ՍԵՒ ՈՒ ՃԵՐՄԱԿ ՊԱՏԿԵՐՆԵՐ . . . ԳՈՅՆԶԳՈՅՆ ՅՈՒՇԵՐ

Զ. ԹՈ­ՐԻԿ­ԵԱՆ

Ար­դէն իսկ մոռց­ուած են «Ազ­դակ»ի Արեւմտ­եան Պէյ­րու­թի  Ուաթ­ուաթ շրջա­նի գրա­սեն­եակն ու տպա­րա­նը` իրենց ան­մո­ռա­նա­լի յու­շե­րով:

Իւ­րա­յա­տուկ էր այդ տպա­րա­նը, որ շէն­քի մը գետ­նա­յար­կը կը գտնուէր:

Փոր­ձենք յի­շել…

Շէն­քի մուտ­քին, ոս­կե­գոյն ցու­ցա­տախ­տա­կի մը վրայ գրուած էր «Ազ­դակ» եւ… դէ­պի ձախ ուղ­ղու­թիւն տուող «ֆլէշ» մը կ՛առաջ­նոր դէր աւե­լի ընդ­յա­տակ­եայ դուռ մը, ուր կա­րե­լի էր մուտք գոր­ծել եւ ապա այ­ցե­լել զա­նա­զան են­թա­բա­ժա­նում­ներ:

Հոս մոռ­ցանք կա­րե­ւոր ման­րա­մաս­նու­թիւն մը:

Հա­զիւ քա­նի մը աս­տի­ճան յա­ռա­ջա­ցած` այ­ցե­լո­ղին ընդ­հան­րա­պէս կը դի­մա­ւո­րէր իգա­կան խոր ու խրոխտ ձայն մը… երգ ու երաժըշ-­տու­թիւն: Մերթ հա­յե­րէն, մերթ ֆրան­սե­րէն եւ մերթ ալ անգ­լե­րէ­նով, այս ձայ­նի ետին գտնուող «տի­վա»ն մեր անն­ման Մա թիլտն էր… Պու­տագ­եան Մա­թիլ­տը:

Յստա­կա­ցում… Ընդ­հան­րա­պէս ունկն­դիր էինք եւ  շատ սա­կաւ` ակն­դիր: Այ­սինքն դժուար էր զինք տես­նե­լը, փո­խա­րէն շատ դիւ­րին` ունկնդ­րելն ու ըմ­բոշխ­նե­լը, յատ­կա­պէս դաշ­նա­կի ըն­կե­րակ­ցու­թեամբ:

Ան կը բնա­կէր «Ազ­դակ»ի այս տպա­րա­նը առաջ­նոր­դող աս­տի­ճան­նե­րու սե­մին:

Մա­թիլ­տին հա­մար եր­գե­լը ե՛ւ հա­ճոյք էր… ե՛ւ ժա­մանց: Այդ դա­ժան ռմբա­կո­ծում­նե­րուն ան կը յանդգ­նէր ամե­նայն լա­ւա­տե­սու թեամբ «La vie en rose»ը եր­գել… գոյն մը` կեանք մը, որ գո­յու­թիւն չու­նէր այդ օրե­րուն` թէ՛ կար­միր գոյ­նով պատ­ուած արիւ­նա­թա թախ Պէյ­րու­թի եւ թէ՛ «Ազ­դակ»ի սեւ ու ճեր­մակ էջե­րուն մէջ: Այս­պէս, Ուաթ­ուա­թի մեր Էտիթ Փի­ա­ֆը նոյն­քան հմտու­թեամբ նա­եւ կը գեղ­գե­ղէր Սա­յաթ Նո­վա­յէն… եւ` Էլ­լա Ֆից­ճե­րըլ­տէն գոր­ծեր:

Մա­թիլ­տին ունկնդ­րե­լու եւ անոր ձայ­նը վա­յե­լե­լու առի­թը շատ աւե­լի կ՛ու­նե­նա­յինք, յատ­կա­պէս երբ ապա­հո­վա­կան պատ­ճառ­նե­րով որոշ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի հա­մար ելեկտ­րա­կան ար­դի սար­քա­ւո­րում­նե­րով դուռ մը զե­տեղ­ուած էր, եւ միայն կարճ սպա­սու­մէ մը ետք կը բաց­ուէր դէ­պի դրախ­տա­յին խուց մուտք գոր­ծե­լու ճամ­բան:

Գոր­ծենք մուտք եւ յի­շենք պա­տա­ռիկ­ներ…

*
*  *

Առան­ձինն օրա­թերթ մըն էր ծա­նու­ցում­նե­րու պա­տաս­խա­նա­տու Յա­կոբ Սա­րաֆ­եա­նը:

Ի՜նչ սրա­միտ տի­պար, ի՜նչ հա­մակ­րե­լի անձ­նա­ւո­րու­թիւն:

Այն­քա՜ն գուր­գու­րան­քով եւ բծախնդ­րու­թեամբ, ան կը կա­տա­րէր իր պաշ­տօ­նը:

Ան ժա­մեր կը տրա­մադ­րէր իր ու­զած եւ նա­խընտ­րած ոճով ծա­նու­ցու­մը պատ­րաս­տե­լու:…  Եւ ահա­ւա­սիկ աւար­տած էր ծխա­խո­տի նկա­րա­զարդ ծա­նու­ցում մը, իւ­րա­յա­տուկ «Սա­րաֆ­եան»ական (չշփո­թել Նի­կո­ղո­սի հետ) գրա­կա­նու­թեամբ. «Նուազ կուպ­րով եւ առա­ւել բոյ­րով` «Մե­րիթ» վա­ճա­ռա­նի­շով, ար­ժա­նի ծխա­խոտ­ներ…»:

Այս թարգ­մա­նա­կան եւ էջադ­րա­կան ժա­ման­ցը Յա­կո­բին նա­խընտ­րած եւ գոր­ծին հա­մե­մա­տա­բար դիւ­րին մասն էր: Ակ­նա­ծան­քով կը յի­շէր իր հա­ւա­քած եւ պատ­րաս­տած ծա­նու­ցում­նե­րը, ար­կա­ծախնդ­րու­թիւն­ներն ու հա­ճե­լի անակն­կալ­նե­րը: Ան պատ­մե­լու իւ­րա­յա տուկ ոճ մը ու­նէր, հե­զօ­րէն շար­ժե­լով ու մի­աց­նե­լով ձեռ­քի եր­կու մատ­նե­րու` բու­թա­մա­տի, ցու­ցա­մա­տի ծայ­րե­րը… փո­խա­րէն ազատ կա­սեց­նե­լով մնաց­եալ երե­քը:… Կար­ծէք կը հա­մե­մէր իր պատ­մա­ծը:

Նա­եւ կար մե­տա­լին միւս կող­մը… Այս­պէս, օր մըն ալ, երբ Յա­կոբ իր նա­խա­սի­րած գոր­ծե­րուն մէջ թաղ­ուած էր, յան­կարծ մուտք գոր ծեց կին մը: Թէ­եւ` բո­լո­րո­վին ան­ծա­նօթ, սա­կայն իր շար­ժում­նե­րը այն­քան մը ծա­նօթ էին, որ պարզ ու մե­կին դժգո­հու­թիւն, զայ­րոյթ ու ցա­սում կը բու­րէ­ին: «Այս­տեղ ո՞վ է ծա­նու­ցում­նե­րու պա­տաս­խա­նա­տուն»:… Յա­կո­բին քով նստած «օ­գնա­կան» Հրայր Ֆեր­ման­եա նը, որ այդ օրե­րուն նոր սկսած էր ծա­նու­ցում հա­ւա­քե­լու դա­սըն­թացք­նե­րուն, բա­ւա­կան մը հե­ռա­ցաւ այս զրոյ­ցի վայ­րէն:

Այդ­չափ ալ հա­ճե­լի չէր Հրայ­րին հա­մար այս­պի­սի կա­ցու­թեան մը առ­ջեւ գտնուիլ եւ առա­ջին օրե­րէն իսկ նմա­նօ­րի­նակ փոր­ձա­ռու թիւն ձեռք ձգել :

Մէ­կու մը «գլխուն գա­լիք կար»:

… Կարճ ժա­մա­նակ մը տի­րեց քար լռու­թիւն եւ ապա «Պա­պան­ձումն Զա­քար­իա»ի իրա­վի­ճակ մը, որ շու­տով ընդ­միջ­ուե­ցաւ Յա­կո բին` «Հրամ­մե­ցէ՛ք տի­կին» պա­տաս­խա­նով: Յա­կո­բին մօ­տէն ճանչ­ցո­ղին հա­մար պա­տաս­խա­նը հա­ւա­նա­բար կը շա­րու­նակ­ուէր եւ այդ ալ ցած ձայ­նով»… հի­մա մէ­ջը տուինք»:

Կա­ցու­թիւնը պայ­թու­ցիկ կը թուէր, սա­կայն հար­ցը` ցարդ ան­հասկ­նա­լի:

Սպա­նա­ցի բե­մադ­րիչ Փետ­րօ Ալ­մո­տո­վա­րի, այդ օրե­րու hռչա­կա­ւոր «Women on the verge of a nervous breakdown» ժա­պա­ւէ­նին մէկ տե­սա­րանն էր, որ կը կրկնուէր:

Շար­ժա­պատ­կե­րի բնա­գա­ւա­ռէն ներս մնա­լով` շա­րու­նա­կենք հիչ­քոք­եան սըս­փեն­սը:

«Այս խօ­սեց­եալ­քին գծով ո՞վ կա­տա­րած է դա­սա­ւո­րու­մը: Դուք չէ՞ք գի­տեր, թէ այս աղ­ջի­կը անն­կա­րա­գի­րին մէկն է եւ մեր ըն­տա­նի­քին հան­դէպ եր­բեք յար­գանք չու­նի: Դուք չէ՞ք գի­տեր, թէ խեղճ եղ­բայրս` Աւե­տի­սը, խաբ­ուած է եւ վա­ղը փուշ­ման պի­տի ըլ­լայ իր կա­տա րա­ծին: Աստ­ուած օգ­նա­կան ըլ­լայ իրեն… սի­րա՞ծը` ճաշ եփել ալ չի գի­տեր: Մա՛րդ Աս­տու­ծոյ… Առանց մեզ տե­ղե­կաց­նե­լու` այս­պի­սի ծա­նու­ցում­նե՞ր կը տե­ղադ­րէք»:

Իր ֆութ­պո­լիս­տի օրե­րուն Յա­կոբ շատ դժուար եւ ճգնա­ժա­մա­յին ակն­թարթ­ներ ան­ցու­ցած էր, եւ այդ օր­ուան «Ազ­դակ» այ­ցե­լող «Քար­մեն Մաու­րա»ին (Ալ­մո­տո­վա­րի վե­րո­յիշ­եալ ժա­պա­ւէ­նին հե­րո­սու­հին) հար­ցում­նե­րու եւ յար­ձա­կում­նե­րու տե­ղա­տա­րա­փին դի մաց ան կը փոր­ձէր պա­հել իր պա­ղա­րիւ­նու­թիւնը, մա­նա­ւանդ` սրամ­տու­թիւնը եւ, ան­շուշտ, պէտք էր, որ սա­րաֆ­եա­նա­կան մի­ջամ տու­թեամբ…» գնդա­կը հե­ռա­նար վտան­գէն»:

Յա­կոբ երբ պա­տաս­խա­նե­լու ժա­մա­նակ չնա­յէր իր խօ­սա­կի­ցին, այդ մէ­կը կը նշա­նա­կէր, թէ ան գոհ չէր եւ ան­շուշտ` զայ­րա­ցած: Այդ ձե­ւով է, որ ան պա­տաս­խա­նեց. «Առա­ջին հեր­թին խոր նե­րո­ղամ­տու­թիւն ձեր եղ­բօր` Աւե­տի­սին…գոյ­ժին հա­մար…»: Այ­ցե­լող ան­ծա նօթ «Մաու­րա»ն հա­ւա­նա­բար չէր հասկ­ցած Յա­կո­բի «աւե­տած» բա­ռա­խա­ղը, եւ ան­շուշտ յա­ջոր­դող սրամ­տու­թիւնը» Տի­կին, մենք ձեր բո­ղո­քը լա­ւա­պէս կը հասկ­նանք եւ կը  բաժ­նենք: Ան­պայ­ման որ պի­տի խորհր­դակ­ցինք տնօ­րէ­նու­թեան հետ, որ­պէս­զի այ­սու­հե տեւ յա­տուկ յանձ­նա­խումբ մը յա­ռա­ջաց­նէ եւ մէկ առ մէկ քննէ այս­պի­սի անա­խորժ եւ ան­հա­ճոյ կա­ցու­թիւն­ներ»:

Ան­ծա­նօթ «Մաու­րա»ն բա­ւա­կան անդրդ­ուե­լի կը մնար եւ շու­տա­փոյթ լու­ծում մը կը պա­հան­ջէր, որն էր… յա­տուկ այլ յայ­տա­րա­րու թեամբ մը չեղ­եալ նկա­տել կամ «ան­խօ­սեց­եալք»ի վե­րա­ծել այս խօ­սեց­եալ­քը:

Պա­տա­հա­րը չեր­կա­րենք: Յա­կոբ ջղագրգ­ռու­թեան դռնե­րը հա­սած այդ կնոջ դի­մաց մնաց անդրդ­ուե­լի եւ… հա­ւա­նա­բար Աւե­տիս ցայ սօր հան­գիստ կեանք մը կ՛ապ­րի իր կո­ղա­կի­ցին եւ ան­շուշտ` ըն­տա­նե­կան պա­րա­գա­նե­րուն հետ:

*
*  *

Երբ գոր­ծա­կից­նե­րէդ մէ­կը կը կոչ­ուի Պե­տիկ Հեր­կել­եան եւ աւե­լին… «Ազ­դակ»ի տպա­րա­նին մէջ բնա­կու­թիւն կը հաս­տա­տես մի­եւ­նոյն գրա­սեն­եա­կին` խու­ցին մէջ… Եու­հո՜ւ, ին­չե՜ր կա­րե­լի է յի­շել: Նոյ­նինքն իր «Եու­հո՜ւ» գիր­քին պատ­րաս­տու­թիւնը «Ազ­դակ»ի մէջ մտայ­ղաց­ուած է:

Վե­րո­յիշ­եալ նկա­րագր­ուա­ծը կը բա­ցա­յայ­տէր, թէ պա­տե­րու մէջ խեղդ­ուած էինք: Բնու­թեան  գէթ տար­րա­կան գո­յու­թեան ներ­կա­յու թիւնը փաս­տե­լու հա­մար Պա­րոն Պետ­րո­սին (եր­բեմն կը փա­փա­քէր պաշ­տօ­նա­կա­նու­թիւն` հա­կա­ռակ բո­լո­րո­վին պարզ ըլ­լա­լուն) հետ որո­շած էինք որ­մազդ­նե­րով զար­դա­րել մեր խու­ցին պաղ ու մերկ պա­տե­րը: Լի­բա­նան­եան կարգ մը տե­սար­ժան վայ­րե­րու կող­քին, նա եւ տե­ղադ­րած էինք Աթէն­քի Աք­րո­փո­լի­սի հնու­թիւն­նե­րու մէկ գե­ղե­ցիկ տե­սա­րա­նը: Որե­ւէ ճնշում կամ զայ­րոյթ… նայ­ուածք մը այս հնու­թիւն­նե­րուն` եւ ար­դէն թե­թե­ւու­թիւն մը մուտք գոր­ծած կ՛ըլ­լար մեր հոգի­էն ներս: Կող­քի խու­ցը վե­րա­պահ­ուած էր այդ օրե­րու մամ­լոյ գոր­ծա­կա­լու­թիւն­նե­րու մե­քե­նա­նե­րուն` «Ա. Էֆ. Փէ.» եւ «Ռէ­օ­թըրզ», որոնք շա­րու­նակ աղմ­կե­լով` կը տե­ղե­կաց­նէ­ին զա­նա զան լու­րեր:

Այս իրա­րան­ցու­մին ու խառ­նի­ճա­ղան­ճին դի­մաց կա­րե­լի՞ էր աշ­խա­տիլ: Պա­տաս­խա­նը պի­տի ըլ­լար. «Այդ ալ ինչ­պէ՜ս»:

Oր մըն ալ, վե­րո­յիշ­եալ զայ­րա­ցած կնոջ նման, այլ պա­րա­գա­յի մը առ­ջեւ կը գտնուէ­ինք: Այս ան­գամ մարդ մը դա­տա­կան հար­ցի մը հա­մար, փո­խա­նակ դա­տա­րան եր­թա­լու, «Ազ­դակ» այ­ցե­լած էր, եւ իր հե­տե­ւո­ղա­կան մի­ջամ­տու­թիւն­նե­րով ու ան­հիմն ու ան­հե­թեթ խօ­սակ­ցու­թիւն­նե­րով կը զայ­րաց­նէր Պա­րոն Պետ­րո­սը եւ ար­գելք կը հան­դի­սա­նար Սրբագ­րա­պե­տին կամ տոքթ. Սրբագ­րի­չին կեդ­րո նաց­ման:

Աչ­քի «քլիք»ով մը, ան հասկ­ցու­ցած էր, թէ ի՛նչ պի­տի կա­տա­րէ­ինք… ակն ընդ ական, ան­հիմն, ան­հե­թեթ եւ ան­հասկ­նա­լի զրոյց մը, որուն նպա­տակն էր զար­մաց­նել եւ լռու­թեան մատ­նել դի­մա­ցի­նը: Եւ հարց-պա­տաս­խան զրոյ­ցը սկսանք.

– Գի­տե՞ս, թէ ինչ­պէ՛ս նա­խա­գահ Ֆրանս­ուա Մի­թե­րան յաղ­թա­կան դուրս եկաւ:

= Ան­շո՛ւշտ… Ռո­նալտ Ռի­կընն ու Մար­կը­րեթ Թա­չըր, ի նպաստ իրեն քու­է­ար­կե­ցին:

– Այդ իսկ պատ­ճա­ռով Եթովպ­իոյ մէջ Մեն­կուս­թօ Հայ­լէ Մար­ի­ամ կրցաւ երկ­րին ղե­կը ստանձ­նել:

= Եւ ճիշդ այդ իսկ պատ­ճա­ռով Չե­խոս­լո­վաք­իոյ մէջ գա­րե­ջու­րի ար­տադ­րու­թիւնը մագլ­ցում ար­ձա­նագ­րեց:

– Փո­խա­րէն, Չի­լէի մէջ ալ, Անտ­եան լեռ­նաշղ­թա­յին մէջ ար­ծիւ­նե­րու մէկ հիւան­դու­թիւնը պատ­ճառ դար­ձած էր, որ գինիի ար­տադ րու­թիւնը պակ­սի:

= Ինք­նա­բե­րա­բար, ասոր իբ­րեւ ար­դիւնք… պա­րապ տա­կառ­նե­րը փո­խադր­ուե­ցան Ար­ժան­թին:

– Հե­տե­ւա­բար այդ պատ­ճա­ռով Իտալ­իոյ մէջ ինք­նա­շար­ժի եւ կօ­շի­կի ար­տադ­րու­թիւն­նե­րը հա­մա­հա­ւա­սար կ՛ըն­թա­նան:

= Հար­կադ­րա­բար այս կա­ցու­թիւնը ազ­դած է կեն­սո­լոր­տին վրայ եւ բե­ւե­ռա­յին ար­ջեր հետզ­հե­տէ դէ­պի աւե­լի հիւ­սիս կը գաղ­թեն:

… Լռու­թիւն ամե­նե­ցուն:

Մի­լոշ Ֆոր­մա­նի «One flew over the cuckoo’s nest»էն կարճ արար մըն էր, որ կը կրկնուէր: Պե­տիկ հա­սած էր իր նպա­տա­կին: Զինք խան­գա­րո­ղը գլխի­կոր հե­ռա­ցած ու թռիչք առած էր այդ բոյ­նէն` մեր խու­ցէն, եւ Պե­տիկ, նոյն­քան եռան­դով ու նուի­րու­մով, պատ­րաստ էր շա­րու­նա­կե­լու oրուան սրբագ­րու­թիւն­նե­րը, որ բազ­միցս կա­տա­կով «սրբագ­րու­թեան աւար­տա­ճառ»ը կ՛ան­ուա­նէ­ինք:

Կէս գի­շե­րէն ետք կամ յա­ջորդ օր­ուան ժա­մե­րուն… այ­սինքն ժա­մը 01:00 – 01:30-ին, երբ աւար­տած կ՛ըլ­լա­յին օր­ուան մը լու­րե­րը` յա­ջորդ օր ներ­կա­յաց­նե­լու պար­տա­կա­նու­թիւնը, այդ մեր խու­ցին հա­մայ­նա­պատ­կե­րը բո­լո­րո­վին կը փոխ­ուէր:

Կը կա­տա­րէ­ինք զրոյց եւ երաժշ­տա­կան զա­նա­զան երանգ­նե­րու ունկնդ­րու­թիւն:

Ներ­կայ էին` Կո­մի­տա­սը, Սպենդ­ի­ար­եանն ու Պա­խը, նա­եւ Պե­տի­կին նա­խա­սի­րած այդ օրե­րու ար­դի երաժշ­տու­թեան աշ­խար­հէն ներս հռչակ սփռած Շըր­լի Պե­սին եւ Ռո­պեր­թա Ֆլա­քը: Դժուար եղաւ Պա­րոն Պետ­րո­սին ճազ երաժշ­տու­թիւն «մտիկ ընել տալ»: Ժա մա­նակ առաւ որ, ան հա­մոզ­ուի, թէ փո­ղա­հար Եու­սեֆ Լա­թիֆ կամ դաշ­նա­կա­հար Ահ­մատ Ժա­մալ… տե­ղա­ցի` մի­ջի­նա­րե­ւել­եան եր գիչ­ներ չէ­ին, այլ  ճա­զի բնա­գա­ւա­ռէն ներս` աստ­ղեր: Իսկ թեր­թը փակ­ուե­լէն ետք Պե­տի­կին հա­մար Հիւ­սի­սա­յին կամ Հա­րա­ւա­յին Քո րէա գո­յու­թիւն չէր ու­նե­նար, այլ միայն մէկ եւ վիթ­խա­րի դաշ­նա­կա­հար Չիք Քո­րէա: Ամէ­նէն աւե­լի զար­ման­քով եւ ակ­նա­ծան­քով ան կ՛ունկնդ­րէր  Տիւք Էլինկ­թը­նի «Մաունթ Հա­րի­սա»ն (հան­րա­ծա­նօթ սրբա­վայ­րին նուիր­ուած գործ մը` վաթ­սու­նա­կան­նե­րու սկիզ­բը, իր կա­տա­րած այ­ցե­լու­թե­նէն ներշնչ­ուած):

Երանգն ու կշռոյ­թը տար­բեր գու­նա­ւո­րում կը ստա­նա­յին… Սա­գոն բե­րած էր «Տիփ Փըր­փըլ»ի մէկ ձայ­նե­րի­զը` մաս­նակ­ցու­թեամբ հա­ման­ուա­գա­յին նուա­գա­խում­բի մը, իսկ Ար­սէ­նը  կը փա­փա­քէր, որ ըմ­բոշխ­նենք իր նա­խա­սի­րած Լե­նըրտ Քո­հե­նը… Ճո­նին ալ` Մար­սել Խա­լի­ֆէի մէկ յե­ղա­փո­խա­կան ձայ­նե­րի­զը:

Ամ­բող­ջա­կան պի­տի չըլ­լար առանց յու­նա­կան երան­գի մը ներ­մու­ծու­մին… մա­նա­ւանդ որ մեր առ­ջեւ կանգ­նած ու­նէ­ինք այդ գե­ղե­ցիկ Աք­րո­փո­լի­սի նկա­րը: Բնա­կա­նա­բար Թէ­ո­տո­րա­քի­սէն ալ գոր­ծեր կ՛ըմ­բոշխ­նէ­ինք: Թէ­եւ այս «Իլ­ի­ա­կան – Ոդի­սա­կան»ի լեզ­ուէն բան չէ­ինք հասկ­նար, բայց նկարն ու կշռոյ­թը ան­հասկ­նա­լին շու­տով «հասկ­նա­լի»ի կը վե­րա­ծէ­ին:

… Եւ ահա­ւա­սիկ ման­կա­պա­տա­նե­կան բնա­գա­ւա­ռէ բո­լո­րո­վին հե­ռու, «կու­կու­լի­կու» մը: «Ազ­դակ»ի մօ­տա­կայ­քը բնա­կու­թիւն հաս տա­տած ապ­րող եւ բնա­կան ու հա­րա­զատ «ժա­մա­ցոյց» աք­լորն էր, որ կը տե­ղե­կաց­նէր թէ… այս կամ այդ օր­ուան ժա­մը 03:00-ն էր: Ժա­մա­նակն էր մեր զրոյցն ու ունկնդ­րու­թիւնը աւար­տե­լու կամ ընդ­հա­տե­լու: Այս ժա­մե­րուն բազ­միցս մե­զի կը մի­ա­նար տպագ­րու թեան պա­տաս­խա­նա­տու, հա­յա­գէտ կամ աւե­լի ճիշ­դը` «տե­գա­յահ» Մու­նի­րը: Կար­դա­ցո­ղին կամ ըն­թեր­ցո­ղին հա­մար անյս­տակ է այդ «տէ­գա­յահ»ը: Ո՛չ մէկ հարց: Պար­զա­պէս` հա­կա­ռա­կէն գրուած հա­յա­գէտ: Ար­դա­րեւ, տաս­նամ­եակ­ներ շա­րու­նակ Մու­նիր մաս նա­գի­տա­ցած էր իր ար­հես­տին պատ­ճա­ռով հա­յե­րէ­նը կար­դալ հա­կա­ռակ գրու­թեամբ: Կա­տա­կով մը կը տե­ղե­կաց­նէ­ինք, թէ ան եթով պե­րէ­նի եւ վրա­ցե­րէ­նի մաս­նա­գէտ է, իսկ քայլ մը աւե­լի ան­դին եր­թա­լով հարց կու տա­յինք, թէ իրեն հա­մար աւե­լի դիւ­րին էր ինք­նա շար­ժը դէ­պի ետեւ քշե՞լը, այ­սինքն` «en arrière» ուղղ­ուի՞լը:

Մինչ այդ, նախ­քան հրա­ժեշտ առ­նե­լը, քա­նի մը տե­ղե­կու­թիւն` այս աք­լո­րին մա­սին: Պե­տիկ, որ այն­քան դիւ­րու­թեամբ կրցած էր ծած­կա­նուն­ներ շնոր­հել իր ան­մի­ջա­կան մի­ջա­վայ­րի ան­ձե­րուն ու առար­կա­նե­րուն, այս աք­լո­րին գծով երկմ­տան­քի մէջ էր: «Լոն­ժին», «Պրայթ­լինկ», «Սէյ­քօ»… կամ պար­զա­պէս` զուի­ցեր­ի­ա­ցի՞… արդ­եօք ճա­փոն­ցի՞: Մէկ բան յստակ էր, թէ անի­կա կը յար­գէր իր ժա մադ­րու­թիւնն ու ժա­մա­գոր­ծու­թիւնը:

*
*  *

Կարճ պի­տի անդ­րա­դառ­նամ լու­սան­կա­րիչ Ճորճ Սե­մերճ­եա­նին, որ հա­կա­ռակ «Ազ­դակ»ի անձ­նա­կազ­մի ան­դամ չըլ­լա­լուն` հե­տե­ւո ղա­կան այ­ցե­լու մըն էր, իսկ իրեն հետ բե­րած եւ ձրի­ա­բար տրա­մադ­րած ան­մո­ռա­նա­լի լու­սան­կար­նե­րը պար­զա­պէս ար­հես­տա­վար ժու­թիւն կ՛ար­տա­ցո­լաց­նէ­ին: Ան­վախ, պարզ ու հա­մեստ, այս Ճորճ տի­պա­րը ու­նէր իւ­րա­յա­տուկ մտայ­ղա­ցում եւ ձիրք: Ցայ­սօր մտքիս մէջ տպուած կը մնայ այդ մէկ նկա­րը առն­ուած, հրէ­ա­կան ռմբա­կո­ծում­նե­րու պատ­ճա­ռով, փակ­ուած Պէյ­րու­թի օդա­կա­յա­նի մեկ­նու­մի սրա­հէն… ուր մուտք գոր­ծած են ձի­եր եւ ան­տէր ու ան­տի­րա­կան… անոնք ստեղ­ծած են իւ­րա­յա­տուկ իրա­վի­ճակ մը: Այս հրե­ղէն ձի­ե­րը ժա­մա­նած էին մօ­տա­կայ ձի­ար­շա­ւա­րա­նէն, որ իր կար­գին են­թարկ­ուած էր կոյր ռմբա­կոծ­ման:

Այլ լու­սան­կա­րով մը Ճորճ կը ներ­կա­յաց­նէր մայր մը, որ շալ­կած իր զա­ւա­կը` կը փոր­ձէր պատս­պա­րան մը ուղղ­ուիլ… իր ետին մի­եւ նոյն «սե­նարիօ»ն կը կրկնուէր, յան­ձին ֆրան­սա­կան ժա­պա­ւէ­նի մը որ­մազ­դին, որ այդ օրե­րուն կը ցու­ցադր­ուէր Համ­րա­յի սրահ­նե­րէն մէ­կուն մէջ:

Հա­ւա­նա­բար Պե­տիկ Հեր­կել­եան, եթէ մօ­տէն ծա­նօ­թա­նար Ճոր­ճին, զայն պի­տի կնքէր «հա­մես­տու­թեան ամ­բող­ջա­կան, լրիւ եւ լա­թա կազմ հա­ւա­քա­ծոյ մը» ծած­կա­նու­նով: Ճորճ սպանն­ուե­ցաւ իր մօ­տէն լու­սան­կա­րած լի­բա­նան­եան պա­տե­րազ­մի վեր­ջին ռաուն­տին… Մե­ծի Տանն Կի­լիկ­իոյ կա­թո­ղի­կո­սու­թեան մայ­րա­վան­քի մուտ­քին: Ան կը փոր­ձէր զար­հու­րե­լի դէպք մը պատ­կե­րաց­նել իր իւ­րա­յա­տուկ ոսպն­եա­կի ետին, մինչ­դեռ չէր գի­տեր, թէ այլ ան­խիղճ մը որո­շած էր զինք «քան­նա­սա­հար»նե­րու շար­քին մի­աց­նել:

*
*  *

Որո­շում տրուած էր, որ թեք­նիք պատ­ճառ­նե­րով եւ թեր­թին տպագ­րու­թիւնը աւե­լի դիւ­րաց­նե­լու հա­մար արե­ւել­եան շրջան` Պուրճ Հա­մուտ փո­խադր­ուինք: Մա­թիլ­տին հա­մար ասի­կա գոյժ մըն էր… ապ­րող մահ: Այդ օրե­րուն էր, որ ան զօ­րա­ւոր հար­ուած­ներ ուղ­ղե լով իր ամե­նա­մօ­տիկ ըն­կե­րոջ` դաշ­նա­կին, մեծ յու­զու­մով եւ հա­մե­մա­տա­բար աւե­լի բարձր ձայ­նով կ՛եր­գէր (կամ աւե­լի ճիշ­դը` կու լար) մերթ ֆրան­սե­րէ­նով, մերթ անգ­լե­րէ­նով… Պրե­լի «Ne me quitte pas» կամ «If you go away»ը:

Ուաթ­ուա­թէն առա­ջին հե­ռա­ցո­ղը ո՞վ եղաւ, մե՞նք` «Ազ­դակ»ի անձ­նա­կա՞զմը, թէ՞ «տի­վա»ն` Մա­թիլ­տը: Դժբախ­տա­բար ինքն ալ մի­ա­ցաւ ան­դե­նա­կա­նին… քա­նի մը տա­րի առաջ, Լոս Ան­ճե­լը­սի մէջ:

Յի­շո­ղու­թիւնս սկսած է ին­ծի դա­ւա­ճա­նել:

Այդ իսկ պատ­ճա­ռով նա­խընտ­րե­ցի ժա­մա­ցոյ­ցը բա­ւա­կան առ­ջեւ տա­նիլ եւ անդ­րա­դառ­նալ  Ուաթ­ուա­թի «չղջի­կա­յին» մեր` «Է՜ր եր բեմն» կեան­քին մա­սին:

Պոս­թըն – Մա­սա­չու­սեց