«ԱԶԴԱԿ»-Ի ՀԱՒԱՔԱԿԱՆ ԿԵԱՆՔՆ ՈՒ ԱՇԽԱՏԱՆՔԸ` «ԽՈՐՎԻՐԱՊԵԱՆ» ՏՊԱՐԱՆԻՆ ԵՒ «ԶՕՐԱՆՈՑ»-ԻՆ ՄԷՋ

ԱՍ­ՊԵՏ ՄԱՆ­ՃԻԿ­ԵԱՆ

Հա­մազ­գա­յի­նի Հա­յա­գի­տա­կան բարձ­րա­գոյն հիմ­նար­կի ու­սա­նող էի, երբ «Ազ­դակ»-ի մէջ աշ­խա­տան­քի մտայ: Ըն­կերս` Պե­տիկ Հեր­կել­եան, որ թեր­թին մէջ սրբագ­րի­չի պաշ­տօն կը վա­րէր, անակն­կա­լօ­րէն  հիւան դա­ցած էր եւ ժա­մա­նակ մը պի­տի բա­ցա­կա­յէր: Քե­րա­կա­նու­թեան ու­սու ցիչս` Յա­րու­թիւն Քիւրքճ­եան, զիս յանձ­նա­րա­րած էր: Խմբագ­րու­թե­նէն Հա­յա­գի­տա­կան լուր ղրկած էին` ներ­կա­յա­նա­լու: Տնօ­րէնս` Եր­ուանդ Փամ­պուք­եան, իր թե­լադ­րու­թիւն­նե­րը փո­խան­ցեց: Ըս­ուե­ցաւ, որ աշ խա­տան­քը կ՛ընդգր­կէ սրբագ­րու­թեան գի­շե­րա­յին բա­ժի­նը, եւ ուշ ժա­մե րուն տուն վե­րա­դառ­նա­լու հնա­րա­ւո­րու­թիւն չըլ­լա­լով` սեն­եակ մը պի­տի յատ­կաց­ուէր, ուր բնա­կու­թիւն պի­տի հաս­տա­տէի:

«Ազ­դակ»-ի տպա­րանն ու խմբագ­րա­տու­նը կը գտնուէ­ին Պէյ­րու­թի արեւմտ­եան կող­մը, Ուաթ­ուաթ թա­ղին մէջ, Ճե­մա­րա­նէն քիչ մը ան­դին, «Արա Երե­ւան­եան» կեդ­րո­նա­կան ակում­բին քո­վը: Շրջա­նին ան­ծա­նօթ ըլ­լա­լով` Ճե­մա­րա­նի ու­սու­ցիչ Մատ­թէ­ոս Պէր­պէր­եա­նին թե­լադր­ուած էր, որ դա­սե­րէն ետք, երե­կոյ­եան զիս «Ազ­դակ»-ի տպա­րա­նը առաջ­նոր­դէ:

Բարձ­րա­յարկ շէն­քի մը գետ­նա­յար­կը, նկու­ղէ մը, քա­նի մը սեն­եա­կէ եւ շա­րող ու տպող մե­քե­նա­նե­րէ բաղ­կա­ցած էր տպա­րա­նը: Ըս­ուե­ցաւ, որ առան­ձին թուղ­թե­րու վրայ տպուած փոր­ձե­րը պի­տի սրբագ­րէի:

Առա­ջին փոր­ձա­ռու­թիւնը չի մոռց­ուիր, եւ յա­ճախ յե­տին ման­րա­մաս­նու­թիւն­ներն իսկ կը յիշ­ուին:

Առան­ձին նիւ­թե­րու, լու­րե­րու եւ յօդ­ուած­նե­րու սրբագ­րու­թե­նէն ետք կար նա­եւ էջի սրբագ­րու­թիւնը: Իւ­րա­քան­չիւր նիւ­թի սրբագ­րու­թիւնը պի­տի ստուգ­ուէր էջին վրայ, պի­տի ստուգ­ուէր, որ սիւ­նակ­ներն ու խո­րա­գիր­նե­րը ճիշդ դրուած եւ շար­ուա՞ծ են: Պի­տի ստուգ­-ւէ­ին նա­եւ էջա­թիւն ու թուա­կա­նը:

Էջը եւ փոր­ձե­րը դրուե­ցան սե­ղա­նին վրայ: Թէ ի՞նչ եւ ինչ­պէ՞ս պէտք էր սրբագ­րել, ատի­կա չէի գի­տեր, չէր ըս­ուած: Թէ ո՞վ էր պա­տաս­խա­նա­տուն եւ որո՞ւ հետ պէտք էր խօ­սիլ, որո՞ւ պէտք էր հարցը­նել, ատի­կա ալ չէի գի­տեր. բո­լորն ալ ան­ծա­նօթ էին: Իւ­րա­քան­չիւ­րը իր գոր­ծին վրայ կեդ­րո­նա­ցած, մե­քե­նա­նե­րուն կամ գրա­սե­ղան­նե­րուն առ­ջեւ, կ՛աշ­խա­տէր: Բայց կար մէ­կը, որ ձեռ­քե­րը ետին, նրբանց­քին վրայ հան­դար­տօ­րէն կ՛եր­թար կու գար: Մտա­ծե­լով, որ ու­րեմն ան պէտք է ըլ­լայ գոր­ծին պա­տաս­խա­նա­տուն, ըսե­լիքս եւ հա­ւա­նա­կան հար­ցում­նե­րուն պա­տաս­խան­նե­րը մտքիս մէջ պատ­րաս­տե­լէ եւ քա­նի մը ան­գամ հո­լո­վե­լէ ետք, սրբագ­րու­թիւն­նե­րը ձեռքս` մօ­տե­ցայ, խնդրե­լով բա­ցատ­րել, թէ ի՛նչ պէտք էր ընել:

Հա­զիւ հար­ցու­ցած, բո­լո­րը մէկ բարձ­րա­ձայն խնդուք մը փրցու­ցին: Շուա­րած եւ ամօ­թա­հար` «հի­մա ասոնք կը վռնտեն զիս», ըսի ես ին­ծի եւ աչ­քիս առ­ջեւ պատ­կե­րա­ցաւ գի­շեր­ուան այդ ժա­մուն դուրս դրուե­լու ուր­ուա­կա­նը:

Կուշտ ու կուռ ծի­ծա­ղե­լէն հան­դար­տե­լէ ետք, պաշ­տօն­եա­նե­րէն մէ­կը, ան, որ սրբագ­րու­թիւն­նե­րը տուած էր ին­ծի, մօ­տե­ցաւ եւ ըսաւ.

– Տղաս, Լե­ւո­նը տպագ­րի­չի օգ­նա­կան է եւ սրբագ­րու­թե­նէ բան չի հասկ­նար: Սխալ ան­ձի հար­ցու­ցիր: Եթէ բա­նի մը պէտք ու­նե­նաս, ին­ծի հար­ցուր, անունս Ար­մէն է: Կ՛ու­զես` ան­գամ մը պա­տաս­խա­նա­տու խմբա­գի­րին հետ խօ­սիր:

Պա­տաս­խա­նա­տու խմբա­գի­րը Սար­գիս Մահ­սէ­րէճ­եանն էր, որուն գրա­սեն­եա­կը առաջ­նորդ­ուե­ցայ: Ծա­նօ­թա­ցու­մի քա­նի մը խօս­քե­րէ ետք Սար­գիս հար­ցուց, որ առա­ջի՞ն ան­գամն է տպա­րան կը տես­նեմ: Ըսի` այո, առա­ջին ան­գամն է, Պե­տի­կը փո­խա­րի­նե­լու եկած եմ եւ չեմ գի­տեր, թէ մնա­յո՞ւն պի­տի աշ­խա­տիմ: Ըսաւ, որ իբ­րեւ մնա­յուն աշ­խա­տա­կից պի­տի ըն­դու­նին զիս, եւ առաջ­նոր­դեց` գոր­ծին ու աշ­խա­տա­կից­նե­րուն ծա­նօ­թաց­նե­լու հա­մար:

Տպա­րա­նի մուտ­քին ձախ կող­մը, պա­տի եր­կայն­քին երեք մեծ մե­քե­նա­ներ շար­ուած էին: Իւ­րա­քան­չիւ­րէն կա­պա­րէ հաստ ու եր­կար կա­ղա­պար մը կախ­ուած էր դէ­պի հա­լո­ցը, անիւը կը դառ­նար, եւ գրա­շար­նե­րը, մե­քե­նա­յին առ­ջեւ նստած` կը շա­րէ­ին:

Կար­գով մօ­տե­ցանք եւ ծա­նօ­թա­ցանք. Կա­րա­պետ Գրի­գոր­եան, Աղա­ճան Եա­գուպ­եան եւ Վրէժ Մատ­թէ­ոս­եան:

