ԸՆՏԵԼԱՑԱԾ ԱՆՕԳՆԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ

Ծանօթութիւն.- Բաղդատականին նպատակը չի կեդրոնանար շան ժխտական պատկերին վրայ, այլ` ընդհանուրին, շնչաւոր էակին հոգեբանութեան: Յօդուածը ոչ մէկ վարկաբեկիչ կամ աժան առաջադրում կը կատարէ:

Մեր կեանքի ցաւալի իրականութիւններէն մէկն ալ այն է, որ կրաւորական մեծամասնութեան եւ գործունեայ փոքրամասնութեան միջեւ ճեղքուածքը տարուէ տարի չի կրճատուիր, այլ միայն աղէտալիօրէն կ՛աճի:

Իսկ ինչո՞ւ մեր համաքաղաքացիները այդպիսի անտարբերութեամբ կը նային իրենց շուրջ կատարուող այլանդակութիւններուն եւ դժկամօրէն կը փորձեն պաշտպանել սեփական իրաւունքները: Այս հարցի պատասխանը այնքան ալ բարդ չէ, որքան կրնայ թուիլ առաջին հայացքէն:

1964 թուականին Փենսիլվանիոյ համալսարանի երիտասարդ աշխատակից Մարթըն Սելիքմանը կ՛աշխատէր Ռիչըրտ Սոլոմոնի հոգեբանական գիտաշխատանոցին մէջ, ուր այդ ժամանակ շարք մը գիտական փորձեր կը կատարուէին շուներու վրայ` Փաւլովի դասական պայմանական հակազդեցութիւնը ունենալով իբրեւ յենակէտ: Գիտափորձի էութիւնը հետեւեալն էր. շուներու մօտ ձեւաւորել վախի պայմանական հակազդեցութիւն` բարձր ձայնային հնչիւնի նկատմամբ: Այդ պատճառով, հնչիւնային ազդանշանէն ետք շուները կ՛ենթարկուէին ելեկտրական հոսանքի:

Կ՛ենթադրուէր, որ որոշ ժամանակ անց շուները պիտի արձագանգէին ձայնին (ելեկտրական հոսանքի բացակայութեան), ինչպէս նախապէս կ՛արձագանգէին ելեկտրական հոսանքին` դուրս ցատկելով վանդակէն ու փախչելով: Սակայն ի յայտ եկաւ, որ անոնք այդպէս չէին վարուեր: Դուրս ցատկելու փոխարէն` կը պարկէին վանդակին յատակը ու կը կաղկանձէին` ցաւէն խուսափելու ոչ մէկ փորձ ընելով:

Սելիքմանը ենթադրեց, որ գիտափորձին ընթացքին շուները վարժուեր էին ելեկտրական հոսանքին անխուսափելիութեան ու ընտելացած` իրենց անօգնականութեան:

Այս գիտափորձին յաջորդեց Սելիքմանի երկրորդ գիտափորձը, որուն համար շուները բաժնեց երկու խումբերու, որոնք ենթարկուեցան հաւասար ուժգնութեամբ եւ տեւողութեամբ ելեկտրական հոսանքի:

Միակ տարբերութիւնը այն էր, որ առաջին խումբը հնարաւորութիւնը ունէր դիւրութեամբ դադրեցնել տհաճ փորձարկութիւնը, իսկ երկրորդը հնարաւորութիւնը չունէր ազդելու իրավիճակին վրայ:

Վերոյիշեալ վարժութենէն ետք, երկու խումբերն ալ զետեղուեցան միացեալ վանդակի մը մէջ, ուր ցանկացող շունը կրնար դիւրութեամբ փախուստ տալ: Այդպիսի վերաբերմունք ունեցան Ա. խումբի շուները, իսկ Բ. խումբիները կաղկանձելով նետուեցան իրենց սեփական արկղի մէջ:

Սելիքմանը եզրակացուց, որ շնչաւոր արարածը անօգնական կը դառնայ, եթէ վարժուի այն բանին, որ իր գործունէութենէն ոչինչ կախեալ է, եւ որ տհաճութիւններու առաջացման վրայ ազդելու անկարող է:

Միւս կողմէ, մարդոց վրայ կեդրոնացած հետագայ գիտափորձերը ցոյց տուին, որ կարճատեւ ժամանակը անգամ բաւարար է, որ անօգնականութիւնը սկսի ուղղարկել մեր պահուածքը:

Նոյնպէս, երկու խումերու բաժնելէ ետք ենթակաները, անոնց առաջարկուեցաւ լուծել տրամաբանական պարզ խնդիրներ:

Առաջին խումբի գիտափորձի ենթարկուողները ճիշդ պատասխանին ստացան «ճիշդ է» գնահատականը, սխալին` «սխալ է. իսկ երկրորդ խումբի անդամները ճիշդ եւ սխալ գնահատականները  ստացան պատահական կարգով: Հետեւանքը այն էր, որ Ա. խումբի ճիշդ պատասխաններու թիւը աճեցաւ, իսկ Բ. խումբինը` նուազեցաւ:

Այսպիսով, անօգնականութիւնը կը ձեւաւորուի,  երբ մարդը կը համոզուի, որ կացութիւնը, որուն մէջ ինք յայտնուած է եւ որ զինք չի գոհացներ, բացարձակապէս կախեալ չէ իր գործի դրած ջանքերէն:

Որոշ ժամանակ մը ետք մարդը կը համակերպի ճակատագրին` հնազանդելով անոր ու ոչ մէկ ձեւով չի փորձեր ելք գտնել:

Մարդ արարածի այսպիսի վարուելակերպը հոգեբանութեան մէջ ստացած է «ընտելացած անօգնականութիւն» անուանումը:

Անտարբերութեան եւ անօգնականութեան այս երեւոյթներուն շատ յաճախ կը հանդիպինք մեր առօրեայ կեանքին մէջ:

Տրամաբանօրէն, իբրեւ մարդ արարած, մենք ալ` հայերս, հակամէտ ենք նման ախտերու: Սակայն անբնական երեւոյթը հոս չի կայանար: Անբնականը այն կ՛ըլլայ, երբ աշխատանքի , գործունէութեան համար ստեղծուած մարմիններ կը դառնան կրաւորական:

Հայկական իրականութեան` մեր կազմակերպութիւններուն, կուսակցութիւններուն եւ միութիւններուն մէջ կրաւորականը դարձած է մեծամասնութիւն, իսկ գործունեան` փոքրամասնութիւն:

Թերեւս պատճառը այն է, որ բարձր ձայնային հնչիւնով խօսողներուն թիւը բազմացած է: Իսկ եթէ այդ չէ պարագան, ապա անոնք դարձած են չափազանց ազդեցիկ:

նոյնն է մեր իրավիճակը աւելի մեծ մակարդակներու վրայ: Մեր ազգային գործունէութիւնն ալ  նման է վերոյիշեալ գիտափորձերուն:

Այլեւս փոխանցիկ, անգիտակից վարժութեամբ է, որ կ՛արձագանգենք: Այդ պատճարով, ալ ոչ մէկ յառաջխաղացք կ՛արձանագրենք:

Մեծամասնութեան մօտ կը կորսուի ճիշդի ու սխալի գիտակցութիւնը, եւ թէ՛ դատողութեան նուազումով, թէ՛ քննադատութեան չգոյութեան ընդհանուր պատկերը կ՛արձանագրէ ահռելի նահանջ:

Տրուած ըլլալով, որ Մարթըն Սելիքմանը չէ նշած բուժումները, եւ տրուած ըլլալով, որ անկարելի է ամբողջ հայութիւնը հոգեբուժի մը նեղ 30 քառ. մեթր սենեակին մէջ թխմել, երբ անկարող ենք անոնց մէկ տասերորդը 30.000 քառ. մեթրի մէջ ժողուել, մեզի կ՛իյնայ եզրակացնել դարմանները…

Մեզի կ՛իյնայ նմանիլ ո՛չ Բ. խումբի շուներուն, ո՛չ ալ մարդոց:

Մեզի կ՛իյնայ կոտրել թէ՛ Ա. խումբի եւ թէ՛ Բ. խումբի «վանդակները»:

Սակայն այս բոլորը կը կարօտին կամքի, գիտակցութեան եւ ինքնադաստիարակութեան:

Եթէ, ըստ Նժդեհի, «չկայ աւելի մեծ չարագործ, քան առաջնորդը, որ իր ժողովուրդը պահում է անգիտակ իր դժբախտութեանց պատճառներին» (զոր այս պարագային կարելի է համարել ելեկտրական հոսանքը), չկայ նաեւ աւելի ստրկացած ժողովուրդ, որ չի համարձակիր դուրս գալ ստրկութենէն:

Աշխատէ՛ առիւծի հետքեր ձգել եւ ոչ թէ…

ՊԵՐՃ ԹՈՐՈՍ

ԱՅԼԱՍԵՐԱԾ ԼԵԶՈՒՆ

Հայերէնը կը տառապի մահացու ախտերէ: Թէ իր արեւմտեան, թէ՛ արեւելեան ճիւղաւորումներով հայերէնը աննախանձելի վիճակի մէջ կը գտնուի այսօր:

Արեւմտահայերէնը ոչնչացման վտանգի ենթարկուած է` Ցեղասպանութեան ձգած հետեւանքներուն պատճառով, իսկ արեւելահայերէնը Հայաստանի 70 տարուան խորհրդայնացման ահաւոր հետեւանքը կը կրէ:

Արեւմտահայերէնին դիմագրաւած տագնապը նորութիւն չէ բոլորիս համար: Մինչ շուրջ դարէ մը ի վեր տարագիր հայութիւնը օտարութեան մէջ ինքնութեան պահպանման պայքար կը տանի, արեւելահայերէնը իր կարգին կը դիմագրաւէ դժուարութիւններ, թէկուզ հայրենի հողին վրայ, ցաւ ի սիրտ:

Ստալինեան ուղղագրութիւնն ու օտար բառամթերքի օգտագործումը արեւելահայերէնը աղաւաղած են: Առ այդ, պետական անկախութիւնը ի՛նչ իմաստ ունի, երբ այդ պետութեան որդիները իրենց հարազատ լեզուն իրենց ձեռամբ կ՛աղաւաղեն: Իրենց մայրենի լեզուն ստալինեան սխալ ուղղագրութեամբ կը սորվին ու կը գրեն եւ օտար բառեր կը գործածեն ոչ միայն իրենց առօրեային մէջ, այլ նաեւ պաշտօնական գրութիւններու մէջ: Հայաստանեան հեռատեսիլի կայաններու հաղորդումներուն մէջ երբեք չեն պակսիր օտար բառեր: Աւելի՛ն. օտար բառերը արմատացած ու դրոշմուած են լրատուական ու հեռատեսիլային հաղորդումներուն ու գովազդներուն մէջ:

«Սպորտ», «ինտեգրում», «պրոբլեմային», «ակցիա», «կոնկրետ», «սոցիալական», «լեգենդ», «արտիստ», «ավտոաշխարհ», «բիզնես», «կոմիւնիկիա», «կոնֆետ», «մայոր»,  «ֆունկցիոն», «սպորտմեն», «սոցվճար», «էկոնոմիկային», «գենետիկ», եւ շատ մը այլ օտար բառեր միացած են ստալինեան հայերէնին:

Այս բառերը մնայուն կերպով կը լսենք ու կը կարդանք հայաստանեան լրատուամիջոցներուն հաղորդումներուն ու գրութիւններուն մէջ: Երբեմն նոյն նախադասութեան մէջ կը հանդիպինք նոյն իմաստը ունեցող երկու բառերու, մէկը օտար, իսկ միւսը` հայերէն: Բան մը, որ ցոյց կու տայ գիտակցութեան պակասը կամ անտարբերութիւնը` հայերէնին նկատմամբ:

Աւելի՛ն. օտար բառերու կրճատումները արմատ դարձած են հայերէն բառարաններու մէջ, ինչպէս` «սոցվճար» բառը: Յաճախ կը հանդիպինք նմանօրինակ օտար բառերէ սերած մակդիրներու ու յետդիրներու:

Որքան հպարտ էինք Հայաստանի անկախութեան 20-ամեակին, այնքան ամօթ պէտք էր զգայինք զօրահանդէսի այն պահուն, երբ «զօրավար» բառը փոխարինուած էր խորհրդային օրերէն մնացած «գեներալ» բառով: Թերեւս անհեթեթ թուի ոմանց այս կէտը, բայց ազգի հիմնական ազդակներէն մէկը համարուող լեզուին պղծումը բաւական լուրջ խնդիր է, որովհետեւ գիտակցութեան պակաս կայ հայերէնի հանդէպ:

Հայաստանը ճատրակի վարպետներու բոյնն է` ի պարծանք բոլոր հայերուն: Սակայն ի դժբախտութիւն հայ լեզուին` Հայաստանի մէջ այդ վարպետները «շախմատիստ» կ՛անուանուին: Եւ երբ անոնք ախոյեանութեան տիրանան, կը դառնան «չեմպիոններ» :

Հայաստանի ֆութպոլի հաւաքականը մեզ հպարտացուց ու հայ ֆութպոլի անունը բարձր պահեց Մոնտիալի զտումի մրցումներուն, սակայն բաւական անախորժ կը թուէր Հ1-ի հաղորդավարի ու հայաստանեան հանրութեան մէջ «թիմ» եզրի հայկականացումն ու անոր յաճախակի գործածութիւնը:

Հայաստանը նաեւ նշանաւոր է իր երգարուեստով, սակայն հայաստանցի երգիչները արուեստագէտներ չեն, այլ` «արտիստներ»:

Եւ օգտագործուած օտար բառերուն շարքը կ՛երկարի:

Հարկ է լուծում գտնել արեւելահայերէնի կամ հայաստանեան հայերէնի այս ճգնաժամին: Եթէ Հայաստանի կառավարութիւնը, եկեղեցին, քաղաքական կազմակերպութիւնները, հայ մտաւորական խաւը չշարժին, ո՞վ պիտի սրբագրէ տասնամեակներով կուտակուած սխալը: Արդէն արեւմտահայերէնը անտէր մնացած է: Ուստի, մենք մեր ձեռքով գրած կ՛ըլլանք մեր մայրենի լեզուին մահագրականը: 21-րդ դարուն, ստալինեան վարչակարգերու ապազգային խիստ քաղաքականութիւններու չգոյութիւնը Հայաստանի հողին վրայ թո՛ղ առիթ ըլլայ հայոց պետականութեան, որ իր գանձը`  հայերէնը` արեւելահայերէնը մաղէ անցընէ:

Լեզուն կը նկատուի ազգային ինքնութեան գլխաւոր ազդակներէն: Հետեւաբար հարկ է, որ Հայաստանի պետութիւնը առաջնահերթութիւն սեպէ հայերէնին դիմակալած տագնապներուն լուծումը: Թերեւս առ այժմ զանազան պատճառներով դժուար է մեսրոպեան ուղղագրութիւնը որդեգրել Հայաստանի մէջ, բայց օտար բառերը հայաստանեան բառապաշարէն վերացնելը հնարաւոր է եւ պարտաւորութիւն :

ՀՐԱՅՐ ԵՍԱՅԵԱՆ

ՆՊԱՏԱ՞Կ ՓՈԽԵԼ, ԹԷ՞
ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆ

Պատմութեան մէջ պարզ երեւոյթ էր, որ պետութիւններ պատերազմներ մղէին ընդարձակելու համար իրենց երկրին սահմանները: Մինչեւ երկրորդ հազարամեակին կէսերը պատերազմներուն կարեւոր մէկ տոկոսը կ՛ըլլային նոր շրջաններ գրաւելու նպատակով: Այսօր, հակառակ մարդկային իրաւունքներու հաստատման եւ խաղաղապահ կոչուած կազմակերպութիւններու ստեղծումին, անհերքելի է պատերազմներու գոյութիւնն ու անոնց աւելի վտանգաւոր դառնալը: Պէտք է նշել, որ թէեւ այս պատերազմներուն դրդապատճառները յաճախ կը տարբերին պատմութեան պատերազմներէն, բայց եւ այնպէս անոնց նպատակները յաճախ տնտեսական կամ քաղաքական են: Սակայն յստակ է, որ ընդհանրապէս երկրի մը սահմանները պատերազմի պատճառով է, որ կը փոխուին:

Այս պատերազմները կրնան ըլլալ տարբեր տեսակներու: Անոնք կրնան ըլլալ աշխարհամարտեր, դրացի պետութիւններու միջեւ շրջանային պատերազմներ, եւ կամ` քաղաքացիական պատերազմներ: Առաջին Աշխարհամարտը պատճառ դարձաւ բազմաթիւ կայսրութիւններու քայքայման եւ նոր պետութիւններու ստեղծման: Եուկոսլաւիոյ պատերազմները առիթ տուին Խրուաթիոյ, Սլովենիոյ եւ այլ պետութիւններու ստեղծման: Արցախեան պայքարով հայերը ազատագրեցին իրենց հողերը: Վերջապէս, Սուտանի քաղաքացիական պատերազմը յանգեցաւ Հարաւային Սուտանի անկախութեան:

Դժբախտաբար պարզուած կացութիւնը այս է, որքան ալ տխուր ըլլայ այդ: Ուրեմն հողային հարց ունեցող ժողովուրդներ չեն կրնան բացառել պատերազմական լարուածութիւնը` իրենց հողերու վերատիրացման համար: Հայ ժողովուրդը ունի հողային հարցեր: Նախ` Ազրպէյճան կը պահանջէ Արցախը: Ակներեւ է զինուորական լարուած կացութիւնը Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ, բան մը, որ շատ բնական է, որովհետեւ Ազրպէյճան չի հրաժարիր այդ հողերէն: Երկրորդ` Արեւմտահայաստանի հարցը: Այս պարագային, հայերն են, որոնք կը պահանջեն իրենց պապենական հողերը: Այստեղ պահանջել բառը այդքան ալ արդարացի չէ, նախնտրելի է ըսել` կ՛երազեն կամ, լաւատեսութեան պարագային,  կը խնդրեն:

Այսօր Միջին Արեւելքը կ՛եռայ. իրաքեան պատերազմ, արաբական յեղափոխութիւններ,  Թուրքիա-ՔԱԿ լարուածութիւն, որ պատճառ դարձաւ Թուրքիոյ յարձակումին` հիւսիսային Իրաք ապրող քիւրտերուն վրայ: Ասոր վրայ կարելի է աւելցնել սուրիական տագնապը, Թուրքիա եւ Իսրայէլի միջեւ լարուածութիւնը եւ, վերջապէս, Իրանի եւ Իսրայէլի միջեւ հարցերուն վտանգաւոր բնոյթ ստանալը, որ յաճախ կը հասնի պատերազմի սպառնալիքներու: Յստակ է շրջանային լարուածութիւնը, եւ այս երկունքը կրնայ պատճառել բազմաթիւ քաղաքական փոփոխութիւններ, որոնք կրնան յանգիլ հին պետութիւններու բաժանման ու նորերու ստեղծման: Անսպասելի չէ Քիւրտիստանի մը ստեղծումը, եւ այդ Քիւրտիստանը չի կրնար հիմնուիլ ուրիշ տեղ` բացի Արեւմտահայաստանի հողին վրայ: Ուրեմն յստակ է, որ այսօր աւելի հաւանական է, որ քիւրտերը ազատագրեն  մեր հողերը:

Այս բոլորը նկատի ունենալով` կրնանք ըսել, որ մեր ռազմավարութիւնը եւ նպատակները իրարու չեն համապատասխաներ որեւէ ձեւով: Սկզբունքով այսօրուան մեր ռազմավարութեան մէջ սխալելու իրաւունք չունինք: Իսկ մենք մեր նպատակին հասցնող ռազմավարութիւն չունինք: Արդարեւ, մենք կ՛աշխատինք Ցեղասպանութեան ճանաչման համար,  հաւատալով, որ անիկա պիտի հասցնէ հողային ազատագրումին: Այսօրուան մեր ռազմավարութիւնը ոչ մէկ ձեւով կը համապատասխանէ քիչ առաջ մեր նշած ներկայ սահմանային փոփոխութեան դրութեան: Ուրեմն այսօր հարկաւոր է օգտուիլ Միջին Արեւելքի լարուած կացութենէն` գտնելու համար լծակներ, որոնք կրնան օգտակար դառնալ մեր պահանջատիրութեան: (Թէեւ երեւոյթը տգեղ է,  բայց այս է կացութիւնը):

Յաճախ հարկաւոր է առնել ծայրայեղական եւ վտանգաւոր կեցուածքներ ու քայլեր` հաւատալով, որ անոնք կրնան հասցնել մեր հողերու ազատագրումին: Այս բոլորը կատարելու համար հարկ է ունենալ ուժեղ քաղաքական կողմեր, որոնք զանազան ձեւերով պէտք է վերագտնեն իրենց պատմական առաջնորդի դերը յատկապէս ճակատագրական կացութիւններու ընթացքին: Եթէ «քաղաքական խոչընդոտներ կան» ըսէք, ապա թող որ այդ կուսակցութիւնները պատռեն իրենց քաղաքական տարազն ու վերադառնան իրենց ապային ու փափախին: «Քաղաքական» կուսակցութիւն ըլլալը շքեղութիւն է յաճախ այն ժողովուրդներուն համար, որոնք ունին հիմնախնդիր, որոնք ունին գոյամարտ: Եւ այդպէս վերածուելով ուժի` կարելի է որդեգրել ազգային ռազմավարութիւն, որ կրնայ իրականացնել մեր նպատակները:

Այսօրուան մեր սպասման կացութիւնը եւ ռազմավարութեան բացակայութիւնը պիտի չյանգի մեր նպատակներու իրականացման, հետեւաբար այսպէս, կամայ թէ ակամայ, մենք կը հրաժարինք մեր նպատակներէն: Հետեւաբար հարկաւոր է կամ մեր նպատակները փոխել, կա՛մ մեր ռազմավարութիւնը:

ՀՐԱԿ ՏԵՄԻՐՃԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES