«ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԻ ՀԶՕՐՈՒԹԻՒՆԸ ԲՈԼՈՐ ՀԱՅԵՐՈՒ ՀԱՒԱՔԱԿԱՆ, ՄԻԱՍՆԱԿԱՆ ՀԶՕՐՈՒԹԻՒՆՆ Է» Կ՛ԸՍԷ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՍՓԻՒՌՔԻ ՆԱԽԱՐԱՐԸ

Մեր ընթերցողներուն կը ներկայացնենք «Արմետիա» լրատուական կայքին հարցազրոյցը` Հայաստանի սփիւռքի նախարար Հրանուշ Յակոբեանի հետ:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Խօսինք Արեւմտեան Հայաստանէն գաղթածներու եւ անոնց իրաւայաջորդներուն մասին: Քայլեր կը կատարուի՞ն անոնց իրաւունքները կամ կորսնցուցած սեփականութիւնը վերականգնելու ուղղութեամբ:
ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Այն, որ Հայոց ցեղասպանութեան արդիւնքում հարիւրհազարաւոր մարդիկ զրկուեցին հայրենիքից, ունեցուածքից, մշակութային, ազգային շատ արժէքներից, այսօր լուրջ քննարկումների նիւթ է դարձել: Միացեալ Նահանգներում ձեւաւորուել եւ գործում են մասնագէտների խմբեր, որոնք պատրաստել են թղթածրարներ, ազգային, հաւաքական եւ անհատական հայցերի ընդհանուր իրավիճակի վերաբերեալ դատական գործեր յարուցել եւ մի շարք դէպքերում յաղթել, դա ակնյայտ է: Կազմուած փաստաթղթի նախագիծը հրապարակուել է 2010-ին` Միացեալ Նահանգներում եւ Հայաստանում: Նախագծում յստակ շեշտւում են այն հիմքերը, որոնցով հայկական կողմը կարող է իր իրաւունքները պաշտպանել: Միաժամանակ Թուրքիայում մեր եկեղեցական կառոյցները, պատրիարքները, Արեւմուտքում ապրող իրաւաբանները յաճախ են բարձրաձայնում Պոլսի մեր հայրենակիցների սեփականութիւն հանդիսացող հողերի, ունեցուածքի վերադարձման մասին: Վերջին շրջանում թուրքական իշխանութեան կողմից որոշակի քայլեր կատարուեցին, եւ մեր համայնքը ստացաւ իրեն պատկանող հողերի, գոյքի մի մասը: Այդ ուղղութեամբ ջանքերը պէտք է համադրուեն, եւ աշխատանքները պէտք է շարունակել:

Հ.- Պարբերաբար սփիւռքի մէջ կը բարձրացուի Ցեղասպանութեան զոհերու իրաւայաջորդներու պահանջատիրութեան հարցը: Ի՞նչ յաջողութիւններ արձանագրուած են մինչ այժմ իրաւունքներու վերականգնման անհատական վարոյթներու մասով:
Պ.- Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի եւ նրանց իրաւայաջորդների պահանջների մասին խօսելիս` պէտք է նկատի ունենալ նրանց անհատական, հաւաքական (եկեղեցիների նկատմամբ) եւ ազգային իրաւունքները: Այժմ կան այնպիսի դատական գործեր, որոնք շատ յստակ անհատների կամ ընտանիքների իրաւունքներին են վերաբերում: Նման գործեր կան նաեւ թուրքական, եւրոպական եւ ամերիկեան դատարաններում: Հայ իրաւաբանները դատական գործընթացներ են սկսել «Աքսա» ֆրանսական ապահովագրական ընկերութեան, գերմանական դրամատների եւ այլ հաստատութիւնների դէմ. այդ դատերն աւարտուել են համաձայնութեամբ եւ հատուցմամբ: Շահած դատական գործընթացների փաստը գոհունակութեան առիթ է ընձեռում, ի հարկէ, այս հարցում գոնէ մենք պէտք է վեր կանգնենք ամէն մի յաւակնութիւնից, եւ հայ փաստաբանների վէճն ու փոխադարձ ամբաստանութիւնները պէտք է բացառել: Սակայն ակնյայտ է, որ հատուցման հարցերը բարձրացրել ենք ու կը բարձրացնենք: Անցեալ տարի Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարութիւնը կազմակերպեց միջազգային համաժողով, որին մասնակցում էին աշխարհահռչակ ցեղասպանագէտներ, որոնց քննարկման նիւթն էր ոչ միայն Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման, դատապարտման, այլեւ փոխհատուցման հիմնախնդիրները: Այս համաժողովի անցկացումը Երեւանում, այն էլ` Ցեղասպանութեան 95-րդ տարելիցի տարում, եւս մէկ անգամ ընդգծում է այդ խնդրի արդիականութիւնը: Ակնյայտ է, որ հայկական դատի հետեւողական պաշտպանութիւնը բոլոր սերունդների խնդիրն է:

Հ.- Վերջին տարիներուն արդէն իսկ արձանագրուած են Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու իրաւայաջորդներու Թուրքիոյ դէմ դատական գործընթացներու ծաւալման նախադէպեր, մասնաւորապէս Ինճիրլիքի կամ «Նիւ Եորք լայֆ» ապահովագրական ընկերութեան հետ կապուած գործերը: Ըստ ձեզ,  նման նախադէպերը կրնա՞ն դրական արդիւնք տալ եւ հիմք ծառայել գործընթացի ընդլայնման համար:
Պ.- Մենք արդէն նշեցինք, որ վերջին տարիներին յատկապէս Միացեալ Նահանգներում դատական գործեր են յարուցուել մի շարք ապահովագրական ընկերութիւնների նկատմամբ` «Նիւ Եորք լայֆ», «Աքսա», ֆրանսական եւ գերմանական որոշ ընկերութիւնների դէմ: Այս հայցերը վերաբերում են տուեալ ընկերութիւնների` իրենց յաճախորդների նկատմամբ ստանձնած պարտաւորութիւններին: Ընդհանուր «Նիւ Եորք լայֆ»-ից ստացուել է մօտ 20 միլիոն ամերիկեան տոլար, իսկ «Աքսա» ապահովագրական ընկերութիւնից` 17,5 միլիոն ամերիկեան տոլար: Բացառիկ է ամերիկեան դատարանում գտնուող հայցը. այն վերաբերում է Ինճիրլիքի ռազմակայանի տարածքին, որի սեփականատիրոջ դերում հանդէս են գալիս չորս հայեր: Առաջին անգամ հայկական կողմը դատական հայց է ներկայացնում թուրքական պետական հաստատութեան դէմ, որից պահանջւում են Ինճիրլիքի հայապատկան կալուածի շահագործման եկամուտները, որը թուրքական իշխանութիւնները իւրացրել են` օրինաւոր տէրերին փոխանցելու փոխարէն: Սա այլ հարց է եւ չի կարող խոչընդոտել հաւաքական իրաւունքների վերականգնմանը, որովհետեւ նրանք շատ յստակ խօսում են իրենց կալուածների եւ իրաւունքների մասին: Ինճիրլիքի դէպքը բացառիկ է այն իմաստով, որ ամերիկեան դատարանում հայց է ներկայացւում Թուրքիայի դէմ:

Հ.- Ըստ ձեզ, Ցեղասպանութեան զոհերու իրաւայաջորդներու անհատական վարոյթները կրնա՞ն որեւէ կերպ խոչընդոտել ազգային հաւաքական իրաւունքներու վերականգնման, թէ՞ հակառակը` յաւելեալ հիմքեր կը ստեղծեն անոր համար:
Պ.- Հայոց ցեղասպանութեան պատճառած հողային, մարդկային, մշակութային, նիւթական եւ այլ կորուստների հատուցման փաստաթուղթը խօսում է նաեւ հաւաքական եւ անհատական իրաւունքների մասին, որոնք հայկական կողմի եւ Թուրքիոյ միջեւ նախատեսում են բանակցային գործընթաց: Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի իրաւայաջորդների անհատական վարոյթների ուղղութեամբ դատական գործերը ապացուցում են այն անդառնալի կորուստները, որոնք պատճառեցին օսմանցիները հայերին 20-րդ դարի սկզբներին:

Հ.- Տիկի՛ն Յակոբեան, կրնա՞ք այսօր մեր աւանդական սփիւռքի մէջ (որ գլխաւորաբար ձեւաւորուած է Ցեղասպանութեան պատճառով) խօսիլ այսպէս կոչուած «արցախեան սփիւռքի» մասին: Այսինքն խօսքս կը վերաբերի այն արցախցիներուն, որոնք համալրած են մեր աւանդական սփիւռքի շարքերը (Խորհրդային Ազրպէյճանի խտրական քաղաքականութեան պատճառով), եւ որոնց իրաւունքները եւս ժամանակին ոտնահարուած են: Որեւէ քայլի կը ձեռնարկուի՞ անոնց խախտուած իրաւունքներու հարցը բարձրացնելու ուղղութեամբ:
Պ.- Պարզ է, որ վերջին 20 տարում տարբեր պատճառներով գաղթեցին նաեւ արցախահայեր: Սակայն նրանց ճնշող մեծամասնութիւնը ազրպէյճանցիների կողմից տեղահան եղան իրենց գիւղերից, իրենց հողերից եւ Հայաստանում էլ չգտնելով նուազագոյն պայմաններ (յիշենք երկրաշարժ, պատերազմական իրավիճակ, էներգիայի 2 ժամանոց մատակարարում), մեկնեցին այլ երկրներ: Ի հարկէ, եթէ նրանց միանան Կամոյի, Ազատի, Արծուաշէնի, Գետաշէնի եւ այլ գիւղերի բնակիչները, կարող են իրենց արդար պահանջը ներկայացնել ունեզրկման առումով:

Հ.- Տիկի՛ն նախարար, նկատի առնելով, որ այս տարի թէ՛ Հայաստանը, թէ՛ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնը նշեցին իրենց անկախութեան քսանամեայ յոբելեանը, կը խնդրէի, որ գնահատէք սփիւռք-հայրենիք կապի ամրութիւնն ու այն փոփոխութիւնները, որոնց ենթարկուած է այս քսան տարիներու ընթացքին: Որքանո՞վ այսօր Հայաստանն եւ Լեռնային Ղարաբաղն կ՛օգնեն սփիւռքի եւ արցախեան սփիւռքի հիմնահարցերու լուծման:
Պ.- 1991-ին Հայաստանի անկախացումից յետոյ,  Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւնների զարգացման նոր շրջափուլ սկսուեց: Նախ անկախութեան շնորհիւ իւրաքանչիւր սփիւռքահայ հնարաւորութիւն ստացաւ անարգել այցելել հայրենիք: Հայաստանի հզօրացումը պայմանաւորուած է նաեւ նրա ժողովրդագրական իրավիճակի փոփոխութեամբ, հայրենադարձների թուի աւելացմամբ, հայրենիքի շէնացմանն առաւել շատ հայերի ներգրաւմամբ: Պետական մակարդակով մշակուել են հայրենադարձութեան խթանման հայեցակարգ, «Հայրենադարձութեան մասին» օրէնքի նախագիծ: Առաջիկայում ե՛ւ իրաւական, ե՛ւ կազմակերպչական առումով ստեղծուելու են անհրաժեշտ պայմաններ` հայրենադարձութեանը նպաստելու համար: Հայաստանը սփիւռքի անմիջական օգնութեամբ կարողացաւ յաղթահարել դժուարութիւնները եւ առաջ ընթանալ: Այսօր մեր երկու 20-ամեայ ազատ ու անկախ պետութիւնների, Արցախի հերոս ժողովրդի անվտանգ գոյութեամբ պարտական ենք նաեւ սփիւռքահայերին, քանի որ սփիւռքը դարձել է յաւերժ ներկայութիւն Հայաստանում: Սփիւռքն իր գոյութեան առաջին օրերից նուիրուել է հայապահպանութեան, ազգային նկարագրի, ինքնութեան, մայրենի լեզուի, հայկական աւանդոյթների, սովորոյթների, մշակոյթի, հաւատքի, հոգեւոր արժէքների պահպանման եւ փոխանցման շարունակական ապահովման ամէնօրեայ աշխատանքին: Սպիտակի երկրաշարժի, ղարաբաղեան պատերազմի, Ազրպէյճանից բռնագաղթի (շուրջ 400 հազար բռնագաղթուած), ուժանիւթի ճգնաժամի պատճառներով ծանր կացութեան մէջ յայտնուած հայրենիքին սփիւռքը աննախադէպ աջակցութիւն ցուցաբերեց: Հայաստանի անկախութեան ողջ ժամանակահատուածում բարեգործական ծրագրերը, սփիւռքից եկող օգնութիւնը թեթեւացրին ուժանիւթի ճգնաժամը, նպաստեցին աղքատութեան կրճատմանը: Այդ օգնութիւնն առաւել կազմակերպուած ու համակարգուած դարձնելու նպատակով 1992-ին ստեղծուեց եւ մինչ օրս յաջողութեամբ շարունակում է գործել «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամը, որի միջոցով սփիւռքը միլիոնաւոր տոլարներ է հասցրել Արցախ, Հայաստան ու նպաստել հայրենաշինութեան կարեւոր գործին: Հայրենիքում 3 տարին մէկ կազմակերպուեցին համահայկական խաղերը, պարբերաբար սկսեց անցկացուել «Մէկ ազգ, մէկ մշակոյթ» փառատօնը: Շարունակուեցին ուսուցիչների պատրաստման, վերապատրաստման աշխատանքները, դասագրքերի, ուսումնական ձեռնարկների տպագրումը եւ առաքումը սփիւռք եւ այլն: Աւանդական դարձան Հայաստան-սփիւռք խորհրդաժողովները (1999, 2002, 2006), պիզնըս համաժողովները եւ այլն: Պետական մակարդակով կառուցուածքային նոր ձեւ տրուեց Հայաստան-սփիւռք յարաբերութիւններին: 1998-ին Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարութիւնում ձեւաւորուեց սփիւռքի հետ կապերի գործադիր քարտուղարութիւն, այնուհետեւ գործակալութիւն, 2008 թուականի ապրիլից սկսեց գործել սփիւռքի հետ կապերի պետական կոմիտէ: Ի վերջոյ 2008-ի հոկտեմբերի 1-ից Հայաստանի սփիւռքի նախարարութեան ստեղծմամբ հայրենիք-սփիւռք յարաբերութիւնները նոր հարթութիւն տեղափոխուեցին, սփիւռքի նկատմամբ վարուող պետական քաղաքականութիւնը համակարգուած, նպատակային ու հրապարակային դարձաւ: Հայաստան-սփիւռք գործակցութեան զարգացման հեռանկարները, դրանց վաղուայ օրը պայմանաւորուած է այսօրուայ հրամայականներով, համազգային առաջնահերթութիւններով, դրանց ճիշդ ըմբռնմամբ, համադրմամբ եւ լուծմանն ուղղուած գործողութիւնների յստակ եւ նպատակային իրականացմամբ: Գործունէութեան հեռանկարի գլխաւոր յենասիւնը պէտք է դառնայ համազգային առաջնահերթութիւններին համապատասխան գործողութիւնների ծրագրի մշակումը, դրանց իրագործման համար դերերի ճիշդ բաժանումը եւ իւրաքանչիւրի անելիքի սահմանումը: Արդի ժամանակահատուածի համահայկական առաջնահերթութիւններն են` Հայաստանի Հանրապետութեան զօրացում, անվտանգութեան ապահովում, Լեռնային Ղարաբաղի հարցի խաղաղ կարգաւորում, Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչում, դատապարտում եւ հետեւանքների վերացում, սփիւռքում հայապահպանութեան հզօրացում եւ ուծացման դէմ պայքար, հայ եկեղեցու շուրջ համախմբում եւ քրիստոնէական հաւատքի զօրացում: Հայաստանն ու սփիւռքը հզօր են մէկը միւսով, Հայաստանի առջեւ ծառացած մարտահրաւէրները սփիւռքինն են, իսկ սփիւռքի հիմնախնդիրները` Հայաստանինը: Հայ ժողովրդի հզօրութիւնը բոլոր հայերի հաւաքական, միասնական հզօրութիւնն է: Հետեւաբար Հայաստան-սփիւռք գործակցութեան զարգացումն ուղղուած է Հայաստանի եւ սփիւռքի զարգացմանն ու հզօրացմանը, հայ ժողովրդի տարբեր հատուածների կարողութիւնների բազմապատկմանը եւ ուժեղացմանը:

Share this Article
CATEGORIES