Գրա­շար­նե­րուն ետին եր­կար եւ բազ­մա­թիւ դա­րակ­նե­րէ բաղ­կա­ցած պա­հա­րանն էր: Իւ­րա­քան­չիւր տառ եւ տա­ռա­տե­սակ իր պա­հա­րա­նը ու­նէր. այդ տա­ռե­րով կը շար­ուէ­ին խո­րա­գիր­նե­րը:

Պա­հա­րա­նին կող­քին, մուտ­քի դրան քո­վէն դէ­պի նկու­ղին խոր­քը կ՛եր­կա­րէր մար­մա­րէ եր­կար սե­ղա­նը, որուն վրայ էջադ­րու­մի աշ­խա­տան­քը կը կա­տար­ուէր: Թեր­թի էջի ծա­ւա­լով եր­կա­թեայ ութ կազմ­ուածք­ներ կա­յին: Կա­պա­րի վրայ շար­ուած տո­ղե­րը հոն կը դա­սա­ւոր­ուէ­ին, եւ կող­քի պա­հա­րա­նի տա­ռե­րէն ալ խո­րա­գիր­նե­րը կը     շար­ուէ­ին, որ­մէ ետք եր­կաթ­նե­րը կ՛ամ­րաց­ուէ­ին եւ էջը կազմ­ուած կ՛ըլ­լար: Էջադ­րո­ղը` Ար­մէն Պետ­րոս­եան. պաշ­տօ­նա­կից մը, որուն նկատ­մամբ առա­ջին օրէն ջերմ հա­մակ­րանք մը զգա­ցի, եւ ան մին­չեւ վերջ ալ հո­գա­ծու վե­րա­բեր­մունք մը պա­հեց ին­ծի նկատ­մամբ:

Տպագ­րա­կան մե­քե­նան յա­րա­կից ըն­դար­ձակ սեն­եա­կին մէջն էր: Թուղ­թի լայ­նա­ծա­ւալ կլոր փաթ­թո­ցը կա­պա­րէ էջե­րուն վրա­յէն դառ­նա­լով` կը ծալ­ուէր, կը կտրուէր եւ մե­քե­նա­յին առ­ջե­ւէն թեր­թի վե­րած­ւած լոյս կը տես­նէր: Տպագ­րու­թեան պա­տաս­խա­նա­տուն` Մու­նիր Ապ­պուտ. եր­բեմն զայն կը փո­խա­րի­նէր եղ­բայ­րը` Ուա­ժիհ. անոնց օգ­նա­կա­նը` Լե­ւոն Սար­գիս­եան:

Գոր­ծի սկսե­լէն քա­նի մը օր ետք, ու­սու­ցիչս` Յա­րու­թիւն Քիւրքճ­եան, երե­կոյ մը, դա­սե­րէն ետք, մէկ կողմ քա­շեց զիս, հե­տաքրքր­ուե­ցաւ աշ­խա­տան­քին ըն­թաց­քով, թե­լադ­րու­թիւն­ներ ըրաւ, քա­ջա­լե­րեց եւ հա­ւա­քա­կան աշ­խա­տան­քի առա­ւե­լու­թիւն­նե­րը բա­ցատ­րե­լէ ետք յա­ջո­ղու­թիւն մաղ­թեց:

Պե­տի­կին աշ­խա­տան­քի վե­րա­դառ­նա­լէն ետք, աշ­խա­տան­քա­յին բա­ժա­նու­մով մը, մի­ա­սին ստանձ­նե­ցինք գոր­ծին պա­տաս­խա­նա­տուու­թիւնը, բայց Պե­տիկ իրեն վե­րա­պա­հեց ամե­նայն հա­յոց սրբագ­րի­չի տիտ­ղո­սը:

Բնա­կա­րա­նը, որ յատ­կաց­ուած էր, բարձ­րա­յարկ շէն­քի մը առա­ջին յար­կին վրայ գտնուող «Բա­գին»-ի նախ­կին խմբագ­րա­տունն էր, տպա­րա­նին եւ «Արա Երե­ւան­եան» ակում­բին մի­ջեւ գտնուող բաց տա­րա­ծու­թեան դի­մա­ցը: Մէկ մեծ եւ ապա­կի­նե­րուն մէկ մա­սը կոտր­տած սեն­եա­կէ, երեք փոքր (մէ­կը ան­գոր­ծա­ծե­լի դար­ձած) սեն­եակ­նե­րէ եւ իր խառ­նի­ճա­ղան­ճու­թեամբ «անգլ­ի­ա­կան թան­գա­րան» կո­չու­մին ար­ժա­նա­ցած խո­հա­նո­ցէ մը ու լուա­ցա­րա­նէ մը, մին­չեւ առաս­տա­ղը գիր­քե­րով եւ «Բա­գին»-ի հին հա­ւա­քա­ծո­նե­րով լեց­ուած եւ փո­շի­նե­րու մէջ թաղ­ուած եւ կա­հա­ւո­րումն ալ քա­նի մը հին ու մա­շած աթո­ռէ, սե­ղա­նէ եւ շար­ժա­կան փոքր մահ­ճա­կալ­նե­րէ բաղ­կա­ցած տուն մը, որ Պե­տի­կին կող­մէ «զօ­րա­նոց» կո­չու­մին ար­ժա­նա­ցած էր:

Նոյն փո­ղո­ցին վրայ, «Արա Երե­ւան­եան» ակում­բին դի­մա­ցը, լայն շէն­քի մը առա­ջին յար­կին վրայ կը գտնուէր խմբագ­րա­տու­նը, որ բաղ­կա­ցած էր մուտ­քին` քար­տու­ղա­րուհիի փոքր սեն­եա­կէն, լայն աշ­խա­տա­սեն­եա­կէ մը եւ ու­րիշ երեք փոքր սեն­եակ­նե­րէ, որոնց­մէ մէ­կուն մէջ կը գտնուէր գրա­դա­րա­նը:

Հե­տա­գա­յին, ապա­հո­վա­կան կա­ցու­թեան վատ­թա­րաց­ման եւ եր­թե­ւե­կի դժուա­րու­թեան պայ­ման­նե­րուն տակ, Պուրճ Հա­մու­տի մէջ առ­ժամ­եայ խմբագ­րա­տուն մը բաց­ուե­ցաւ եւ խմբագ­րա­կան կազ­մի աշ­խա­տա­կից­ներ հոն­կէ թղթակ­ցու­թիւն­ներն ու յօդ­ուած­նե­րը տպա­րան կ՛ու­ղար­կէ­ին:

Տպա­րա­նին աշ­խա­տան­քը կ՛ընդգր­կէր ցե­րե­կա­յին եւ գի­շե­րա­յին բա­ժին: Ցե­րե­կը ներ­քին` եր­րորդ,  չոր­րորդ, հին­գե­րորդ եւ վե­ցե­րորդ էջե­րը կը պատ­րաստ­ուէ­ին եւ կը շար­ուէ­ին, գի­շե­րը` ար­տա­քին չորս էջե­րը: Գրա­շար­նե­րը եր­կու խմբա­կի բաժն­ուած էին, իւ­րա­քան­չիւ­րը շա­բաթ մը ցե­րե­կը, շա­բաթ մը գի­շե­րը: Միւս խմբա­կը կը կազ­մէ­ին Աւե­տիս Պա­ւուկ­եան եւ Վար­դան Պո­յաճ­եան: Էջադ­րու­մի ցե­րե­կա­յին բա­ժի­նը ստանձ­նած էր արեւմտ­եան Պէյ­րու­թի բնա­կիչ Յա­կոբ Գա­լայճ­եան:

Աշ­խա­տա­կազ­մին առանձ­նա­յա­տուկ դէմքն էր Հեն­ցը` Գրի­գոր Արիս­տա­կէս­եան, տպա­րա­նին պա­հա­կը, աշ­խա­տա­կից­նե­րուն պա­հա­պա­նը, հա­ւա­տա­րիմ ըն­կե­րը եւ հա­ճե­լի զրու­ցա­կի­ցը:

Ժա­մա­նակ մը ետք, ապա­հո­վա­կան կա­ցու­թեան վատ­թա­րա­ցու­մով եւ գի­շե­րա­յին եր­թե­ւե­կի ան­կա­րե­լիու­թեան պատ­ճա­ռով, տպա­րա­նին միւս աշ­խա­տա­կից­ներն ալ, որոնք արե­ւել­եան Պէյ­րութ կը բնա­կէ­ին, հար­կադր­ուած եղան բնա­կու­թիւն հաս­տա­տե­լու «զօ­րա­նոց»էն ներս եւ շա­բա­թա­վեր­ջե­րուն միայն տուն եր­թա­լու: Ցե­րե­կա­յին աշ­խա­տան­քի բա­ժի­նը փո­փո­խու­թեան են­թարկ­ուե­ցաւ եւ գրա­շար­նե­րը մէկ խմբա­կի վե­րած­ուե­ցան:

*
*   *

Տու­նէն գործ եւ գոր­ծէն տուն շա­բա­թա­կան եր­թե­ւե­կը, Սար­գի­սին եւ Ար­մէ­նին ինք­նա­շարժ­նե­րով, խմբո­վին կը կա­տա­րէ­ինք: Շա­բաթ առ­տու տպա­րա­նէն ճամ­բայ կ՛ել­լէ­ինք, իսկ կի­րա­կի կէ­սօ­րէ ետք ժա­մը եր­կու­քին Պուրճ Հա­մու­տի «Սար­դա­րա­պատ» ակում­բին առ­ջե­ւը կը հա­ւաք­ուէ­ինք եւ ճամ­բայ կ՛իյ­նա­յինք: Յա­ճախ մե­զի կ՛ըն­կե­րակ­ցէ­ին նա­եւ պա­հա­կու­թեան կամ այլ գոր­ծե­րով արեւմտ­եան Պէյ­րութ ուղ­ղուող­ներ կամ հոն­կէ տուն վե­րա­դար­ձող­ներ: Եղան ժա­մա­նակ­ներ, երբ շա­բա­թա­վեր­ջե­րուն ալ կա­րե­լի չե­ղաւ վե­րա­դառ­նալ: Մայ­րա­քա­ղա­քին «արե­ւել­եան» եւ «արեւմտ­եան» կող­մե­րուն մի­ջեւ սահ­մա­նա­գի­ծը հա­տող ճամ­բա­նե­րը ար­ձա­կա­զէն­նե­րու եւ զին­եալ տար­րե­րու քմա­հա­ճոյ­քին են­թա­կայ էին: Ճամ­բայ ել­լե­լէ առաջ պէտք էր հարց­նել, ստու­գել, թէ ո՛ր ճամ­բան բաց էր եւ նուազ վտան­գա­ւոր, ո՛ր ճամ­բան` գոց կամ աւե­լի վտան­գա­ւոր: Ար­ձա­կա­զէն­նե­րու փամ­փուշտ­նե­րուն ու ռմբա­կո­ծում­նե­րու կրա­կին բռնուե­լու վտան­գը միշտ աչ­քի առ­ջեւ էր, եւ քա­նի ան­գամ ալ մա­զա­պուրծ ազա­տե­ցանք կամ պա­տա­հա­կա­նու­թիւնը փրկեց մեզ:

Ան­գամ մը, տու­նէն գոր­ծի գա­ցած ժա­մա­նակ, չորս հոգի­ով` Ար­մէ­նին, Մու­նի­րին եւ Լե­ւո­նին հետ, սահ­մա­նա­գի­ծին վրայ, արեւմտ­եան կող­մը զին­եալ տար­րե­րու կող­մէ բռնուե­ցանք: Զնտան մը իջե­ցու­ցին մեզ, ուր քա­նի մը մո­մեր վա­ռած էին եւ խոր­քէն խոշ­տան­գու­մի ձայ­ներ կը լսուէ­ին: Արա­գա­հար­ուած­նե­րը ուղ­ղե­ցին մեր վրայ, «Նա­պաա­յի վրէ­ժը լու­ծել» սպառ­նա­ցին եւ մա­հը ցոյց տա­լէ ետք ար­ձա­կե­ցին:

Ու­րիշ ան­գամ մը, գոր­ծէն տուն վե­րա­դար­ձին, երբ Սար­գի­սին հետ ձի­ար­ձա­կա­րա­նին պա­տին առ­ջե­ւէն հետի­ոտն կ՛անց­նէ­ինք, ար­ձա­կա­զէն­նե­րու կրա­կին բռնուե­ցանք. նոյն պա­հուն ռմբա­կո­ծու­մը սկսաւ եւ հա­զիւ հազ մենք մեզ աւա­զէ տոպ­րա­կէ դիր­քի մը ետեւ նե­տե­ցինք: Յե­տոյ իմա­ցանք, որ նոյն այդ ժա­մուն հոն քա­նի մը զո­հեր ին­կած էին:

Ան­գամ մըն ալ իմաս­տա­սի­րու­թեան դա­սա­խօ­սիս`  Վազ­գէն Էթի­ե­մեզ­եա­նին հետ տուն կը վե­րա­դառ­նա­յինք: Արե­ւել­եան կող­մը անց­նե­լէն ետք զին­եալ­ներ կե­ցու­ցին մեզ եւ զիս ինք­նա­շար­ժէն վար առին, իսկ դա­սա­խօ­սիս հրա­հան­գե­ցին հե­ռա­նալ: Վճռա­կան կեր­պով եւ ինք­զինք վտան­գե­լու գնով Էթի­ե­մեզ­եան մի­ջամ­տեց եւ ըսաւ, որ ինք իմ դա­սա­խօսս է, չի կրնար զիս ճամ­բան ձգել եւ աւել­ցուց, որ եթէ չձգեն զիս, ինք տե­ղէն պի­տի չշար­ժի: Դա­սա­խօ­սիս վճռա­կան կեց­ւած­քը իր ազ­դե­ցու­թիւնը գոր­ծեց եւ ձգե­ցին զիս:

*
*  *

Պա­տե­րազ­մի, անա­պա­հո­վու­թեան, ռմբա­կո­ծում­նե­րու, թա­ղա­յին կռիւ­նե­րու, առե­ւան­գում­նե­րու եւ սպա­նու­թիւն­նե­րու այդ օրե­րուն ամ­բողջ օրը մի­ա­սին էինք: Ստեղծ­ուած էր հա­ւա­քա­կան կեան­քի գո­յա­վի­ճակ մը, ըն­կե­րա­կան մտեր­միկ ջերմ մթնո­լորտ մը, որ տար­բեր էր սո­վո­րա­կան նկա­տուող կեան­քէն, եւ ան­բա­ցատ­րե­լի համ ու հոտ ու­նէր:

Գի­շե­րը, աշ­խա­տան­քը որոշ հանգր­ուա­նի մը հասց­նե­լէ եւ ընդ­հան­րա­պէս ներ­քին չորս էջե­րուն ստու­գու­մը կա­տա­րե­լէն ետք, սո­վո­րա­բար լու­րե­րու պա­հուն, հա­ւա­քա­կան ճա­շի ժամն էր. «կէ­սօր­ուան ճաշ» կը կոչ­ուէր, բայց Պե­տի­կին հա­մար` «նա­խա­ճաշ»:

Ու­տես­տե­ղէ­նի գնում­նե­րուն պար­տա­կա­նու­թիւնը Լե­ւո­նին եւ օֆիս պոյ Հիւ­սէյ­նին յանձն­ուած էր, իսկ դրա­ցի մսա­վա­ճա­ռը` Ահ­մէտ ստանձ­նած էր ճա­շե­րու պատ­րաս­տու­թեան պա­տաս­խա­նա­տուու­թիւնը: Կարգ մը ճա­շեր ալ տպա­րա­նը կը պատ­րաս­տէ­ինք: Բո­լոր ծախ­սե­րը խմբագ­րու­թիւնը ստանձ­նած էր:

Կէս գի­շե­րին, գոր­ծը բա­ւա­կան կար­գի դնե­լէն եւ ար­տա­քին եր­կու-երեք էջե­րուն ստու­գու­մը կա­տա­րե­լէն ետք դա­դա­րի պահն էր, եւ իբ­րեւ տպա­րա­նին կրտսե­րը կամ «չո­ճու­խը», սուրճ     կամ թէյ պատ­րաս­տե­լու «ազ­գա­յին պար­տա­կա­նու­թիւնը» ին­ծի յանձն­ուած էր:

Յե­տոյ կը սկսէր «վեր­ջին ճա­կա­տա­մար­տը»` սպա­սե­լով պատ­կե­րաս­փիւ­ռէն, ձայ­նաս­փիւ­ռէն կամ «Ռոյ­թըրզ» եւ «ԱՖՓ» լրա­տու գոր­ծա­կա­լու­թիւն­նե­րէն քա­ղուող վեր­ջին լու­րե­րուն, թարմ լու­րե­րուն: Սար­գիս ամե­նայն բա­րեխղ­ճու­թեամբ կը սպա­սէր եւ սպասց­նել կու տար, որ­պէս­զի նո­րու­թիւն մը դուրս չմնայ, եւ թեր­թը վեր­ջին լու­րե­րով լոյս տես­նէ:

Ելեկտ­րա­կա­նու­թեան ընդ­հատ­ման, մե­քե­նա­կան խան­գար­ման, կա­պար­նե­րը սա­ռե­լու եւ կամ շար­ուած ու ամ­րաց­ուած էջե­րէն մէ­կը փրթե­լու եւ թա­փե­լու պա­րա­գա­յին, բա­ներ, որոնք այն­քան ալ ար­տա­սո­վոր երե­ւոյթ­ներ չէ­ին, գոր­ծը կ՛եր­կա­րէր եւ յա­ճախ ալ ար­շա­լոյ­սը կը խնկար­կէ­ինք:

Լար­ուած աշ­խա­տան­քի, յոգ­նու­թեան, անու­շադ­րու­թեան, ինչ­պէս նա­եւ էջադ­րու­մի սխա­լի կամ մա­շած գի­րե­րու պատ­ճա­ռով վրի­պակ­ներ կը սպրդէ­ին: Հա­մա­գու­մա­րը ան­գամ մը շար­ուած էր մա­հա­գու­մար: Զօ­րի Բա­լայ­եա­նը եղած էր Ջո­րի Բա­լայ­եան: Ամե­նայն հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սը` մմե­նայն հա­յոց կա­թո­ղի­կոս: Իբ­րեւ հա­յոց պատ­մու­թեան կա­րե­ւո­րա­գոյն հանգր­ուան­նե­րէն ար­ձա­նագր­ուած էր Աշոտ Ողոր­մած թա­գա­ւո­րին կող­մէ Բագ­րա­տու­նի­նե­րու ախո­ռը Անի տե­ղա­փո­խե­լու իրա­դար­ձու­թիւնը: Սպի­տակ տու­նը եղած էր Սպի­տակ շու­նը: Ու­րիշ ան­գամ մըն ալ «Եա­սէր Աա­րա­ֆաթ Հիւ­սէյն թա­գա­ւո­րին հա­ւե­րով» (հրա­ւէ­րով) Ամ­ման ժա­մա­նած էր:

Կը պա­տա­հէր, որ տպագ­րու­թիւնը սկսե­լէն ետք սխալ մը նկատ­ուէր. այդ ժա­մա­նակ տպագ­րու­թիւնը կը կեց­նէ­ինք եւ կը սրբա-           գ­րէ­ինք: Ան­գամ մը, նա­խա­գահ Իլ­ի­աս Սար­գի­սի յու­ղար­կա­ւո­րու­թեան խո­րա­գի­րը շար­ուած էր` «Վեր­ջին յար­գանգ նա­խա­գահ Իլ­ի­աս Սար­գի­սի»: Տպագ­րու­թիւնը սկսե­լէն բա­ւա­կան ետք Սար­գիս սխա­լը նկա­տե­լով` ըսաւ. «Այս ի՜նչ յար­գանք է»: Տպագ­րու­թիւնը կե­ցու­ցինք, սրբագ­րե­ցինք, բայց որով­հե­տեւ բա­ւա­կան, հա­ւա­նա­բար քա­նի մը հա­րիւր թիւ ար­դէն տպուած էր եւ կա­րե­լի չէր զա­նոնք թա­փել, «ասի­կա ալ մեր կող­մէն յար­գանք մը թող ըլ­լայ», ըսինք: Թեր­թին մէկ մա­սը լոյս տե­սաւ «յար­գանգ»-ով, մնաց­եալ մա­սը` «յար­գանք»-ով:

Այլ ան­պա­տե­հու­թիւն մըն էր կա­պա­րին ծուխն ու մու­րը, մա­նա­ւանդ` կա­պար­նե­րը հա­լեց­նե­լու ժա­մա­նակ. բան մը, որ հա­կա­ա­ռող­ջա­պա­հա­կան էր եւ թո­քե­րուն կ՛ազ­դէր: Բայց կաթն ու մա­ծու­նը հա­կա­թոյն էին:

Գոր­ծը աւար­տե­լէն ետք, գի­շեր­ուան ժա­մը եր­կու, երեք կամ աւե­լի ուշ` ընթ­րի­քի պահն էր, բայց Պե­տի­կին հա­մար կէ­սօր­ուան ճաշ էր ատի­կա:

Յե­տոյ, մինչ Մու­նիր եւ Լե­ւոն տպագ­րու­թեան կը սկսէ­ին (անոնք տպա­րա­նը կը քնա­նա­յին), բո­լորս մէկ, խմբո­վին «զօ­րա­նոց» կը բարձ­րա­նա­յինք: Քնա­նա­լէ առաջ օր­ուան լու­րե­րուն եւ քա­ղա­քա­կան ու զի­նուո­րա­կան վե­րի­վայ­րում­նե­րուն քննար­կու­մը կը կա­տար­ուէր, եւ եր­բեմն ալ թղթա­խա­ղի սե­ղա­նին շուրջ արե­ւա­ծա­գը կը դի­մա­ւոր­ւէր:

Թղթա­խա­ղի սե­ղա­նին շուրջ ու­րիշ մթնո­լորտ մը կը ստեղծ­ուէր: Ակ­նար­կու­թիւն­ներ կ՛ըլ­լա­յին` դուն այս­պէս պէտք էր ընէ­իր, այն­պէս պէտք չէր ընէ­իր, այս թուղ­թը պէտք էր խա­ղա­յիր, միւ­սը պէտք չէր խա­ղա­յիր: Կա­րա­պետ ամէ­նէն մո­լի եւ լար­ուած խա­ղա­ցողն էր եւ շատ կը նեղ­ուէր ու կը կարմ­րէր պար­տու­թեան պա­րա­գա­յին: Երբ շա­հէր, բո­լորս մէկ կը ձայ­նակ­ցէ­ինք` «Սահ­թէյն Կա­րա­պետ սահ­թէյն, սահ­թէյն Կա­րա­պետ սահ­թէյն»: «Կե­րէ՛ք, հա, կե­րէ՛ք, աչ­քով կե­րէք», կ՛ըլ­լար Կա­րա­պե­տին պա­տաս­խա­նը:

Վեր­ջին քնա­ցո­ղը միշտ Պե­տիկն էր. առան­ձին քաշ­ուած` բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն կը գրէր, «պսակ կը հիւ­սէր», արագ-արագ կը խմէր, կը ծխէր, սեն­եա­կը ծու­խով կը պա­տէր եւ առ­տուն կամ կէ­սօր­ուան մօտ, «ընթ­րե­լէ» ետք, կը քնա­նար:

*
*  *

Կէ­սօ­րին, արթն­նա­լէ ետք, տպա­րան` «Խոր Վի­րապ» առա­ջին իջ­նո­ղը Սար­գիսն էր: Օր­ուան լու­րե­րու ըն­թաց­քին կը հե­տե­ւէր, նիւ­թե­րը կը դա­սա­ւո­րէր, եւ անձ­նա­կազ­մի դժուա­րու­թեան պայ­ման­նե­րուն տակ` շուրջ տասն­չորս-տասն­հինգ  ժամ բա­ցա­ռիկ լար­ուած կեդ­րո­նա­ցու­մով էջե­րը կը լեց­նէր. կա­րե­լի է ըսել` խմբագ­րա­կան գոր­ծին մե­ծա­գոյն մա­սը ինք կը կա­տա­րէր:

Սար­գիս, եղ­բօր մը նման, հո­գա­տա­րու­թեամբ կը հե­տե­ւէր մեր առօր­եա­յին, թե­լադ­րու­թիւն­ներ կ՛ընէր, որ հոգ տա­նինք մեր կեն­ցա­ղին եւ անա­պա­հո­վու­թեան պայ­ման­նե­րուն տակ` վտան­գա­ւոր կա­ցու­թիւն­նե­րու չեն­թարկ­ուինք:

Սար­գիս Մահ­սէ­րէճ­եան ինք քա­ջա­լե­րեց զիս յօդ­ուա­ծագ­րու­թեան սկսե­լու, ուղ­ղու­թիւն տուաւ, թե­լադ­րու­թիւն­ներ ըրաւ եւ բծախնդ­րու­թեամբ հե­տե­ւե­ցաւ Հա­յաս­տա­նի աշ­խար­հագ­րու­թեան նուիր­ուած առա­ջին յօդ­ուա­ծա­շարքս աւար­տին հասց­նե­լու հա­մար:

Աւե­տիս` տպա­րա­նին Պա­պու­կը կամ Ծե­րու­նին, մո­լի ծխող էր եւ սի­կա­րե­թը բեր­նէն չէր ձգեր: Արագ եւ գրե­թէ առանց մե­քե­նա­յին առ­ջե­ւէն շար­ժե­լու աշ­խա­տե­լուն հա­մար «ան­նա­հանջ թնդա­նօթ» կո­չու­մին ար­ժա­նա­ցած էր: Այն­քան մա­քուր կը շա­րէր, որ եր­բեմն իր շա­րա­ծը սրբագ­րե­լու ժա­մա­նակ կը մօ­տե­նար եւ կ՛ըսէր. «Ի զուր սխալ կը փնտռես»: Եւ իս­կա­պէս ալ եր­կար եւ դժուար ըն­թեռն­լի ձե­ռա­գիր­ներ անս­խալ կը շա­րէր: Ամէ­նէն «խրթին» նկա­տուող յօդ­ուած­նե­րը ինք կը ստանձ­նէր եւ այն­պի­սի արա­գու­թեամբ կը շա­րէր, որ աւար­տե­լէն ետք կ՛ըսէր. «Սկիզ­բէն մին­չեւ վերջ շա­րե­ցի, վեր­ջա­ցու­ցի, բայց նոյ­նիսկ չհասկ­ցայ, թէ նիւ­թը ի՛նչ բա­նի մա­սին է»: Պա­պուկ հպարտ էր իր հա­ճըն­ցիու­թեամբ եւ միշտ տա­րա­կար­ծիք էր Պե­տի­կին հետ. Մու­սա լե­րան 1915-ի քա­ռա­սուն օր­ուան հե­րո­սա­մա՞րտը պատ­մա­կան աւե­լի մեծ իրա­դար­ձու­թիւն էր, թէ՞ Հա­ճը­նի 1920-ի ու­թամս­եայ գո­յա­մար­տը:

Վար­դան` տպա­րա­նին Ռո­զը, անց­եա­լին եր­կար տա­րի­ներ եկե­ղե­ցին դպիր եղած էր եւ լաւ ձայն ու­նէր: Սո­վո­րու­թիւն ու­նէր աշ­խա­տան­քի ժա­մա­նակ եր­գե­լու կամ խունկ մը աղօթք շա­րա­կա­նե­լու: Ատե­նին ան վի­րա­ւոր­ուած եւ մէկ աչքն ու ական­ջը կորսն­ցու­ցած էր: Պե­տիկ յա­տուկ երգ մը նուի­րած էր անոր` «Ռոզ պո­յիդ մեռ­նեմ»:

Կա­րա­պետ` տպա­րա­նին Կրպա­կը կամ Սիւ­փըր­մար­քե­թը, հա­ղոր­դա­կան եւ կա­տա­կա­սէր էր: Մա­քուր կը շա­րէր, բայց եր­բեմն դիտ­մամբ ար­տա­ռոց սխալ մը կը սպրդեց­նէր եւ վեր­ջին պա­հուն բռնե­լով կամ բռնել տա­լով` զուար­ճա­լիք­ներ կը հիւ­սէր: Ստա­մոք­սի ան­հանգըս­-տու­թե­նէ կը տա­ռա­պէր, ճա­շե­րուն ու­շադ­րու­թիւն կ՛ընէր, չէր ծխեր եւ ոգե­լից ըմ­պե­լի չէր գոր­ծա­ծեր: Օր մը «Արա Երե­ւան­եան» ակում­բին դի­մա­ցի ճա­շա­րա­նը մտած էր պա­տառ մը բան ու­տե­լու, եւ շէկ ըլ­լա­լուն պատ­ճա­ռով զին­եալ­նե­րուն կող­մէ օտա­րա­կան կարծ­ուե­լով` բռնուած, բայց յե­տոյ, ինք­նու­թիւնը հաս­տատ­ուե­լէն ետք ազատ ար­ձակ­ուած էր: Այդ օրէն անու­նը մնաց Շի­կա­մօ­րուս, եւ Պե­տիկ «պատ­մա­կա­նօ­րէն» փաս­տար­կեց, որ ան խա­չա­կիր առաջ­նորդ Ֆրե­տե­րիք Շի­կա­մօ­րու­սի սե­րուն­դէն է: Ֆրե­տե­րիք Մու­սա լեռ այ­ցե­լած է եւ Սե­բաստ­իա փո­խադր­ուած անոր շա­ռա­ւիղ­նե­րէն է Կա­րա­պետ:

Աղա­ճան` տպա­րա­նին Աղան, յա­րա­բե­րա­բար աւե­լի ինք­նամ­փոփ էր, անի­րա­ւու­թիւն­ներ չէր հան­դուր­ժեր եւ խաչ­բառ լու­ծե­լու մեծ հե­տաքրք­րու­թիւն ու­նէր: «Վա­լիզ» կո­չու­մին ար­ժա­նա­ցած մեծ տոպ­րակ մը ու­նէր, որ թան­կա­գին գան­ձի պէս միշտ քո­վը կը պա­հէր` տպա­րա­նէն «զօ­րա­նոց» եւ «զօ­րա­նո­ցէն» տպա­րան: Նա­պաթի­էն միշտ Նա­ա­պաթիէ կը շա­րէր, պա­աս կու­սակ­ցու­թիւնը` պասս կու­սակ­ցու­թիւն: Հպարտ էր իր կար­մուճ­ցիու­թեամբ եւ միշտ կ՛ըսէր, որ Կար­մու­ճի քա­ջե­րը ուր­ֆա­ցի­նե­րուն փառքն ու պար­ծան­քը եղած են: Իր տե­սաշ­խար­հին մէջ կեդ­րո­նա­կան տեղ ու­նէր Արաբ­փու­նա­րը, ուր ապ­րած էր իր ման­կու­թիւնն ու երի­տա­սար­դու­թիւնը:

Վրէժ` տպա­րա­նին Ֆրե­զը կամ Ելակ հօ­րեղ­բայ­րը, անց­եա­լին «Լ՛օր­ի­ան լը ժուր» ֆրան­սա­տառ թեր­թին մէջ աշ­խա­տած էր եւ հա­յե­րէ­նը «Ազ­դակ»-ի մէջ սոր­ված էր: Առանց գրու­թեան իմաս­տին հե­տե­ւե­լու կը շա­րէր, աւե­լի ճիշդ` «կը նկա­րէր», եւ եր­բեմն ան­կապ նա­խա­դա­սու­թիւն­ներ կը կազ­մէր ու ծի­ծա­ղե­լի սխալ­ներ կը սպրդեց­նէր: Խօ­սակ­ցու­թեան մէջ ալ սխալ բա­ռեր կը գոր­ծա­ծէր եւ սի­կա­րե­թը վա­ռե­լէն ետք «մոխ­րապ­նա­կը» կը փնտռէր: Նշա­նա­ւոր էր ծո­վա­յին ար­կա­ծախնդ­րու­թեան իր պատ­մու­թիւնը, որ բա­զում ան­գամ­ներ յե­տին ման­րա­մաս­նու­թեամբ պատ­մած էր. պատ­մած ժա­մա­նակ ձեռ­քե­րը թի­ա­վա­րե­լու ձե­ւով շար­ժե­լով` կ՛ըսէր. «Թէա՛վա­րե­ցինք, թէա՛վա­րե­ցինք»:

Ար­մէն` տպա­րա­նին Սրբա­զա­նը կամ Պատր­ի­ար­քը, էջադ­րու­մի աշ­խա­տան­քին վրայ հա­կած, սի­կա­րե­թը ձեռ­քը, մի­ա­ժա­մա­նակ եր­բեմն սուրբ պա­տա­րա­գի եր­գե­ցո­ղու­թիւն կը կա­տա­րէր: Բազ­մա­կող­մա­նի հե­տաքրք­րու­թիւն­ներ ու­նէր. տպա­րան բեր­ուած արա­բե­րէն բո­լոր թեր­թե­րը աչ­քէ կ՛ան­ցը­նէր, պատ­մա­կան, գրա­կան կամ կրօ­նա­կան գիր­քեր ձեռք կը ձգէր կամ փոխ կ՛առ­նէր եւ աշ­խա­տան­քէն ետք կամ հան­գիս­տի ժա­մե­րուն ինք­զինք ըն­թեր­ցա­նու­թեան կը նուի­րէր: Ըն­տա­նի­քը Հա­լէպ կը մնար եւ յե­տոյ Պէյ­րութ փո­խադր­ուե­ցաւ: Գոր­ծի բե­րու­մով ինք քիչ առիթ­նե­րով կինն ու զա­ւակ­նե­րը տես­նե­լու հնա­րա­ւո­րու­թիւն ու­նէր: Մտեր­միկ զրոյց­նե­րու ըն­թաց­քին յու­զու­մով կ՛ար­տա­յայտ­ուէր, որ ըն­տա­նե­կան կեան­քէն հե­ռու ապ­րե­ցաւ եւ չկրցաւ հօ­րե­նա­կան իր բո­լոր պար­տա­ւո­րու­թիւն­նե­րը կա­տա­րել զա­ւակ­նե­րուն հան­դէպ: Քա­նի ան­գամ արա­բա­կան թեր­թե­րէ գոր­ծի առա­ջարկ­ներ եկան իրեն, ան­գամ մըն ալ Հա­լէ­պէն աշ­խա­տան­քի հրա­ւէր ստա­ցաւ, եւ` վար­ձատ­րու­թեան աւե­լի լաւ պայ­ման­նե­րով, բայց Ար­մէն միշտ ալ մեր­ժեց ճա­կա­տը լքել: Հե­տա­գա­յին, արե­ւել­եան շրջան փո­խադր­ուե­լէն ետք ան քա­հա­նայ եղաւ տէր Վա­րանդ անու­նով,  Քա­նա­տա փո­խադր­ուե­ցաւ եւ հոն ալ վախ­ճա­նե­ցաւ:

Հենց, փա­ղաք­շա­կա­նօ­րէն` Հեն­ցու­կը, իր ար­կա­ծա­լից յու­շե­րով, պատ­մու­թիւն­նե­րով, պատ­մա­կան քննար­կում­նե­րով ու զուար­ճա­լիք­նե­րով իւ­րա­յա­տուկ մթնո­լորտ կը ստեղ­ծէր: Հե­տաքրք­րա­կան էին անոր պատ­մա­կան քննար­կում­ներն ու «գի­տա­կան» փաս­տար­կում­նե­րը: Կ՛ըսէր, որ Բա­բե­լո­նէն ել­լե­լէն ետք Հայկ նա­հա­պետ կրնար բա­րե­բեր եր­կիր­ներ եւ քա­րիւ­ղով հա­րուստ վայ­րեր ալ նուա­ճել: Մեծ թշնա­մի էր Արա Գե­ղե­ցի­կին, որ չէր ըն­դա­ռա­ջած Ասո­րես­տա­նի Շա­մի­րամ թա­գուհի­ին ամուս­նու­թեան առա­ջար­կին: «Եթէ ըն­դա­ռա­ջած ըլ­լար, հի­մա Իրա­քը մե­զի կ՛ըլ­լար», կ՛ըսէր: «Աշ­խար­հի մէջ ինչ կ՛ու­զես ըրէ, ոճիր գոր­ծէ, ցե­ղաս­պա­նու­թիւն գոր­ծադ­րէ, թե­րեւս Աստ­ուած կը նե­րէ, Վեր­ջին դա­տաս­տա­նի օրը կրնաս ինք­զինքդ ար­դա­րաց­նել. բայց եթէ աղ­ջիկ մը ինք առա­ջար­կէ եւ մեր­ժես, ատի­կա ան­նե­րե­լի յան­ցանք է», կ՛եզ­րա­կաց­նէր Հենց:

Զա­ւէն Թո­րիկ­եան մար­զա­կան էջի խմբա­գիրն էր, մին­չեւ ուշ երե­կոյ լու­րե­րուն կը սպա­սէր եւ տպա­րա­նի առօր­եայ զուար­ճա­լիք­նե­րուն իր մաս­նակ­ցու­թիւնը կը բե­րէր: Զա­ւէն արեւմտ­եան Պէյ­րու­թի բնա­կիչ էր:

*
*  *

Թա­ղա­յին, հա­կա­մարտ զին­եալ խմբակ­նե­րու կող­մէ տպա­րա­նին մօ­տա­կայ­քը մղուող կռիւ­նե­րը կամ ծանր ռմբա­կո­ծում­նե­րը կը խախ­տէ­ին «բնա­կա­նոն» մթնո­լոր­տը: Պե­տիկ կը մեր­ժէր տե­ղէն շար­ժիլ` առար­կե­լով, որ կռուող­նե­րը իր կար­ծի­քը չեն առ­ներ, հե­տե­ւա­բար ինքն ալ պար­տա­ւոր չէ անոնց քմայ­քին են­թարկ­ուե­լու եւ տե­ղէն շար­ժե­լու: Իսկ Հենց, որ կը սի­րէր ռմբա­կո­ծում­նե­րուն կամ ար­ձա­կուող հրթիռ­նե­րուն «հա­ճոյ­քը առ­նել» եւ «նա­շան վա­յե­լել», պահ մը լուռ ականջ կտրե­լէ ետք, կռուող կող­մե­րէն մէ­կուն կամ միւ­սին ուղղ­ուած դի­տո­ղու­թիւն­ներ կ՛ար­ձա­կէր եւ յե­տոյ ալ զի­նուո­րա­կան գի­տե­լիք­նե­րու իր պա­շա­րէն մե­զի բա­ժին կը հա­նէր:

Եղաւ ժա­մա­նակ մը, մա­նա­ւանդ` հա­յե­րու իրե­րա­յա­ջորդ առե­ւան­գում­նե­րու եւ սպա­նու­թիւն­նե­րու շրջա­նին, երբ գի­շե­րը տպա­րա­նէն տուն բարձ­րա­նա­լը, ճամ­բան քա­նի մը մեթ­րը կտրե­լը վտան­գա­ւոր դար­ձաւ: Բարձ­րա­նա­լէն առաջ հե­ռա­ձայ­նա­յին ներ­քին գի­ծով ակում­բի պա­հակ տղոց լուր կու տա­յինք, արա­գա­հար­ուած­նե­րով ակում­բին առ­ջե­ւը, փո­ղո­ցին ուղ­ղու­թեամբ դիրք կը բռնէ­ին, տպա­րա­նի շէն­քին առ­ջեւ ալ Լե­ւոն արա­գա­հար­ուա­ծը ձեռ­քին կը սպա­սէր եւ այդ­պէս կը բարձ­րա­նա­յինք:

Ար­մէ­նին հետ եր­բեմն, հան­դարտ օրե­րուն, յետ­մի­ջօ­րէ­նե­րը Սա­նա­յեհ, մօ­տա­կայ հան­րա­յին պար­տէզ եր­թա­լու եւ քիչ մը զբօս­նե­լու սո­վո­րու­թիւն ըրած էինք: Օր մըն ալ առան­ձին գա­ցած էի: Նշմա­րե­ցի, որ քիչ մը ան­դին երեք հո­գի կը փոր­ձեն լու­սան­կա­րել զիս: Ան­մի­ջա­պէս ան­կիւնը դար­ձայ: Քիչ ետք նկա­տե­ցի, որ այլ ուղ­ղու­թեամբ մը մօ­տե­ցան եւ դարձ­եալ փոր­ձե­ցին լու­սան­կա­րել: Արա­գօ­րէն հե­ռա­ցայ եւ այ­լեւս չմտա­ծե­ցինք այդ կող­մե­րը եր­թալ:

Երե­կոյ մը բո­լո­րը գոր­ծի իջած էին եւ «զօ­րա­նո­ցի» սեն­եակ­նե­րը քիչ մը կար­գի կը դնէի, երբ դու­ռը զարն­ուե­ցաւ. խո­հե­մու­թիւն չնկա­տե­ցի բա­նալ: Քա­նի մը օր ետք դարձ­եալ նոյ­նը կրկնուե­ցաւ, եւ այ­լեւս նա­խընտ­րե­ցիք նոյ­նիսկ ցե­րե­կը առան­ձին չմնալ:

Նու­պար Չար­խուտ­եան` թեր­թին մէջ լայն ժո­ղովր­դա­կա­նու­թիւն վա­յե­լող «Խա­ւա­րի աս­պետ­ներ»-ուն հե­ղի­նա­կը, որուն բնա­կա­րա­նը տպա­րա­նէն քա­նի մը տասն­եակ մեթր ան­դին էր, ինք­զինք անա­պա­հով զգա­լով` ան­կո­ղի­նը մեր մօտ փո­խադ­րեց: Տպա­րան իջ­նե­լէն ետք, Նու­պար, որ չա­փա­զանց ճշդա­պահ էր աշ­խա­տան­քի իր ժա­մե­րուն մէջ, կը սի­րէր նախ օր­ուան թեր­թը աչ­քէ ան­ցը­նել  եւ յե­տոյ գոր­ծի սկսիլ: Զուար­ճա­լիք մը պատ­րաս­տե­լու մտքով, Լե­ւոն, որ իւ­րա­քան­չիւ­րին բա­ժին թեր­թը մէկ կողմ դրած կ՛ըլ­լար, Նու­պա­րին բա­ժի­նը վերց­նե­լով` կը պա­հէր:

– Աշ­խար­հի մէջ ամէն տեղ կրնաս «Ազ­դակ» օրա­թերթ գտնել, բա­ցի «Ազ­դակ» օրա­թեր­թի տպա­րա­նին մէջ,- կ՛ըլ­լար Նու­պա­րին սո­վո­րա­կան գան­գա­տը:

*
*  *

Այդ օրե­րու առօր­եա­յին մաս կը կազ­մէր նա­եւ տպա­րա­նին ճիշդ վրան, շէն­քի մուտ­քին բնա­կող երգ­չու­հի Մա­թիլտ Պու­տագ­եա­նը: Ամէ­նօր­եայ հիւ­րը, գի­շե­րա­յին զրու­ցա­կի­ցը, որ բո­լո­րին ըսե­լիք մը, կա­տակ մը ու­նէր, կը խնդար, կը խնդաց­նէր եւ մթնո­լոր­տը կը թե­թեւց­նէր: Պե­տիկ  յա­ճախ անոր կը դի­մէր, աշու­ղա­կան այս կամ այն եր­գին բա­ռե­րը կը խնդրէր, եւ  յե­տոյ, «սի­րա­յին տա­րեգ­րու­թիւնը հարս­տաց­նե­լու հա­մար» ձեռ­քը բռնե­լով` խնդակ­ցու­թիւնը կը յայտ­նէր:

Օր մը ռմբա­կո­ծում­նե­րուն ժա­մա­նակ Մա­թիլ­տին տու­նը վնաս­ուե­ցաւ. վա­զե­ցինք, ելանք եւ կա­րե­լիու­թեան սահ­մա­նին մէջ օգ­նե­ցինք: Յա­ջորդ օր Մա­թիլտ անու­շե­ղէ­նով եկաւ շնոր­հա­կա­լու­թիւն յայտ­նե­լու: Սար­գիս, քաղց­րա­ւե­նին ճա­շա­կե­լէն ետք մաղ­թեց. «Մա­թիլտ, ամէն օր ռումբ մը թող գայ տունդ եւ ամէն օր մե­զի անու­շե­ղէն բեր»:

Տպա­րա­նին եւ ակում­բին մի­ջեւ գտնուող բաց տա­րա­ծու­թեան վրայ եր­կու փոքր ճա­հիճ­ներ կազմ­ուած էին: Պա­հակ տղոց­մէ մէ­կը այդ ճա­հիճ­նե­րը Վա­նայ եւ Սե­ւա­նայ լի­ճե­րուն նման­ցուց: Մա­թիլտ ձայ­նը բարձ­րա­ցուց. «Ինչ­պէ՛ս կը հա­մար­ձա­կիս այդ աղ­տոտ ճա­հիճ­նե­րը մեր անն­ման լի­ճե­րուն հետ բաղ­դա­տել»:

«Արա Երե­ւան­եան» ակում­բը, իր պա­հակ տղոց­մով, շէն էր եւ յա­ճա­խա­կի այ­ցե­լու­թիւն­ներ կը փո­խա­նա­կէ­ինք: Պա­հակ տղա­քը պար­բե­րա­բար կը փոխ­ուէ­ին: Մնա­յուն պա­հակն էր Յա­կոբ Պզտիկ­եան եւ կի­նը` Ալիս մայ­րի­կը. բա­րե­համ­բոյր եւ ծա­ռա­յա­սէր, անոնք միշտ աշ­խա­տե­ցան օգ­տա­կար ըլ­լա­լու բո­լո­րին:

*
*   *

Ճե­մա­րա­նը մաս կը կազ­մէր առօր­եայ կեան­քին: Հա­յա­գի­տա­կա­նին արե­ւել­եան շրջան փո­խադր­ուե­լէն ետք ալ շրջա­նա­ւարտ գի­շե­րօ­թիկ­նե­րէն ոմանք, գլխա­ւո­րա­բար` պարս­կա­հա­յե­րը, մնա­ցած էին: Պա­հակ տղաքն ալ իրենց կար­գին մտեր­միկ մթնո­լորտ մը ստեղ­ծած էին:

Ման­կա­վար­ժու­թեան դա­սա­խօ­սիս` Մու­շեղ Իշ­խա­նին հետ եր­կար կը ճե­մէ­ինք Ճե­մա­րա­նի բա­կը: Զուար­թա­խոհ, պարզ եւ հա­ղոր­դա­կան` կը սի­րէր զուար­ճա­լիք­ներ պատ­մել: Օր մը սոր­վե­ցուց, որ ձու­կին արու կամ էգ ըլ­լա­լը գիտ­նա­լու հա­մար պէտք է շօ­շա­փել. եթէ մար­մինդ գրգռուի` էգ է, այ­լա­պէս` արու:

Հա­յա­գի­տա­կա­նի ըն­կե­րու­հի­ներս քրո­ջա­կան ջերմ եւ հո­գա­ծու վե­րա­բեր­մունք ու­նէ­ին, յա­ճախ ճա­շի կը հրա­ւի­րէ­ին կամ իրենց պատ­րաս­տած քաղց­րա­ւե­նի­նե­րով կը հիւ­րա­սի­րէ­ին:

Սուրբ Նշան եկե­ղե­ցին Ճե­մա­րա­նէն քիչ մը ան­դին էր: Մուտ­քի կող­մի դիր­քը վտան­գա­ւոր կը նկատ­ուէր եւ առա­ւե­լա­բար ետե­ւի բա­կի կող­մէն ելու­մուտ կը կա­տար­ուէր: Մեծ պահ­քի կամ Աւագ շաբթ­ուան ըն­թաց­քին` յետ­մի­ջօ­րէ­նե­րը, կամ` կի­րա­կի առա­ւօտ, աղ­ջիկ­նե­րը եկե­ղե­ցի եր­թա­լու աւան­դու­թիւնը պա­հած էին. միշտ ձայն կու տա­յին եւ իբ­րեւ «պա­տուոյ պա­հակ» կ՛ըն­կե­րակ­ցէի անոնց:

Տէր Վրթա­նէս քա­հա­նան, որ անց­եա­լին Քե­սա­պի հովիւը եղած էր, միշտ կը հե­տաքրքր­ուէր գիւ­ղա­կան նո­րու­թիւն­նե­րով եւ գիւ­ղա­ցի­նե­րուն վի­ճա­կով:

Պե­տի­կին հետ եր­բեմն Համ­րա` Պօ­ղոս Սնապ­եա­նենց այ­ցե­լու­թեան կ՛եր­թա­յինք: Երբ Սնապ­եան­նե­րը Այն­ճար եր­թա­յին, տու­նը Պե­տի­կին կը վստա­հէ­ին: Եր­բեմն ալ եւ յատ­կա­պէս շա­բա­թա­վեր­ջե­րուն Պե­տիկ հոն կը քնա­նար:

Ան­գամ մը Համ­րա եր­թա­լու ժա­մա­նակ ճամ­բան կրա­կոց­նե­րու բռնուե­ցանք: Ու­րիշ ան­գամ մըն ալ Սնապ­եան­նե­րուն տան մօ­տա­կայ­քը բռնուե­ցանք եւ հար­ցու­փոր­ձի են­թարկ­ուե­ցանք. Պե­տիկ  քա­նի մը ան­կապ բա­ռե­րով պա­տաս­խա­նեց. «թրքիշ» ըսին եւ ճամ­բու դրին:

Տպա­րան վե­րա­դառ­նա­լէն ետք Պե­տիկ ըսաւ. «Այ­սօր շատ վտան­գա­ւոր ցա­մա­քա­հա­նում մը կա­տա­րե­ցինք»: Հենց ձայ­նը բարձ­րա­ցուց.

– Տղա՛ք, մի՛ եր­թաք, Աստ­ուած չը­նէ, եթէ ձե­զի բան մը պա­տա­հի, ի՞նչ պի­տի ընենք:

Ատի­կա եղաւ Պե­տի­կին հետ Համ­րա մեր վեր­ջին ու­ղե­ւո­րու­թիւնը:

Քա­նի մը խօսք ալ` այդ օրե­րու իրե­րօգ­նու­թեան մա­սին: Եղան ժա­մա­նակ­ներ, երբ հա­մայ­նա­վար­նե­րուն տպա­րա­նը թուղ­թի տագ­նա­պի մատն­ուե­ցաւ եւ մեզ­մէ օգ­նու­թիւն խնդրե­ցին: Փո­խա­դար­ձա­բար ալ, երբ մենք թուղ­թի տագ­նա­պի մատն­ուե­ցանք, անոնք ձեռք եր­կա­րե­ցին: Տա­կա­ւին ճամ­բա­նե­րը յա­րա­բե­րա­բար ապա­հով էին, երբ «Զար­թօնք» «Ազ­դակ»-ին դի­մեց` խնդրե­լով առ­ժա­մա­բար էջադ­րող մը տրա­մադ­րել, յայտ­նե­լով, որ այ­լա­պէս պի­տի չկա­րե­նան թեր­թը լոյս ըն­ծա­յել: Ար­մէն օգ­նու­թեան փու­թաց, որ­պէս­զի աշ­խա­տա­կի­ցի չգո­յու­թեան պատ­ճա­ռով հայ թեր­թի մը լոյս ըն­ծա­յու­մը չընդ­հատ­ուի:

*
*   *

Գոր­ծը առա­ջին ձգո­ղը եղաւ Վար­դա­նը: Մեկ­նու­մի պա­հուն, ող­ջա­գուր­ուե­լէն ետք, յու­զու­մէն դողդ­ղա­ցող ձայ­նով մը ըսաւ. «Պի­տի տա­ռա­պիք, կա­րօ­տէս պի­տի տա­ռա­պիք… ես ալ ձեր կա­րօ­տէն պի­տի տա­ռա­պիմ»: Ամե­րի­կա փո­խադր­ուած ըն­տա­նի­քին քով գնաց եւ շատ չան­ցած` մա­հա­ցաւ: Պե­տիկ, որ սո­վո­րու­թիւն ու­նէր միշտ եւ ամէն բան զուար­ճա­լի­քով դի­մա­կա­լե­լու, ըսաւ. «Ով գի­տէ` Ամե­րի­կա­յի ո՛ր ած­խա­հան­քը գնաց ճգնե­ցաւ, քա­նի տա­կառ ասիտ, քա­նի տա­կառ պեն­զին խմեց, որ այդ­քան շուտ մա­հա­ցաւ»:

Իբ­րեւ էջադ­րո­ղի օգ­նա­կան` տպա­րա­նի աշ­խա­տա­կազ­մին մի­ա­ցաւ Ճո­նի Հայ­տոս­թեան, որ իր բա­րե­համ­բոյր եւ հա­ղոր­դա­կան բնա­ւո­րու­թեան շնոր­հիւ բո­լո­րին սի­րե­լին եւ մտե­րի­մը դար­ձաւ: Եր­բեմն հե­տը շիշ մը օղի կը բե­րէր. կը սի­րէր մթնո­լորտ ստեղ­ծել եւ դի­մա­ցի­նը ու­րա­խաց­նել: Ան­գամ մը Ար­մէն եր­կու-երեք օր­ուան հա­մար ար­ձա­կուրդ առաւ Հա­լէպ` ըն­տա­նի­քին քով եր­թա­լու: Մեկ­նե­լէն առաջ Ճո­նի ատր­ճա­նա­կը ցոյց տա­լով անոր ըսաւ. «Մէկ շա­բա­թէն առաջ եթէ դառ­նաս, ոտ­քե­րէդ պի­տի զար­նեմ»: Եւ յօ­ժա­րա­կամ ան շա­բաթ մը առան­ձին ստանձ­նեց ամ­բողջ գոր­ծը: Քա­նի մը ամիս ետք Ճո­նի զոհ գնաց ար­ձա­կա­զէ­նի մը փամ­փուշ­տին:

Աշ­խա­տա­կազ­մին յա­ջորդ կո­րուս­տը եղաւ Պե­տի­կը: Ան­կա­նոն իր ապ­րե­լա­կեր­պը լրջօ­րէն վնա­սած էր առող­ջու­թեան: Վեր­ջին շրջա­նին յա­ճախ յո­ռե­տե­սա­կան ար­տա­յայ­տու­թիւն­ներ կ՛ու­նե­նար եւ ինք­զինք «տկար ծնունդ» կը նկա­տէր: Ու­տե­լը յա­ճախ կը մոռ­նար, ինք­զինք աւե­լի խմե­լու եւ ծխե­լու տուած էր, ան­հան­գիստ կը քնա­նար եւ ջղա­յին դար­ձած էր: Որո­շեց գոր­ծը ձգել` հանգս­տա­նա­լու մտքով: Շատ  խնդրե­ցի, որ հրա­ժա­րի գոր­ծը ձգե­լու մտադ­րու­թե­նէն, բայց նկա­տի չա­ռաւ ըսածս:  Հրա­ժեշ­տի պա­հուն, երբ պի­տի մեկ­նէր, փոր­ձե­ցի ար­գելք հան­դի­սա­նալ եւ աղա­չե­ցի, որ մնայ եւ առան­ձին չձգէ մեզ, բայց Պե­տիկ ըսաւ. «Յոգ­նած եմ եւ պի­տի եր­թամ ձիւն տես­նե­լու, հանգըս­տա­նա­լու»: Հան­գիստ մը, որ աւա՜ղ եղաւ ան­վեր­ջա­նա­լի:

«Հայ բա­նաս­տեղծ­նե­րը եր­կար չեն ապ­րիր», ըսած էր Պե­տիկ: Վեր­ջին հան­դի­պում­նե­րուն` «պի­տի տա­պա­լիմ» ըսաւ: Իրա­պէս ալ շատ չան­ցած` ծան­րօ­րէն հիւան­դա­ցաւ եւ հիւան­դա­նոց փո­խադր­ուե­ցաւ: Իբ­րեւ վեր­ջին փա­փաք, խնդրեց, որ ժո­ղո­վուր­դը չխղճայ վրան: Եւ երբ երե­կոյ մը զար­մի­կը` Վա­րու­ժան հայր սուր­բը ու­րիշ ազ­գա­կա­նի մը հետ անակն­կա­լօ­րէն տպա­րան մտան, տա­կա­ւին բան մը չը­սած` հասկ­ցայ, որ Պե­տիկ այ­լեւս ոչ եւս էր:

*
*   *

Արեւմտ­եան Պէյ­րու­թի 1987 փետր­ուա­րի կռիւ­նե­րը եկան վեր­ջա­կէտ մը դնե­լու արեւմտ­եան շրջա­նին մէջ մեր աշ­խա­տան­քին: Կռիւ­նե­րը, ծանր զէն­քե­րով, կը մղուէ­ին մեր ան­մի­ջա­կան շրջա­կայ­քը: Վեր­ջին թիւը տպա­րա­նէն լոյս տե­սաւ, բայց կա­րե­լի չե­ղաւ ցրուել: Մէկ շա­բաթ մեր բնա­կած շէն­քին ապաս­տա­նա­րա­նը ան­ցու­ցինք: Ար­ձա­կա­զէ­նին փամ­փուշտ­նե­րը մին­չեւ ապաս­տա­նա­րա­նին դու­ռը կը հաս­նէ­ին: Գի­շեր մը ռմբա­կո­ծում­նե­րէն բա­ժին ին­կաւ նա­եւ մեր բնա­կած յար­կա­բա­ժի­նին. հրդեհ բռնկե­ցաւ, եւ շատ մը գիր­քեր ու հա­ւա­քա­ծո­ներ հրոյ ճա­րակ դար­ձան:

Յե­տոյ Պուրճ Հա­մուտ փո­խադր­ուե­ցանք (խմբագ­րա­տու­նը ար­դէն շա­տոնց փո­խադր­ուած էր) եւ ժա­մա­նա­կա­ւոր կեր­պով այլ տպա­րա­նի մը մէջ թեր­թը լոյս տե­սաւ, մին­չեւ որ «Շաղ­զոյ­եան» կեդ­րոն փո­խադր­ուե­ցանք: Ժա­մա­նակ մը ետք կա­պա­րով բա­նող lynotype մե­քե­նա­նե­րը հա­մա­կար­գիչ­նե­րով փո­խա­րին­ուե­ցան, եւ աշ­խա­տան­քին ըն­թաց­քը փոխ­ուե­ցաւ:

Այ­սօր­ուան աշ­խա­տան­քի ձե­ւը, մթնո­լոր­տը եւ պայ­ման­նե­րը, բնա­կա­նա­բար, տար­բեր են: Այ­լեւս չկայ «խոր­վի­րապ­եան» տպա­րա­նը. խղճուկ նկու­ղը` իր փոքր սեն­եակ­նե­րով. չկան կա­պա­րի ծուխն ու հո­տը, մե­լա­նի եւ մե­քե­նա­նե­րու մուրն ու փո­շին: Պատ­մու­թեան ան­ցած է գիր­քե­րու կոյ­տե­րու եւ փո­շի­նե­րու մէջ կորս­ուած «զօ­րա­նո­ցը»: Այ­լեւս ան­հուն եւ ախ­տա­գին կա­րօ­տի վե­րած­ուած քաղցր յուշ դար­ձած է հա­ւա­քա­կան այդ կեան­քը, որ իւ­րա­յա­տուկ էր եւ ան­վե­րա­կանգ­նելի­օ­րէն պատ­մու­թեան գիր­կը ան­ցած է:

Կեան­քի բնա­կա­նոն ըն­թաց­քով` տե­րե­ւա­թա­փը իրա­րու ետե­ւէ տա­րաւ հին աշ­խա­տա­կից­նե­րը. անոնք ափ մը հող դար­ձան: Ոմանք ալ հե­ռա­ցան, գաղ­թե­ցին, եւ նոր աշ­խա­տա­կից­ներ եկան շա­րու­նա­կե­լու անոնց առա­քե­լու­թիւնը: Տա­րի­նե­րու հե­ռա­ւո­րու­թեան վրայ ար­ձա­նագր­ուած այս տո­ղե­րը թող վկա­յու­թիւն մը ըլ­լան յի­շա­տա­կին այն մար­դոց, որոնց­մէ իւ­րա­քան­չիւ­րը իր միտ­քէն, հոգի­էն, սիր­տէն, արիւ­նէն եւ էու­թե­նէն բան մը տուաւ եւ իր ներդ­րու­մը ու­նե­ցաւ թեր­թի ան­խա­փան հրա­տա­րա­կու­թեան մէջ: