ԼԻՊԻԱ ԵՒ ԻՐԱՔ. ՅԱՋՈՂՈՒԹԵԱՆ ԳԻՆԸ (Ա.)

Շաբթուան մը մէջ, երբ եւրոպական տագնապները շարունակուեցան բարդանալ, Սպիտակ տունը ընտրեց հրապարակաւ կեդրոնանալ պատերազմներու աւարտին մասին յայտարարութիւններու վրայ: Ըսուեցաւ, որ Մուամմար Քազզաֆիի մահը  կը նշէ Լիպիոյ մէջ պատերազմի աւարտը, եւ ժողովրդավարական նոր Լիպիոյ մը խանդավառութիւնը սկսաւ յորդիլ: Ինչ կը վերաբերի Իրաքին, Միացեալ Նահանգներու զօրքերու երկրին մէջ մնալու Իրաքի կառավարութեան մերժումը Սպիտակ տունը ձեւափոխեց, այլափոխեց, եւ իրաքեան մերժումը ներկայացուեցաւ իբրեւ այդ երկրէն հեռանալու Ուաշինկթընի որոշում:

Թէեւ երկու պարագաներուն ալ նոյն միտքը կար` «Առաքելութիւնը ամբողջացած է». սակայն հարցը այդքան ալ յստակ չէր: Իրաքէն նահանջը հսկայական ռազմավարական բարդութիւններ կը ստեղծէ, քան` հարցերու փակում: Մինչ Լիպիոյ մէջ բարդութիւնները իրական են, բայց հազիւ թէ` ռազմավարական, երկու իրադարձութիւնները որոշ յատկանիշներով նման են եւ ուսանելի:

ԼԻՊԻԱ` ՔԱԶԶԱՖԻԷՆ ԵՏՔ

Սկսինք աւելի նուազ նշանակութիւն ունեցող իրադարձութենէն` Քազզաֆիի մահէն: ՕԹԱՆ-ի 7 ամսուան միջամտութենէն ետք Քազզաֆի սպաննուեցաւ: Ատոր այսքան երկար տեւելը յատկանշական է, տրուած ըլլալով, որ միջամտութիւնը զբաղեցաւ օդային յարձակումներէն շատ աւելիով, ներառեալ` գետնի վրայ յատուկ գործողութիւններու ուժեր օդային յարձակումներու թիրախի ընտրութեան համար, լիպիական ուժերու մարզում, գումակային կառավարում, հաղորդակցութեանց միջոցներու հսկողութիւն եւ նոյն ատեն` թէ՛ ծրագրաւորում եւ կարգ մը ատեններ` կազմակերպում, թէ՛ լիպիացի ապստամբներու ղեկավարում պատերազմին մէջ:

Ժամանակին այսքան երկարատեւ ըլլալը հաւանաբար արդիւնքն էր ռազմավարութեան մը, որուն նպատակն էր նուազագոյն սահմաններու մէջ պահել արեւմուտքցի զոհերու թիւը, նոյնիսկ` պատերազմը երկարաձգելու գծով: Այս արդիւնքին հասնելու համար 7 ամիս տեւելը կրնայ  ցոլացնել, թէ որքանո՛վ բաժնուած, պառակտուած էին ապստամբները, լաւ մարզուած չէին եւ անձեռնհաս էին:

Ի՛նչ ալ ըլլայ պատճառը, աւելի կարեւոր հարցումը այն է, թէ ՕԹԱՆ կը կարծէ՞, որ նուաճած է պատերազմը, աւարտած է Քազզաֆիի մահով, որքանով որ գոհացուցիչ կրնայ ըլլալ այդ մահը:

Փոխանցման ազգային խորհուրդը (ՓԱԽ)` հովանոց կազմակերպութիւնը, որ կերտուած է ապստամբները սանձելու, պարփակելու համար, ի վիճակի չէ Լիպիան կառավարելու որեւէ գաղափարախօսութեամբ, ալ ո՛ւր մնաց` սահմանադրական ժողովրդավարութեամբ: Քազզաֆի եւ իր կողմնակիցները Լիպիան կառավարեցին 42 տարի: ՓԱԽ-ի մէջ միակ մարդիկը, որոնք նախարարական որոշ փորձառութիւն ունին, ատիկա շահած են Քազզաֆիի կառավարութեան մէջ աւելի նուազ նշանակութիւն ներկայացնող նախարարական փոքր պաշտօններ ստանձնելով: Ոմանք կրնան կողմ փոխած ըլլալ` սկզբունքէ մեկնած, բայց ես կը կարծեմ, թէ շատեր դասալիք եղած են իրենք զիրենք փրկելու համար: Մինչ լրատու միջոցները այս նախկին նախարարներէն շատերը իբրեւ Քազզաֆիի ընդդիմադիրներու կը ներկայացնեն, սակայն ո՛վ որ ծառայած է անոր, մեղսակից է զօրավարին ոճիրներուն:

Քիչ հաւանական է, որ այս անհատները բարեփոխում բերին Լիպիոյ, եւ առաւել հաւանական է, որ կազմեն նոր պետութեան կորիզը, տրուած ըլլալով, որ անոնք միակ լիպիացիներն են, որոնք գիտեն, թէ կառավարել ի՛նչ կը նշանակէ: Անոնց շուրջը կայ զանգուածը ցեղերու` իրարու հանդէպ տարբեր աստիճաններու լարուածութեամբ, թշնամանքով, եւ կան նաեւ արմատական իսլամականները, որոնց թիւը եւ կարողութիւնները անյայտ են, բայց կարելի է ենթադրել, թէ անոնց  հասանելի է զէնքը: Ապահովաբար կարելի է ենթադրել, որ մահացու զէնքերէն շատեր կրնան յայտնուիլ շրջանի սեւ շուկային մէջ, կարճ ժամանակի ընթացքին (շատեր արդէն իսկ յայտնուած են):

Քազզաֆի 42 տարի առանց էական աջակցութեան չիշխեց: Յանուն իրեն պայքարողներու յամառութիւնը, անզիջողութիւնը ատիկա կը հաստատէ (Սերթի պաշտպանութիւնը լաւագոյնս կարելի է նկարագրել իբրեւ մոլեռանդութիւն):  Քազզաֆի մեռած է, սակայն իր բոլոր կողմնակիցները` ոչ: Եւ երկրին մէջ կան այլ տարրեր, որոնք կրնան Քազզաֆիի կողմնակիցները չըլլալ, բայց նուազ շահագրգռուած չեն դիմակայելու անոնց, որոնք այժմ կը փորձեն երկրին ղեկը ձեռք առնել, ինչպէս նաեւ` դիմակայել ոեւէ մէկուն, որ կը նկատուի արեւմտեան ուժերու զօրակցութիւնը վայելող: Ինչպէս 2003 թուականին Պաղտատի գրաւումը, որ անսպասելի էր (բայց պէտք չէր այդպէս ըլլար), տարբեր խումբեր պիտի դիմադրէին նոր առաջնորդներուն եւ հրոսակային պատերազմ մղէին:

Պաղտատը սորվեցուց, որ մեծաթիւ ուժ պէտք է օգտագործել յաջողցնելու համար որեւէ  ներխուժում, այնպէս մը, որ ամբողջ ընդդիմութիւնը վերացուի: Հակառակ պարագային, օտար բռնագրաւումի ընդդիմադիրները, բնիկ տարրերու հետ, որոնք կը նախանձին այլ բնիկներու, բաւական ընդունակ, ատակ են քաոս ստեղծելու: Երբ նայինք Լիպիոյ փոխանցման ազգային խորհուրդի անդամներու ցանկին եւ փորձենք պատկերացնել անոնց համագործակցութիւնը իրարու հետ, եւ երբ նկատի առնենք թիւը Քազզաֆիի կողմնակիցներուն, որոնք այժմ տեսփերատոներ (կատաղի յուսալքուածներ) են, որոնք քիչ բան ունին կորսնցնելիք, սահմանադրական ժողովրդավարութեան ուղին կ՛անցնի կա՛մ ՕԹԱՆ-ի գրաւումին (անպաշտօն անշուշտ), կա՛մ ալ ծանր, սաստիկ քաոսի ընդմէջէն: Ամէնէն աւելի հաւանականը անշուշտ ՕԹԱՆ-ի ներկայութիւնն է, որ բաւարար է զայրացնելու Լիպիոյ ժողովուրդը, բայց անբաւարար` զանոնք վախցնելու:

Եւ Լիպիա ռազմավարական երկիր չէ, մեծաթիւ բնակչութիւն չունի, ոչ ալ աշխարհագրականօրէն առանցքային է: Լիպիա քարիւղ ունի, ինչպէս բոլորը կը սիրեն մատնանշել, եւ ատիկա գրաւիչ կը դարձնէ զայն: Սակայն պարզ չէ, որ քարիւղի ներկայութիւնը կ՛աւելցնէ միտումը դէպի կայունութիւն: Երբ մենք ետ կը նայինք Իրաքի` քարիւղով հարուստ երկրի, քարիւղը պարզապէս դարձաւ այլ վիճելի հարց մը` աշխարհի բազմաթիւ վիճելի հարցերուն մէջ:

ՊԱՂՏԱՏԻ ԴԱՍԸ

Ինչ կը վերաբերի Լիպիոյ, 2003 թուականի ապրիլի Պաղտատի զգացումը ունիմ: Միացեալ Նահանգներու նախագահ Պարաք Օպամայի յայտարարութիւնը` Իրաքէն ամբողջական հեռացման մասին, մեզի կու տայ զգացում մը, թէ ի՛նչ կայ ըմբոստներու դէմ պայքարի փապուղիին վերջաւորութեան: Պէտք է հասկնալ, որ Օպամա չ՛ուզեր ընդհանուր, ամբողջական հեռացում: Յայտարարութենէն մինչեւ քանի մը շաբաթ առաջ ան միջոցներ կը փնտռէր ամերիկեան զօրքերէն մաս մը քրտական շրջաններու մէջ պահելու համար: Միացեալ Նահանգներու պաշտպանութեան նախարար Լէոն Փանեթա Իրաք մեկնեցաւ, որպէսզի գոյացնէ համաձայնագիր մը, ըստ որուն, ամերիկեան զօրքերու Իրաքէն հեռացման 31 դեկտեմբերի ժամկէտէն ետք, որոշ թիւով զինուորներ մնան այդ երկրին մէջ:

Մինչ այս գաղափարը կարգ մը իրաքցիներուն սրտին խօսեցաւ, սակայն ատիկա ի վերջոյ ձախողեցաւ: Իսկ ասիկա` անոր համար, որ որոշումներ տալու Իրաքի կառավարութեան կառոյցը, որ ամերիկեան գրաւումէն ծագած է, եւ պատերազմը այնքան կոտորակած, մասնատած են, որ չկրցաւ նոյնիսկ օրէնք մը մշակել թունաւոր կազերու վերաբերեալ, բան մը, որ Իրաքի ապագային համար ճակատագրական է: Ուրեմն կառավարութիւնը ի վիճակի չէ համաձայնութեան հասնելու, կամ նոյնիսկ` պարզ մեծամասնութեան, օտար ուժերու շարունակուող ներկայութեան հարցին շուրջը: Բազմաթիւ իրաքցիներ կ՛ուզեն ամերիկեան ներկայութիւն մը, մասնաւորաբար անոնք, որոնք մտահոգուած են իրենց ճակատագիրով (քիւրտեր, սիւննիներ), անգամ մը որ ամերիկեան ուժերը մեկնին: Ամէնէն կարեւոր կէտը այն չէ, թէ իրաքցիներ որոշած են, որ չեն ընդունիր այդ ուժերը, այլ այն, որ Իրաքի կառավարութիւնը վերջաւորութեան շատ անկապակից, անմիաբան է` որեւէ որոշումի հասնելու:

Այս կացութեան ռազմավարական տարողութիւնը ահաւոր է: Իրանցիները 2003 թուականէն առաջ սկսած էին զարգացնել իրենց ազդեցութիւնը Իրաքի մէջ: Անոնք բաւարար ուժ չէին զարգացուցած ամբողջ Իրաքը իրենց հսկողութեան տակ առնելու համար: Իրաքի մէջ շատեր կան, նոյնիսկ շիիներ, որոնք չեն վստահիր Իրանի ուժին: Այդուհանդերձ, իրանցիները էական ազդեցութիւն ունին (ոչ բաւարար` քաղաքականութիւններ պարտադրելու, բայց բաւական` խափանելու համար իրենց չուզածը): Իրանցիները հիմնարար ազգային անվտանգութեան հետաքրքրութիւն ունին տկար, թոյլ վիճակի մէջ պահել Իրաքը եւ հեռացնել տալու ամերիկեան զօրքը: Անոնք բաւարար ազդեցութիւն ունին Պաղտատի մէջ, որպէսզի ապահովեն ամերիկեան պահանջներու մերժումը:

Իրաքի մէջ Իրանի ազդեցութիւնը չափելը դիւրին չէ: Ատոր մեծ մասը կը բաղկանայ ազդեցութենէ եւ յարաբերութիւններէ, որոնք տեսանելի չեն կամ չեն օգտագործուած, բացի` հրատապ հարցերու մէջ: Միացեալ Նահանգներ եւս մշակած, զարգացուցած են Իրաքի մէջ յարաբերութիւններու ցանց մը, ինչպէս նաեւ սէուտցիք ըրած են: Բայց Միացեալ Նահանգներ մասնաւոր կարողութիւն մը չունին վստահելի կողմնակիցներ շահելու: Իրանցիները աւելի լաւ ըրած են, որովհետեւ անոնք աւելի շատ ծանօթ են շրջանի աշխարհագրութեան, եւ որովհետեւ իրանցիները խաբելու, դաւաճանելու գինը շատ աւելի բարձր է, քան` Միացեալ Նահանգներու կողմէ պարտադրուածը:

Ասիկա իրանցիներուն կու տայ աւելի կայուն հարթակ մը, ուրկէ կարելի է գործել: Մինչ Սէուտական Արաբիա փորձած է այդ երկու ձեւերը` ձգտելով պահպանել ազդեցութիւնը առանց հակասէուտական զգացումներ հրահրելու, իրանեան դիրքորոշումը աւելի ուղղակի եղած է, թէեւ` բարդ եւ շրջանցիկ ճամբով:

Եկէք` նկատի առնենք, թէ ի՛նչ գրաւ կայ այստեղ. Իրան բաւարար ազդեցութիւն ունի ձեւաւորելու համար իրաքեան քանի մը քաղաքականութիւն: Ամերիկեան զօրքերու հեռացումով Միացեալ Նահանգներու դաշնակիցները պէտք է իրենք զիրենք յարմարցնեն ե՛ւ Իրանի, ե՛ւ կառավարութեան մէջ Իրանի կողմնակիցներուն, որովհետեւ այլընտրանք քիչ կայ: Այսպիսով, ամերիկեան զօրքերու հեռացումը չի ստեղծեր ուժի կայուն հաւասարակշռութիւն, ատիկա կը ստեղծէ ներուժ մը, որուն մէջ իրանեան ազդեցութիւնը կ՛աւելնայ, եթէ իրանցիք ուզեն ատիկա, եւ վստահաբար անոնք պիտի ուզեն: Ժամանակի ընթացքին իրանեան ռազմավարական շահերու անհրաժեշտութիւնը պիտի զգայ Իրաք: Իրանի խամաճիկը դառնալու հաւանականութիւնը բացառուած չէ Իրաքի համար: Եւ ասիկա մասնաւորաբար շրջանային լայն հետեւանքներ ունի Սուրիոյ առումով:

ՃՈՐՃ ՖՐԻՏՄԸՆ

«Սթրաթֆոր»

 

Յօդուածին Բ. մասը` «Սուրիոյ դերը», մեր ուրբաթ օրուան թիւով

Share this Article
CATEGORIES