ չի՞ թւում արդեօք ակադեմիկոս եւ դոկտոր-փրոֆեսէօր լեզուաբանների անճարակութիւնը թուաբանութեան տարրական գիտելիքների մարզի մէջ, երբ 36 տառ ունեցող այբուբենի մէջ «մուտք են գործում» եւս չորս տառ եւ գումարը դառնում է… 39:

Հիմա տեղն է ասելու նաեւ, որ Հանրագիտարանի խմբագրական անձնակազմի անդամ եւ լեզուաբանական յօդուածների հեղինակ է նոյն ինքը` Ս. Մաշտոցից առաւել «հանճարեղ Գ. Ջահուկեանր» (թերեւս այն պատճառով, որ Ա. Մեսրոպ Մաշտոցր բախտ չի ունեցել պարգեւատրուած լինել «Մաշտոցի շքանշանով»), որի գիտական անճարակութեան ընդարձակ սահմանները գոնէ հայերէնի «լեզուաշինութեան» մէջ բացայայտուեցին ուղղագրական մեր պահանջատիրութեան առիթով իր իսկ ձեռնարկած «վիճաբանութեան» ընթացքին: Եւ որքան էլ հայաստանեան մամուլը զանազան առիթներով նրա մասին յօդուածներ կամ նրա հետ հարցազրոյցներ հրապարակի` փորձելով հասարակութեանը ներշնչել, թէ նա «համաշխարհային համբաւ ունեցող գիտնական է» (իսկ Ս. Մեսրոպ Մաշտոցր այդ համբաւը չունի, դեռ աւելի՛ն` վարդապետի իրական գոյութեան մասին նոյնիսկ կասկածներ են յայտնում ուրիշ «համաշխարհային համբաւ ունեցող գիտնականներ»), միեւնոյն է, մենք պէտք է գիտենանք, որ գործ ունենք սոսկ խորհրդային իրականութեանը բնորոշ մտաւոր սահմանափակուածութեամբ եւ խեղճութեամբ գաւառացու հետ: Մենք նաեւ գիտենք, որ յատկապէս լեզուաբանութեան, գրականագիտութեան եւ պատմագիտութեան մարզերի մէջ յառաջադիմում էին հիմնականին ոչ թէ անհատականութիւններ, այլ գրեթէ միշտ` անհատապէս յարմարուողները: Ծառայամիտները: Իրենց կոթ տուած ծառը կացնահարողները…

Եթէ նրանք չգիտեն նոյնիսկ 36-ին 4 գումարել:

Բայց ինչպէ՞ս է, որ միջնադարին Ս. Մեսրոպի այբուբենին յաւելուած երկու տառը դարձել է չորս եւ այն էլ` «տարբեր ժամանակներում»: Այս ի՞նչ «տարբեր ժամանակներ» են եւ ինչո՞ւ էր յստակ տեղեկատուութիւնից խուսափում Հանրագիտարանի անձնակազմի «մասնագէտ» անդամն ու «յօդուածների հեղինակը»:

«Տարբեր ժամանակներ»ը մեզ յայտնի են: Օ, ֆ տառերը յաւելուել են շուրջ ութ հարիւր տարի առաջ` ԺԲ. դարում, իսկ մնացեալ երկուսը` եւ-ը եւ ու-ն խորհրդային իրականութեան ծնունդներ են: Հէնց սկզբից էլ ասեմ, որ իբրեւ խորհրդային երեւոյթ` այս երկուսն էլ կեղծ են: Սո՛ւտ են…

1922-ին այբուբենի տառերը զրկուեցին նաեւ իրենց անուններից: Ըստ Սուրբ Գրքի, անուն դնելը նշանակում է հաստատել գոյութեան փաստը: Զրկել անունից` նոյնն է թէ զրկել գոյութեան իրաւունքից, եթէ նոյնիսկ ենթական շարունակում է քարշ տալ իր կեանքը:

Յիշենք  խորհրդային կուլակի միլիոնաւոր մարդկանց, որոնք նոյնպէս գրկուած էին իրենց անուններից: Նրանք ընդամէնը համարակալուած էին… Եւ դատապարտուած էին անխուսափելի մահուան:

Ես համոզուած եմ, որ մեսրոպեան գրերին անուններից զրկելը նոյն նպատակն էր հետապնդում: Քանի որ մեր հրապարակած «Գաղտնի փաստաթղթերից» արդէն գիտենք, որ հայերէնի այբուբենը նոյնպէս դատապարտուած էր անխուսափելի մահուան… (Տե՛ս Կարէն Ա. Սիմոնեան, «Կրեմլի յոյժ գաղտնի փաստաթղթերից մի քանիսը», «Նախիջեւան» հրատ., 2003. 54 էջ, արտատպուել է նաեւ «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթի մէջ` շարունակաբար):

«ՏԱՌԵՐ», ՈՐՈՆՔ ԼՈՒԱՑՈՒԱԾ ՈՒՂԵՂՆԵՐԻ ԾՆՈՒՆԴ ԵՆ

Եւ-ը միշտ էլ, մինչեւ այսօր էլ բառ է, իսկ որպէս խօսքի մաս` շաղկապ: Գրուել է երկու տառերով` եւ:

Բայց ինչո՞ւ է եւ-ը կորցրել երկու գրով իր կերպարանքը ու դարձել եւ:

… Անհնար է, որ մեր ընթերցողը երբեւէ թերթած չլինի հայկական մանրանկարչութեան կամ ձեռագիր մատեաններին նուիրուած որեւէ հանրամատչելի հրատարակութիւն: Հաւանաբար նաեւ պէտք է ուշադրութիւն դարձրած լինի գրերի, որոնք, ասենք այսպէս` սղուած են: Չմոռանանք, որ գրքերը ժամանակին արտագրւում էին եւ այն էլ` թանկարժէք մագաղաթների վրայ: Հետեւաբար ժամանակի ու մագաղաթի խնայողութեան համար մարդիկ յաճախ միացրել են տարբեր տառերի մասնիկները: Եւ-ի պարագային բնականօրէն վերացել է ե-ի միջին հորիզոնական ելուստը եւ աւելացել է մի ելուստ ե-ի վարի հորիզոնականի աջ կողմը: Արդիւնքը եղել է եւ-ը:

Այս նոյն ոչ թէ տառ, այլ շաղկապ եւ-ը իր եւ սղագիր տեսքով գրաշարի համար դարձել է արճիճէ ձուլածոյ: Ձեռքով շարելիս, ի հարկէ, շատ յարմար էր արճիճէ մէկ ձուլուածքով երկու տառ շարելը: Նոյն այս նպատակով էլ ձուլուեցին ուրիշ սղագրեր: Անցած դարերի հայ տպագիր գրքերը անպայման թերթած ընթերցողը նկատել է օրինակ, մ եւ ն տպագիրների իրար միացած վերին աջ ու ձախ ելուստները` մն, մէկ ձուլուածքով ո եւ յ գրերը, որ այս պարագային երկրորդի դէպի ձախ դարձած ելուստի վրայ հեծնել է ո-ն: ժամանակին հրատարակուող բառարանների մէջ նոյնիսկ զետեղել են համառօտութիւնների ցանկեր: 1838 թուականին «՛ի Մոսկով» հրատարակուել է «Բառարան ՛ի հայկական լեզուի ՛ի ռուսաց բարբառ» աշխատասիրութիւնք Աղեքսանդր Մակարեան Խուդաբաշեանցի հեղինակութեամբ, որտեղ 14-րդ էջի վրայ կարդում ենք` «Համառօտութիւնք բառարանիս»: Ռուսերէնի համառօտութիւններից յետոյ ներկայացուած է հայերէնի մէջ գործածուող վեց համառօտութիւն, որոնցից երկուսը Աստուած եւ Աստուծոյ բառերին են վերաբերում, այսպէս  Ա?ծ, Ա-ի ու յ-ի վրայ դրուող բեկեալ գծիկով: Միւս երեքը վերաբերում են թեամբ, թեան, թիւն վերջածանցներին, որոնց համառօտագրութիւնն  է  թ?բ-ն, թ?ե-ն, թ?ի-ն կամ ի-ն, որոնց բ, ե, ի տառերի վրայ դրւում է նոյն բեկեալ գծիկը: Վեցերորդը` – համառօտութիւնն է որի դիմաց նշուած իսկական արժէքը` եւ:

Բայց ինչպէ՞ս է իր արժէքով սոսկ որպէս սղագիր եւ-ը յայտնուել Ս. Մեսրոպի այբուբենի մէջ:

Քանի որ շաղկապ է, հետեւաբար շաղկապում է Ս. Մեսրոպի այբուբենի 36 գրերը միջնադարին յայտնուած օ, ֆ գրերին: Այն հեռու-հեռաւոր ժամանակներին մեր մատենագիրները ո՛չ ակադեմիկոսներ են եղել, ո՛չ համաշխարհային համբաւ ունեցող լեզուաբաններ եւ ո՛չ էլ առիթ են ունեցել իրենց քրիստոնէական հաւատը 1700-ամեակի ցուցքերով արտայայտել, ուստի սովորական «խաւարամիտ վանականի» քրիստոնէական պարկեշտութեամբ չեն համարձակուել, եթէ կ՛ուզէք` սրբապղծութիւն են համարել որեւէ կերպ միջամտել Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի` Աստուածային ներշնչումով ստեղծած այբուբենին: Եւ այսպիսով, 36 գրերը մնացել են իրենց տեղը` անփոփոխ, իսկ եւ շաղկապը թէ՛ առանձնացրել եւ թէ՛ ամփոփել է հայերէնի այբուբենը, որպէս`

36 + 2:

Այսքան մի բան…

Բայց` ոչ… Այս եւ-ի հետ կապուած մի զաւեշտ էլ կայ, որն յիշելը կը դիւրացնի չարաբաստիկ ու-ի հետ կապուած դժուարութիւնները, որոնք յաղթահարելը համայնավարական «լաւատեսութեամբ» խոստանում են Հայաստանի մէջ սնկի պէս բուսնող «վիճաբանողները»:

Հայերէնի ուղղագրութիւնը անվերապահօրէն վերականգնելու անհրաժեշտութիւնը 80- ականների գոյապահպանական մեր շարժումի երեք հիմնական խնդիրներից մէկն էր: Խորհրդային «լեզուաբանները» մեր ձայնը խեղդելու եւ հայ հասարակութեան «աչքը վախեցնելու» նպատակով լուսահոգի Ռաֆայէլ Իշխանեանին եւ ինձ «քարշ տուեցին» Համայնավար կուսակցութեան կենտկոմի քարտուղարի դատին: Խորհրդային լեզուաբանութեան «աստղերը» 1988-ի նոյեմբեր 5-ի այդ յիշարժան օրը Համայնավար կուսակցութեան ուժով սաստելու էին մեզ` երկու «տիլեթանթներիս», որ յանդգնութիւն էինք ունեցել յօդուածներով, ձայնասփիւռի եւ հեռատեսիլի ելոյթներով նաեւ գոյապահպանական շարժման հրաւիրած   հանրահաւաքների ընթացքին հիմնաւորապէս բացատրել, պարզաբանել ու փաստարկել դասական ուղղագրութիւնը վերականգնելու կենսական անհրաժեշտութիւնը` եօթանասուն տարիների ընթացքին հայ ժողովուրդի վրայ շերտ առ շերտ նստած ստրկամտութեան ժանգը մաքրելու, ձեւախախտուած հոգեբանութիւնը ապաքինելու եւ նպաստելու համար, որ հայն ապրի իր հայեցի դէմքով, անհատականութեամբ ու արժանապատուութեամբ:

Ռ. Իշխանեանը փաստերով ու համաշխարհային լեզուաբանական գիտութեան նորագոյն մօտեցումներով համբերութեամբ բացատրեց հայոց լեզուի դերը ոչ միայն լեզուագիտական ժամանակակից ուսումնասիրութիւնների, այլեւ հայ մարդու լեզուամտածողութեան համար` ընդհանրապէս, իսկ ես, որ զանց եմ առնում ամէն տեսակի նրբանկատութիւն, երբ հարցը վերաբերում է գոնէ տարրական թուաբանութեան, ներկայացրեցի չարաբաստիկ տառերի պատմութիւնը, որոնք յաւելուել էին Ս. Մեսրոպի յօրինած 36 տառերին: Եւ-ի բացատրութիւնը  ներկայացնելիս, երբ որպէս փաստարկ յիշեցրեցի, որ բառարանների մէջ Եւ տառով սկսուող ոչ մի բառայօդուած չկայ, քանի որ բոլոր յաւակնորդները զետեղուած են գլխագիր Ե-ի ներքոյ, իսկ այդ բառարանների ու հանրագիտակների հեղինակների մէջ են դիմացս նստած լեզուաբանները, լսուեց մի յուսահատ  ծղրտոց. «Ախր ոնց ժամանակին մենք դրա մեծատառն էլ չսարքեցինք»: Մեզ` Ռաֆայէլին ու ինձ մնում էր միայն ծիծաղել այդ միամտութեան վրայ: Բայց եւ նոյն այդ «քննարկումից» յետոյ վերջնականապէս համոզուեցի, թէ որքան թշուառ են դաս տալու համար մեզ Համայնավար կուսակցութեան կենտկոմ քարշ տուողները, որ համոզուած են, թէ բառի համար հնարաւոր է մեծատառ յայտնագործել եւ զետեղել այբուբենի մէջ:

Այնուամենայնիւ, մէկ օր անց, Համայնավար կուսակցութեան պաշտօնաթերթ «Սովետական Հայաստան» օրաթերթը  մի տեղեկագիր հրապարակեց, որտեղ մասնաւորապէս արձանագրուած է, թէ` «Ռ. Իշխանեանն ու Կ. Սիմոնեանը հայոց լեզուի զարգացումը տանում են փակուղի»:

Ի՛նչ ասել կ՛ուզի` մենք լաւ պրծանք… Այսպիսի մեղադրանքով յիսուն կամ քառասուն տարի առաջ մեր կեանքը հաստատ կ՛աւարտէինք հայ «անուանիների» երազած հայրենի կայսրութեան սիպիրեան ցրտաշունչ հեռաստանների մէջ: Առանց անունների եւ` համարակալուած…

2001
Փարիզ

Յ. Գ.

Երկու տարի յետոյ այբուբենը վերականգնելու փորձը ձախողուեց նաեւ Ազգային ժողովում: Այս անգամ ձախողելու գործը գլուխ բերեց ոչ թէ Համայնավար կուսակցութեան կենտկոմի նուիրեալ համայնավար քարտուղարը, այլ «անկախացած» հանրապետութեան նախագահ` նոյն ինքը պրն. Լ. Տէր Պետրոսեանը: Ազգային ազատագրութեան գործը խափանող մի գործակալ, որի մասին նրա հայրը` Յակոբ Տէր Պետրոսեանը 1988-ի դեկտեմբերին «Սովետական Հայաստան» թերթի մէջ գրեց. «Չկայ Հայաստանում աւելի մեծ համայնավար, քան իմ որդի Լեւոնն է»:

2011
Փարիզ

ՆՈՅՆ

 


Share this Article
CATEGORIES