ՌՈԶԵԹԱՅԻ ՔԱՐԸ

Քրիստոսէ առաջ 3500 թուականէն մինչեւ 322 թուական երկարող հին եգիպտացիներուն քաղաքակրթութիւնը դարերու ընթացքին հետաքրքրած է մասնագէտները, գիտնականները եւ հնաբանները: Սակայն, հակառակ ասոր, հին եգիպտացիներու մեհենագրերով գրութեան դրութիւնը մեծ գաղտնիք մը մնաց մինչեւ ֆրանսացի Նափոլէոն Առաջինի Եգիպտոս արշաւանքը 1799 թուականին: Այդ թուականին ֆրանսացիները սկսան շինարարական աշխատանքներու Ռոզեթայի նաւահանգիստին մէջ:

Անիկա աշխարհի ամէնէն ծանօթ կտորներէն մէկն է, եւ ամէնէն շատ այցելուածը Բրիտանական թանգարանին մէջ, ուր ան կը գտնուի: Անիկա նշանաւոր Ռոզեթայի քարն է: Այս քարը, որուն անկանոն ձեւը անմիջապէս ուշադրութիւն չի գրաւեր անգին է. անոր շնորհիւ է, որ եգիպտացիներուն մեհենագրերը կարելի եղաւ կարդալ:

Ռոզեթան քարի կտոր մըն է` մեծ կոթողէ մը, որուն վրայ ք. Ա. 196 թուականէն քանդակուած գրութիւն մը կայ: Գրութեան իմաստը ինքնին հետաքրքրական չէր. անիկա քուրմերուն յատուկ հրովարտակ մըն էր, զանոնք տուրքերէ զերծ կը պահէր: Այս գրութիւնը երեք անգամ ընդօրինակուած էր երեք տարբեր գրութիւններով. եգիպտացիներուն սուրբ լեզուով, մեհենագրերով, եգիպտացիներուն առօրեայ խօսակցական լեզուով տեմոթիք եւ հին դասական յունարէնով: Ք. Ա. 332 թուականին Մեծն Աղեքսանդրի կողմէ Եգիպտոսի նուաճումէն ետք, երկրին վարչական լեզուն յունարէնը դարձած էր:

Շատ աւելի ուշ, 1799 թուականին, Նափոլէոն Պոնափարթի բանակէն ֆրանսացի սպայ մը այս քարի կտորը գտած է Էլ Ռաշիտ, ֆրանսերէն՝ Ռոզեթ, գիւղին մօտ, եւ այս քարին տրուած է Ռոզեթա անունը: Իր նուաճումին ընթացքին Պոնափարթին բանակին կ՛ընկերանային բազմաթիւ ֆրանսացի գիտնականներ: Այս գիտնականները հաւաքած էին շատ հարուստ վաւերագրութիւն եւ բազմաթիւ հնադարեան կտորներ, որոնց գլխաւոր կտորը Ռոզեթայի քարն էր:

1801-ին Նափոլէոնի պարտութիւնը զայն մղեց Անգլիոյ հետ կնքելու Աղեքսանդրիոյ դաշնագիրը: Այս դաշնագրին իբրեւ արդիւնք` ան Անգլիոյ յանձնեց գիտնականներուն գտած բազմաթիւ հնագիտական կտորներ: Այս ձեւով է, որ Ռոզեթայի քարը փոխադրուեցաւ Լոնտոն, ուր ցուցադրուեցաւ Բրիտանական թանգարանին մէջ, 1802 թուականէն սկսեալ:

Այդ ժամանակէն սկսեալ բազմաթիւ հմուտ անձեր, անոնց մէջ ըլլալով անգլիացի Թոմաս Եանկ, փորձեցին քարին յունարէն գրութիւնը գործածել մեհանագրերով գրութիւնը կարդալու համար, որովհետեւ ոչ մէկը այդ գրութիւնը այլեւս կարդալ գիտեր աւելի քան 1400 տարիներէ ի վեր:

Վերջապէս, ֆրանսացի գիտնական Ժան-Ֆրանսուա Շամփոլէոն (1790-1832) գրութենէն օրինակ մը ուսումնասիրելով` կը հասկնայ, թէ մեհենագրերէն իւրաքանչիւր պատկերը հնչիւն մը կը ներկայացնէր: Ան կրցած էր լուսաբանել մեհենագրերուն գաղտնիքը: Անոր շնորհիւ` մեհենագրերով գրութիւնները հասկնալի կը դառնային եւ մեզի ուղղակիօրէն կը կապէին հին եգիպտացիներուն աշխարհին հետ:

ԳԻՏԷԻ՞Ր, ԹԷ…

– Ռոզեթայի քարը պազալթ է:

– Ան ունի 112.3 սմ բարձրութիւն 75,7 սմ լայնք, 28,4 սմ հաստութիւն, եւ կը կշռէ 762 քիլօ:

– Քարին գրութեան առաջին ամբողջական թարգմանութիւնը տպեց Փենսիլվանիոյ համալսարանը, քարին գտնուելէն 59 տարիներ ետք:

Մրցում մը գոյութիւն ունէր գիտնականներուն եւ յատկապէս անգլիացի բնագէտ Թոմաս Եանկի եւ ֆրանսացի Ժան Ֆրանսուա Շամփոլէոնի միջեւ. փորձել գտնել մեհենագրերը կարդալու միջոցը:

ՀԱՐՑԱՐԱՆ

Ի՞ՆՉ ԳԻՏԵՆՔ ՀԻՆ ԵԳԻՊՏՈՍԻ  ՄԱՍԻՆ

1) Հին Եգիպտոսի մէջ մարդոց մեծ մասը,
ա-խանութպաններ էին,
բ-ագարակապաններ էին,
գ-բուրգերու շինարարութեան մէջ աշխատող գործաւորներ էին:

2) Ինչո՞ւ եգիպտական արուեստի աշխատանքներուն մէջ կիներուն մորթը այր մարդոց մորթէն աւելի բաց գոյն ունէր:
ա- նշելու համար, թէ անոնք այր մարդոցմէ աւելի տկար էին,
բ-ցոյց տալու համար, թէ կիները իրենց ժամանակին մեծ մասը տան մէջ կ՛անցընէին,
գ-որովհետեւ բաց գոյնով կիները կը համարուէին աստուածներուն մօտ էակներ:

3) Ո՞վ դպրոց կ՛երթար հին Եգիպտոսի մէջ:
ա- բոլոր աղջիկներն ու մանչերը,
բ-միայն աղջիկները,
գ-միայն հարուստ ընտանիքներէն քանի մը մանչեր:

4) Ի՞նչ կը սորվէին մանուկները դպրոցը ամէնէն առաջ:
ա-Ինչպէս գրել պաշտօնական թուղթեր,
բ- իրենց երկրին մասին,
գ-ինչպէս ագարակապաններ ըլլալ:

5) Ի՞նչն էր հին եգիպտացիներուն նախասիրած ուտելիքն ու խմիչքը:
ա-Ձուկ եւ ջուր,
բ-հաց եւ գինի,
գ-հաց եւ գարեջուր:

6) Ի՞նչ ուղղութեամբ կը կարդացուին ընդհանրապէս եգիպտական մեհենագրերը:
ա-վերէն վար եւ ձախէն աջ,
բ-վերէն վար եւ աջէն ձախ,
գ-վարէն վեր եւ աջէն ձախ:

7) Որքա՞ն էր մէկ օրուան մը տեւողութիւնը հին Եգիպտոսի մէջ:
ա- տասը ժամ,
բ-տասներկու ժամ,
գ-քսանվեց ժամ:

8) Լոթիւս ծաղիկը Վերին Եգիպտոսի խորհրդանիշն էր: Ի՞նչ կը նշանակէր ան:
ա- Յաւիտենական կեանք,
բ-Վերածնունդ,
գ-Ծնունդ:

9) Ո՞վ պարտէզներ ունէր Հին Եգիպտոսի մէջ:
ա- միայն հարուստները,
բ-միայն աղքատները,
գ-ամէն մարդ:

10) Առանց ինչի՞ չէին կրնար ապրիլ հին եգիպտացիները:
ա-բուրգերուն,
բ-Նեղոս գետին,
գ-իրենց կատուներուն:

11) Եգիպտացի մայրդ քեզ շուկայ կը ղրկէ գնումի, սակայն դրամը գոյութիւն չունի: Ինչպէ՞ս պիտի վճարես գնածիդ դիմաց:
ա-ան քեզի հատիկներու պզտիկ տոպրակ մը տուած է զայն փոխանակելու համար,
բ-արժէքաւոր քարեր,
գ-դուն կ՛առաջարկես գնումներուն փոխարէն աշխատանք մը կատարել:

12) Կովերէն եւ եզրներէն զատ, ո՞ր անասուններուն անձնական անուններ կու տային հին եգիպտացիները:
ա-կապիկներուն,
բ-կատուներուն,
գ-շուներուն:

13) Ո՞ր անասունը փոխադրութեան համար ամէնէն շատ կը գործածէին հին եգիպտացիները:
ա-էշեր,
բ-ուղտեր,
գ-ձիեր:

14) Ո՞ր ընտանի անասունը կը քալէր Ռամսեր Բ. փարաւոնին կողքին պատերազմի ընթացքին:
ա-անոր թութակը,
բ-անոր առիւծը,
գ-անոր փիղը:

15) Քանի՞ տարեկան էր Թութանխամոն, երբ ան փարաւոն դարձաւ:
ա-տասնութ
բ-քսանութ,
գ-ութ:

16) Ինչո՞ւ Թութանխամոն նշանաւոր է:
ա-ան 100 տարի իշխեց,
բ-ան թաղուած էր ոսկիով եւ սքանչելի առարկաներով լեցուած գերեզմանի մը մէջ,
գ-ան զուտ ոսկիէ գլխարկ մը դրած էր:

17) Ո՞վ եղած է, շատ հաւանաբար, Եգիպտոսի առաջին թագաւորը:
ա-Նարմեր,
բ-Քուֆու (Քէոփս),
գ-Ռամսես Ա.:

18) Քուֆու (Քէոփս) թագաւորը շինեց Հին Աշխարհի եօթը հրաշալիքներէն մէկը: Ո՞ր հրաշալիքն էր ան:
ա-Բաբելոնին առկախ պարտէզները,
բ-Աղեքսանդրիոյ փարոսը,
գ-Մեծ բուրգը:

19) Ինչպէ՞ս կրնաս տարբերել փարաւոնի մը անունը հին եգիպտական մեհենագիրի մը մէջ:
ա-իշխողներուն անունները կը գրուին շրջանակի մը մէջ,
բ-իշխողներուն անուններուն առջեւը թագ մը կը դրուի,
գ-իշխողներուն անունները միւս մեհենագրերէն երկու անգամ աւելի մեծ կը գրուէին:

20) Ի՞նչ կը պատահէր, երբ փարաւոնը իր թագը գլխուն կը դնէր:
ա-ան աստուած մը կը դառնար,
բ-ան ուտելու իրաւունքը կ՛ունենար,
գ-ան ստիպուած էր իր գահին վրայ նստած մնալ` մինչեւ թագը գլխէն հանելը:

Պատասխանները վերջաւորութեան

ԳԻՏԷԻ՞Ր, ԹԷ…

– Եգիպտացի այր մարդիկ եւ կիներ կը գործածէին սեւ եւ կանաչ ներկեր` աչքերնին ներկելու համար: Կիները կը գործածէին նաեւ երկաթի օքսիտ իրենց այտերը, շրթունքները եւ եղունգները ներկելու համար:

– Եգիպտացիները երբեմն պապուն տեսակի կապիկներ կը մարզէին պտուղները ծառերէն քաղելու համար:

– Իր երազին մէջ մեծ կատու մը տեսնելը բախտաբեր էր, եւ կը նշանակէր, թէ հունձքը լաւ պիտի ըլլայ:

– Եգիպտացիները կը հաւատային, որ գոյութիւն ունէին բախտաբեր եւ անբախտ օրեր, եւ անոնք որեւէ բան կազմակերպելէ առաջ յատուկ օրացոյցի մը կը նայէին ստուգելու համար: Անբախտ օրերը նշանակուած էին կարմիր մեհենագրերով:

– Նշուած է, թէ Փեփի Բ. Փարաւոնը Եգիպտոսի վրայ իշխած է 94 տարի: Ան միայն վեց տարեկան էր, երբ գահ բարձրացած է, եւ կ՛ըսուի, թէ ան եղած է ամէնէն երկար իշխող փարաւոնը` իշխելով Ք. Ա. 2278-էն 2184 թուական: Սակայն մենք բաւական վաւերագրեր չունինք այս թուականները ստուգելու համար: Անոր յաջորդող թեկնածուն Մեծն Ռամս Ռամսես Բ.ն է: Մենք վստահօրէն գիտենք, թէ ան իշխած է վաթսունվեց տարի, Ք. Ա. 1279-էն 1213 թուական:

ԺԱՄԱՆՑ

 

Կրնա՞ս այս թիւերը զետեղել տախտակին մէջ իրենց համապատասխանող տեղերը:

Կրնա՞ս գտնել առաջին պատկերին եւ միւս իւրաքանչիւր պատկերի միջեւ գոյութիւն ունեցող երկու տարբեր մանրամասնութիւնները:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Կրնա՞ս գտնել կերպարին համապատասխանող շուքը:

Կրնա՞ս գտնել խաղալու քարտերուն հասցնող ճամբան:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

 

ՊԱՏԱՍԽԱՆՆԵՐ

1) Հին Եգիպտոսի մէջ պարզ մարդոց մեծ մասը ագարակապանութեամբ կը զբաղէր, առնուազն` տարուան մէկ մասը:
2) Հին Եգիպտոսի մէջ կնոջ տեղը տան մէջ էր, եւ կիներուն մորթը աւելի բաց գոյնով կը ներկայացուէր հին եգիպտական գեղարուեստին մէջ, ցոյց տալու համար, որ անոնք շատ տունէն դուրս չէին ելլեր:
3) Միայն հարուստ ընտանիքներէ կարգ մը մանչեր դպրոց կ՛երթային: Աղջիկները կը սորվէին տան գործեր ընել:
4) Աշակերտները առաջին անգամ կը սորվէին ինչպէս գրել պաշտօնական վաւերաթուղթեր, եւ անոնք ժամեր կ՛անցընէին երկար եւ ձանձրացուցիչ գրութիւններ ընդօրինակելով:
5) Հին եգիպտացիներուն նախասիրած ուտելիքը հացն էր, խմիչքը` գարեջուրը, որ ջուրէն աւելի կը խմուէր:
6) Մեհենագրերը ընդհանրապէս կը կարդացուին վերէն վար եւ աջէն ձախ:
7) Հին եգիպտական գրութիւններ կը նկարագրեն քսանչորս ժամուան ժամացոյց մը, սակայն ամէնօրեայ գետնին վրայ կը գործածուէր տասը ժամնոց օր մը:
8) Լոթիւս ծաղիկը վերածնունդի խորհրդանիշն է:
9) Միայն հարուստները պարտէզներ ունենալու կարողութիւնը ունէին, սակայն հարուստ հաստատութիւններ եւս, ինչպէս տաճարները, պարտէզներ ունէին:
10) Հին եգիպտացիները չէին կրնար ապրիլ առանց Նեղոս գետին, որ ջուրի միակ աղբիւրն էր:
11) Հին Եգիպտոսի  մէջ դրամ գոյութիւն չունէր. անոր փոխարէն` մարդիկ առարկաներ եւ ապրանքներ կը փոխանակէին:
12) Շուները եւ կովերը միակ անասուններն էին, որոնց անուններ կը տրուէին: Կատուները իբրեւ ընտանի անասուն` սկսան պահուիլ աւելի ուշ ժամանակաշրջանին:
13) Ամէնէն շատ էշերը կը գործածուէին փոխադրութեան համար: Ձիերը մասնաւորապէս հարուստներուն կը պատկանէին եւ կը գործածուէին կառքեր քաշելու համար: Ուղտերը բնաւ չէին գործածուեր մինչեւ հռոմէական ուշ ժամանակաշրջանը:
14) Ռամսես Բ. առիւծ մը ունէր` իբրեւ ընտանի անասուն: Առիւծը փարաւոնին քովէն կը քալէր պատերազմներու ընթացքին:
15) Թութանխամոն թագաւոր դարձաւ ութ տարեկանին, սակայն ուրիշ պաշտօնական անձեր իր փոխարէն կը կառավարէին:
16) Թութանխամոն նշանաւոր է իր ոսկիով եւ սքանչելի առարկաներով լեցուն գերեզմանին շնորհիւ:
17) Մեզի ծանօթ Եգիպտոսի առաջին թագաւորն է Նարմեր:
18) Քուֆու (Քէոփս) թագաւորը շինել տուաւ մեծ բուրգը:
19) Եգիպտացի իշխողներուն անունները կը գրուէին շրջանակի մը մէջ:
20) Հին եգիպտացիները կը հաւատային, որ երբ թագաւորը իր թագը գլխուն դնէր, ան աստուած մը կը դառնար: գ-միայն հարուստ ընտանիքներէն քանի մը մանչեր:

Պատրաստեց՝ ՇՈՂԻԿ ՏԷՐ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES