ՌՈՒԲԷՆ ՏԷՐ ՄԻՆԱՍԵԱՆ. ՔԱՂԱՔԱԳԷՏՆ ՈՒ ԶԻՆՈՒՈՐԱԿԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐԸ (ՄԱՀՈՒԱՆ 60-ԱՄԵԱԿԻՆ ԱՌԻԹՈՎ)

ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ

«Հայ-թրքական կնճիռը»-ի եւ «Նորագոյն Թուրքիան եւ իր ձեւափոխումները»-ի տրամաբանական շարունակութիւն կարելի է համարել Ռուբէնի «Ո՞ւր կ՛երթայ Թուրքիան» (14)  աշխատութիւնը: Այս վերջինը գրուած է նախորդներուն ոգիով, սակայն այստեղ հեղինակը կը կատարէ նոր եւ չափազանց ուշագրաւ ընդհանրացումներ:

Այլ յօդուածի մը մէջ «Իրան եւ Թուրան կամ արիական ճակատը թուրանական վտանգի հանդէպ», Ռուբէն նախ կը խօսի հայերու եւ պարսիկներու դարերու խորքէն եկող բարեկամութեան մասին, որ կը բխի երկու ժողովուրդներու փոխադարձ վստահութենէն: Այդ փոխադարձ վստահութիւնը, ըստ Ռուբէնի, ոչ այնքան քաղաքական շահերու, որքան երկու արիական ժողովուրդներու ցեղային բնազդի արդիւնք է(15): Իրանի եւ Թուրքիոյ միջեւ եղած հակամարտութիւնը Ռուբէն կը պայմանաւորէ Թուրքիոյ որդեգրած փանթուրանիզմի գաղափարախօսութեամբ, որուն իրականացման ճանապարհին մեծագոյն խոչընդոտ է Իրանը: Իրանն ալ իր հերթին պատրաստ է դիմագրաւելու թուրանականութեան նետած մարտահրաւէրը:

Փանթուրքիզմի վտանգի հրատապութեան առումով կարեւոր է նաեւ Ռուբէնի` «Հայաստան եւ Ազրպէյճան» յօդուածը: Ռուբէն Ուտիք եւ Աղուանք երկիրները Ազրպէյճան կոչելու թիւրիմացութիւնը տգիտութեան հետեւանք չի համարեր, այլ` մտածուած որոշ քաղաքական ձգտումներու: Ազրպէյճան բառը, ըստ էութեան, միայն անուն չէ, այլ բնորոշումը` քաղաքական ծրագրի մը(16): Հակառակ աղուանի եւ ուտեաց ժողովուրդներու աւելի փոքրաթիւ ըլլալուն` հայերը յարգանքով մօտեցած են անոնց ինքնուրոյնութեան: Այս երկիրները շատ անգամ զօրքով օգնած են իրարու` ելլելով հաւաքական ապահովութեան անհրաժեշտութենէ: Այս ժողովուրդներու համակեցութիւնը նպատակայարմար եղած է նաեւ տնտեսական տեսակէտէ:

Սակայն այլ վիճակ է «Ազրպէյճանի» ի յայտ գալէն ետք: Այսօր ալ այլ է Ազրպէյճանի նախընտրած ուղին: Ռուբէնի բնորոշումով «մեր հիւսիսի կողմը ստեղծուած է ժողովրդական զանգուած մը, որ իր քաղաքական օրիենտացիայով բոլորովին տարբեր է Աղուանէ եւ Ուտեացի ուղղութիւններէն, եւ թէ այս նոր օրիենտացիան հիմնապէս դէմ է հայերու շահերուն եւ նոյնիսկ գոյութեան»(17): Այս ուղղութեամբ ձգտում կայ Հայաստանի վրայէն միանալ թուրքերուն: Որպէս եզրակացութիւն` Ռուբէնը Ազրպէյճանը կը համարէ փանթուրքիզմի յառաջապահը, որ վտանգ է Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի համար: Իսկ հայ ժողովուրդին նպատակը պէտք է ըլլայ Հայաստանին միացնել անոր անբաժան մասերը, որոնք կը գտնուին Ազրպէյճանի տիրապետութեան տակ(18):

Ռուբէնի յաջորդ յօդուածը` «Իրանի եւ Թուրանի բարենորոգումներու զուգակշիռը»-ի մէջ հեղինակը համեմատութեան մէջ կը դնէ Իրանի եւ Թուրքիոյ մէջ իրականացուող բարենորոգումները: Այստեղ Ռուբէնի նկատած կարեւորագոյն հանգամանքը այն է, որ մինչ Թուրքիոյ մէջ փորձ կը կատարուի վերէն վար բարենորոգումներ կատարելու, Իրանի մէջ, ընդհակառակը, վարէն` ժողովրդական խաւերէն են բարենորոգումներ կը թելադրուի դէպի վեր(19):

«Հայրենիք» ամսագրի 1931, մարտի թիւին մէջ լոյս տեսած «Սիոնական աշխարհի մէջ» յօդուածին մէջ Ռուբէն կը նկարագրէ Պաղեստինի տարածութիւնը եւ ազգաբնակչութիւնը, հրեայ սիոնականներու հողային պահանջները:

Իր հրապարակագրութեան մէջ Ռուբէն տեղ յատկացուցած է նաեւ արաբներուն(20): «Արաբական աշխարհի մէջ», «Սուրիան եւ արաբները» յօդուածներուն մէջ ան կը վերլուծէ արաբ ժողովուրդներու անցած պատմական ուղին, անոր մղած պայքարը` Օսմանեան կայսրութեան դէմ, այդ պայքարի շահարկումը եւրոպական մեծ պետութիւններու կողմէ: Ռուբէն կը ներկայացնէ նաեւ արաբ ժողովուրդի միասնականութեան գաղափարախօսութիւնը:

Ըստ Ռուբէնի` ուսանելին հայերու համար այն է, որ ըլլալով դրացի արաբ ժողովուրդին` պէտք է ճշդեն իրենց վերաբերմունքը դէպի այդ ժողովուրդը եւ երկիրները, ուր ապրող հազարաւոր հայորդիներ իրենց գոյութեան համար երախտապարտ են արաբներուն: Ռուբէն կը գրէ. «Մեր պատմութեան մէջ պիտի գտնենք ուսանելի կէտեր, եւ երբ Բագրատունիներու ճկունութեան տիրանանք, լաւ հարեւաններ պիտի գտնենք յանձինս արաբներու, եւ գուցէ շահակից դառնանք այդ խնդիրներու մէջ, որոնք կը սպառնան հայ ու արաբ ժողովուրդներուն նոյն ատեն»(21):

Այստեղ լուսարձակի տակ կ՛առնենք Ռուբէնի հրապարակագրութեան այն մասը, որ կը վերաբերի յատկապէս Հայաստանին, անոր կորսնցուցած տարածքներուն, անոնց նշանակութեան, Միացեալ Հայաստանի գաղափարին, Հայաստանի ռազմավարական դիրքին:

Քաղաքագէտ-վերլուծաբանը Հայաստանի համար Նախիջեւանի ունեցած կարեւոր նշանակութեան մասին կը խօսի. «Շարուր-Նախիջեւան եւ թուրք-թաթարական քաղաքականութիւնը»(22) եւ «Նախկրայը եւ անոր նշանակութիւնը Հայաստանի համար»(23) յօդուածի մէջ: Ռուբէն Շարուր-Նախիջեւանի մէջ եղած կռիւներու հիմնական պատճառը կը համարէ այն, որ` «թուրքերը եւ թաթարները ամէն գնով կը ճգնին այդ գաւառները խարիսխ դարձնել համաիսլամական եւ համաթուրանական գաղափարներու»(24): Նախկրայի (Նախիջեւանի ինքնավար հանրապետութիւն) ստեղծումի պատճառը Ռուբէն կը գտնէ Նախիջեւան գաւառի աշխարհագրական դիրքին մէջ: Այս ան տարածքն է, ուր իրարու կը հանդիպին Ազրպէյճանէն, Պարսկաստանէն, Թուրքիայէն եւ Ռուսաստանէն եկող ճանապարհները:

«Նախկրայը եւ անոր նշանակութիւնը Հայաստանի համար» յօդուածին մէջ Ռուբէն վիճակագրական փաստերով ցոյց կու տայ Նախիջեւանի` Հայաստանին միացման անհրաժեշտութիւնը թէ՛ տնտեսական, թէ՛ աշխարհագրական առումով: Այդ մեծ ազդակ կը համարէ Հայաստանի տնտեսութեան զարգացումին, բնակչութեան համաչափ տեղաբաշխման եւ սփիւռքահայութեան հայրենիք վերադարձին:

Նախիջեւանի միացումը Հայաստանին` Ռուբէնը կարեւոր կը համարէ նաեւ ժողովուրդի անվտանգութեան տեսակէտէ, խնդիր, որ այսօր ալ առկայ է եւ մեծ հրատապութիւն կը ներկայացնէ:

Շատ ուշագրաւ են նոյնպէս Ռուբէնի «Գանձակ-Ղարաբաղի վէճը»(25), «Հայաստանը Անդրկովկասեան Դաշնակցութեան մէջ»(26), «Զանգեզուրի պայքարը»(27) եւ «Ախալքալաքի պայքարը»(28) յօդուածները:

Վերոնշեալ յօդուածները ամէն մէկը առանձին առանձին, զուտ վերլուծողական եւ լուրջ հիմնաւորումներով կը բացատրուի` որպէս աշխարհագրական, քաղաքական, հայկական հողամաս եւ մանաւանդ` տարածաշրջանի եւ վրացիներու (համայնավարներու) եւ թուրք-թաթարական վարած հայալած քաղաքականութեան մասին:

Իսկ «Միացեալ Հայաստանը»(29) յօդուածին մէջ Ռուբէն կը խօսի Միացեալ Հայաստանի ծրագրի գաղափարին մասին: Միացեալ Հայաստանի ծրագիրը, ըստ Ռուբէնի, կը բխի հետեւեալ հիմնական պատճառներէն.

1.- Հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանի պատմութենէն,
2.- Հայկական յեղափոխական շարժման հետեւողական ընթացքէն,
3.- Հայ ժողովուրդի եւ սերունդներու անապաստան, հայրենազուրկ վիճակէն,
4.- Ներկայ Հայաստանի անվտանգութեան պահանջէն,
5.- Հայաստանի աշխարհագրական եւ տնտեսական ամբողջութիւն կազմելու ձգտումէն,
6.- Առաջաւոր Ասիոյ մէջ վերջնականօրէն խաղաղութիւն հաստատելու եւ ամէն գոյնի աշխարհակալութիւններուն եւ խաղերուն վերջ տալու պահանջներէն(30):

Իսկ «Վասպուրականը իբրեւ անկիւնաքար Միացեալ Հայաստանի»(31) յօդուածին մէջ Ռուբէն կը փորձէ թանձրացնել եւ շօշափելի ձեւով պատկերացնել Միացեալ Հայաստանի գաղափարը եւ հիմնաւորել զայն սերունդներու ուժի ու կարողութիւններու տուեալներով(32):

Ռուբէն Հայաստանի գրաւած աշխարհագրական դիրքին կարեւորութեան մասին կը խօսի «Հայաստանի արեւելքը (Բագրեւանդ եւ Սուրմալու)»(33) յօդուածին մէջ: Ռուբէն, այս յօդուածին մէջ անգամ մը եւս կը փաստէ, որ Հայաստան երկիրը բնաւ չէ զլացած իր զաւակներու պաշտպանութիւնը, եւ իր զաւակներն են, որ տգիտօրէն չեն ըմբռնած Հայաստան երկրին յարմարութիւնները: Ռուբէն հիմնականին մէջ կ՛ընդգծէ Հայկական լեռնաշխարհին կեդրոնը` Մասիսի երկու փէշերուն ինկած Սուրմալու եւ Բագրեւանդ գաւառներուն ռազմավարական նշանակութեան մասին, կը նշէ, որ ճիշդ այս երկու շրջանները միշտ ալ կռուախնձոր եղած են Օսմանեան կայսրութեան եւ Ռուսաստանի միջեւ: Այսօր Թուրքիան այդ շրջանները կը պահէ իր ձեռքին մէջ, որովհետեւ շատ կարեւոր դեր կը խաղան մասնաւորապէս առեւտրական, ինքնապաշտպանական, յարձակողական եւ յատկապէս թուրանական աշխարհակալական նպատակներու համար(34):

Ռուբէնի յօդուածներն ու գիրքերը կը փակենք այսօր իսկ իր այժմէականութիւնը չկորսնցուցած իր քաղաքագիտական-վերլուծական աշխատութիւններու գագաթնակէտին հասած «Հայաստան միջցամաքային ուղիներու վրայ»(35)  հիմնական աշխատութեամբ:

Այս հատորին մէջ Ռուբէն կը ներկայացնէ իր կատարած ուսումնասիրութիւններէն երկուքը: Առաջինը` «Հայաստան միջցամաքային ուղիներու վրայ», իսկ երկրորդը` «Մ. Արեւելքի ժողովուրդներ եւ երկիրներ», որ իր կարգին բաղկացած է` «Սեմական ժողովուրդները», «Արաբական աշխարհի մէջ» եւ «Սիոնական աշխարհի մէջ» բաժիններէն:

Այս աշխատութեամբ Ռուբէն ցոյց կու տայ, որ համաշխարհային քաղաքական կեանքի տեղաշարժերը պատմական-հասարակական զարգացման, ուժերու յարաբերութիւններու եւ աշխարհագրական պայմաններու արդիւնք են: Ըստ Ռուբէնի, մարդկային պատմութեան ընթացքը կը բնորոշուի Արեւմուտքը եւ Արեւելքը կապող ուղիներու գոյութեամբ: Այդ հիմնական ուղիները երեք են.

1.- Մոսկուա-Վոլկա-Հեռաւոր Արեւելք, որուն մէկ ծայրը կը հասնի մինչեւ Սախալին, Ճափոն, իսկ միւսը` Փեքին, Հոնկ Քոնկ(36):
2.- Լոնտոն-Սուէզ-Թեհրան-Հնդկաստան, որուն մէկ ծայրը կը հասնի Նոր Զելանտա, միւսը` Փեքին եւ Հոնկ Քոնկ(37):
3.- Պոլիս-Էրզրում-Թեհրան-Հնդկաստան, որ Ռուբէն կ՛անուանէ նաեւ Մոնկոլապոլսական ճանապարհ(38):

Ռուբէն աշխատութեան վերջաւորութեան կ՛եզրակացնէ, թէ Հայաստանը պէտք է բաւականաչափ ուժեղ ըլլայ` որպէս քաղաքական գործօն հետաքրքրելու համար մեծ պետութիւնները: Անոր համար Ռուբէն կ՛առաջարկէ շարժիլ «Առ եւ տուրի» եւ ոչ թէ «Տուր եւ առի» ուղիով, որ հնարաւորութիւն կու տայ շղթայազերծ ընել «Թանկագին Էրզրումը» եւ Հայաստանը կը կատարէ «իր միջազգային դերը»(39):

Վերջապէս, ուսումնասիրելով Ռուբէնի «Հայաստան` միջցամաքային ուղիներու վրայ» գիտաշխատութիւնը, «Հայ¬թրքական կնճիռը», «ՀՅԴ կազմակերպութիւնը» եւ միւս անկորնչելի գործերը, կը տեսնենք, որ իր այժմէական հնչեղութիւնն ունին եւ քաղաքագիտական մտածումները, մեծապէս օգտակար կրնան ըլլալ հայոց ազգային գաղափարախօսութեան եւ անվտանգութեան հայեցակարգի մշակման գործին մէջ:

Հետեւաբար մեծ ու անգնահատելի է ՀՅ Դաշնակցութեան մարտիրոսացած սերունդին պատկանող Ռուբէն Տէր Մինասեանի սխրալի գործունէութիւնը` հայ ազատագրական պայքարի գործին մէջ, իսկ միւս կողմէ անոր քաղաքական գիտաշխատութիւնները պահպանելով իրենք այժմէականութիւնը մեր ժողովուրդի եւ հայկական հողատարածքներու մասին` ուսանելի եւ զգօնութեան հրաւիրող աշխատանքներ են:

Քաղաքագէտ, զինուորական, նախարար, հայկական յեղափոխութեան անզուգական յուշագիր եւ դաշնակցական Ռուբէն Տէր Մինասեանի մահուան 60-ամեակին առիթով` խունկ ու աղօթք անոր անմար յիշատակին, եւ կը զետեղենք ծաղկեպսակ ու պատուանշան` խոնարհելով անոր ռազմիկի ալեծուփ եւ հերոսական նուիրումին:

 

ՌՈՒԲԷՆ ՓԱՇԱՅԻՆ

Խօսք` Աւօ Գաթրճեանի
Երաժշտ.` Րաֆֆի Ապէճեանի

 

«Կարսի հնոցին մէջ» թրծուեցար,
Սասուն ու Մուշի ներհուն ղեկավար,
Հայրենիքը փրկելու ուխտեցիր,
Թուրքին ու քիւրտին գետին փռեցիր:

Կրկներգ.-
Ջաւախքի ծնունդ, արծիւ վիթխարի,
Ռուբէն փաշա, մեծանուն պաշտելի,
Հեռատես ու քաղաքագէտ ռազմիկ,
Բոցակէզ դաշնակցական փոթորիկ:

Տարօնի քաջերուն հետ միասին,
Նետուեցար ազատութեան մեհեանին,
Կտրելով անարգ թշնամու շղթան,
Կովկասը գտար, որպէս ապաստան:

Կրկներգ.- Ջաւախքի ծնունդ, արծիւ վիթխարի…

«Հայոց Ազգային Խորհուրդ»ի անդամ,
Մասնակից Մայիսեան յարութեան,
Արիւնդ կ՛եռար երակներուդ մէջ,
Քանզի դարձար իտէալ, տարիներ վերջ:

Կրկներգ.- Ջաւախքի ծնունդ, արծիւ վիթխարի…

 

(Շար. 2 եւ վերջ)

————————————————–

(14) Տոնապետեան Բ., Ռուբէն, Թուրքիոյ անդամահատութիւնը: «Ո՞ւր կ՛երթայ Թուրքիան», Գահիրէ, «Յուսաբեր», 1932:
(15) Ռուբէն, «Իրան եւ Թուրան կամ արիական ճակատը թուրանական վտանգի հանդէպ», «Դրօշակ», 1927, թիւ 4, էջ 110:
(16) Ռուբէն, «Հայաստան եւ Ազրպէյճան», «Հայրենիք» ամսագիր, 1927, յունիս, էջ 73:
(17) Ռուբէն, «Հայաստան եւ Ազրպէյճան», «Հայրենիք» ամսագիր, 1927, յունիս, էջ 77-78:
(18) Ռուբէն, «Հայաստան եւ Ազրպէյճան», «Հայրենիք» ամսագիր, 1927, յունիս, էջ 85:
(19) Ռուբէն, «Իրանի եւ Թուրանի բարենորոգումներու զուգակշիռը», «Հայրենիք» ամսագիր, 1928, յուլիս, էջ 132:
(20) Ռուբէն, «Արաբական աշխարհի մէջ», «Հայրենիք» ամսագիր, 1931, մայիս, յունիս, «Սուրիան եւ արաբները», «Հայրենիք» ամսագիր, 1931, յուլիս:
(21) Ռուբէն, «Սուրիան եւ արաբները», «Հայրենիք» ամսագիր, 1931, յուլիս, էջ 134-135:
(22) Ռուբէն, «Շարուր-Նախիջեւան եւ թուրք-թաթարական քաղաքականութիւնը», «Դրօշակ», 1925, թիւ 3, էջ 72-77:
(23) Ռուբէն, «Նախկրայը եւ անոր նշանակութիւնը Հայաստանի համար», «Դրօշակ», 1925, թիւ 4, էջ 111-115:
(24) Ռուբէն, «Շարուր-Նախիջեւան եւ թուրք-թաթարական քաղաքականութիւնը», «Դրօշակ», 1925, թիւ 3, էջ 76:
(25) Ռուբէն, «Գանձակ-Ղարաբաղի վէճը», «Դրօշակ», 1925, թիւ 2, էջ 46-52:
(26) Ռուբէն, «Հայաստանը Անդրկովկասեան Դաշնակցութեան մէջ», 1925, թիւ 4, էջ 105-110, թիւ 5, 140-147:
(27) Ռուբէն, «Զանգեզուրի պայքարը», «Դրօշակ», 1925, թիւ 6, էջ 168-175:
(28) Ռուբէն, «Ախալքալաքի պայքարը», «Դրօշակ», 1926, թիւ 1, էջ 5-11:
(29) Ռուբէն, «Միացեալ Հայաստանը», «Դրօշակ», 1926, թիւ 7, էջ 202-214:
(30) Ռուբէն, «Միացեալ Հայաստանը», «Դրօշակ», 1926, թիւ 7, էջ 211:
(31) Ռուբէն, «Վասպուրականը իբրեւ անկիւնաքար Միացեալ Հայաստանի», «Դրօշակ», 1926, թիւ 11-12, էջ 299-306:
(32) Այստեղ Ռուբէն անգամ մը եւս ցնորք կը համարէ Կուրի հովիտէն մինչեւ Սեւ եւ Միջերկրական ծովերը Հայաստան պահանջող ծրագիրը միաժամանակ սաստելով անոնց, ովքեր կը ծաղրեն Միացեալ Հայաստանի գաղափարն իսկ իբրեւ ցնորք (տես` «Դրօշակ», 1926, թիւ 11-12, էջ 299):
(33) Ռուբէն, «Հայաստանի արեւելքը (Բագրեւանդ եւ Սուրմալու)», «Հայրենիք» ամսագիր, 1927, սեպտեմբեր, էջ 94-108:
(34) Ռուբէն, «Հայաստանի արեւելքը (Բագրեւանդ եւ Սուրմալու)», «Հայրենիք» ամսագիր, 1927, սեպտեմբեր, էջ 100:
(35) Ռուբէն, «Հայաստան միջցամաքային ուղիներու վրայ», Պէյրութ, 1948:
(36) Ռուբէն, «Հայաստան միջցամաքային ուղիներու վրայ», Պէյրութ, 1948, էջ 17:
(37) Ռուբէն, «Հայաստան միջցամաքային ուղիներու վրայ», Պէյրութ, 1948, էջ 17:
(38) Ռուբէն, «Հայաստան միջցամաքային ուղիներու վրայ», Պէյրութ, 1948, էջ 9:
(39) Ռուբէն, «Հայաստան միջցամաքային ուղիներու վրայ», Պէյրութ, 1948, էջ 179:

 

 

Share this Article
CATEGORIES