ՍԵԼԻԱ ՍԱՆՉԵՍ

Ֆիտել Քասթրոյի եւ Սելիա Սանչեսի առաջին լուսանկարը` միասին, նկարուած` Արեւելեան Քուպայի մէջ, 1957-ին:

Քիչեր կը կասկածին, որ կին յեղափոխական Սելիա Սանչես աւելի քան երեք տասնամեակ հիմնական դերակատարութիւն ունեցած է Քուպայի ղեկավար Ֆիտել Քասթրոյի կեանքին մէջ, բայց անոնք երկուքը որքա՞ն մտերիմ էին իսկապէս. ասիկա բանավէճ մըն է, որ տակաւին կը շարունակուի Սելիայի մահէն 30 տարի ետք:

Սելիա Սանչես աւելի քան երկու տասնամեակ Քուպայի յեղափոխութեան սրտին մէջն էր, եւ Ֆիտել Քասթրոյի հետ 1957-ին հանդիպելէ ետք, դարձաւ անոր անփոխարինելի օգնականը:

Այդ օրերուն վարկածներ կային, թէ անոնք սիրահարներ են: Բայց ո՛չ Սանչես, երբ ողջ էր, ո՛չ ալ Քասթրօ երբեւէ ակնարկած, կամ անդրադարձած են այդ տարաձայնութիւններուն: Քուպայէն դուրս քիչ բան գրուած էր Սելիա Սանչեսի դերակատարութեան մասին, մինչեւ անոր մահը` 1980-ին:

Չէ Կեւարա (աջին) եւ Ս. Սանչես դարձան մօտիկ բարեկամներ: Երբ Կեւարա պիտի մեկնէր իր վերջին արշաւը դարձած առաքելութեան, իր հռչակաւոր գլխարկը պահ տուաւ Սանչեսի:

Երկուքը առաջին անգամ միասնաբար նկարուած են իրենց առաջին իսկ հանդիպումին, 1957-ին, բայց Սանչես արդէն իսկ կարեւոր դերակատարութիւն ունեցած էր Քասթրոյի կեանքին մէջ:

1956 թուականին Քասթրօ Մեքսիքայէն աղէտալի ցամաքահանում մը ըրաւ Քուպայի ծովափին` կորսնցնելով իր մարդոց մեծամասնութիւնը: Սանչեսի կողմէ կազմակերպուած գիւղացի ընտանիքներու գաղտնի ցանցն էր, որ վճռորոշ եղաւ ապստամբներու գոյատեւման համար:

Սելիա Սանչես Մանտուլի ծնած է, 1920-ին: Ան մեծցած է շաքարի քաղաք Մետիա Լունայի մէջ, Քուպայի արեւադարձային արեւելեան շրջանին մէջ, որ ծանօթ է Օրիենթէ անունով:

Սելիայի մայրը մահացաւ, երբ ինք երիտասարդ էր եւ հօրը` տոքթ. Մանուէլ Սանչես Սինվերիայի մօտ էր: Ան կրթուած մարդ էր եւ նուիրուած էր ազատական Ուղղափառ կուսակցութեան: Սելիա Սանչես քաղաքականութեան մասին սորվեցաւ իր հօրմէն եւ, իբրեւ անոր օգնականը, տեսաւ ծայրայեղ աղքատութեան ազդեցութիւնը անոր հիւանդներուն վրայ:

Նատիա Սարապիա եւ զօր. Թեթէ Փուէպլա Սանչեսի սերտ գործակիցներէն էին:

Սելիա նաեւ հանրածանօթ դարձաւ ամբողջ շրջանին մէջ, եւ իր տեղական կապերը աւելի ուշ անգնահատելի պիտի ըլլային:

Երբ Ֆուլճենսիօ Պաթիսթա երկրորդ անգամ Քուպայի մէջ իշխանութեան եկաւ 1952-ի յեղաշրջումէն ետք, Սանչես, միլիոնաւոր քուպացիներու նման, զայրացած էր: Ան համոզուած էր, որ բռնապետութիւնը տապալելու համար վայրագութիւն, բռնութիւն պէտք է տեղի ունենայ, եւ սկսաւ կազմակերպել դիմադրութիւն:

1953-ի յուլիսին Քասթրօ իր առաջին փորձը ըրաւ Պաթիսթան տապալելու եւ յարձակեցաւ Մոնքատա զօրանոցին վրայ, Սանթիակոյի մէջ: Սանչես միացաւ Քասթրոյի «26 յուլիս» շարժումին:

Երբ Քասթրօ Մեքսիքայի մէջ աքսորէն վերադարձաւ, Սելիա կազմակերպեց Սիերրա Մասթրայի մէջ գտնուող անոր ըմբոստներուն մատակարարման փոխադրութիւնը, զինուորագրեց կամաւորներ եւ հաղորդակցութեան գլխաւոր կէտերէն մէկը եղաւ:

Սելիա Սանչես կազմակերպեց ապստամբներուն սննդամթերք, հագուստեղէն, զէնք եւ դրամ մատակարարելու աշխատանքը: Սիերրա Մասթրայի եւ արեւելեան Քուպայի մէջ ան «Կնքամայր» անուանուեցաւ:

Պաթիսթայի Քուպայի մէջ, 1957-ին, Սանչես երկրի ամէնէն փնտռուած, հետապնդուած կինն էր: Երբ իրեն համար շատ վտանգաւոր դարձաւ տափաստաններուն մէջ մնալը, ան Սիերրա Մասթրայի մէջ Քասթրոյին միացաւ:

Լա Փլաթայի հրամանատարական կեդրոնին մէջ Սանչես հսկեց, կազմակերպեց սննդամթերքի, հագուստի եւ զէնքի մատակարարումը, այսինքն` ամէն ինչ, որ անհրաժեշտ էր ապստամբ ուժերուն, որպէսզի շարունակեն իրենց հրոսակային պատերազմը: Եւ ան Քասթրոյէն բնաւ հեռու չէր: Ան նոյնիսկ կռիւի գնաց:

Հրոսակային նախկին ազատամարդիկ զօրավար Թեթէ Փուէպլա 15 տարեկան էր, երբ Սիերրա Մասթրայի մէջ Սանչեսին հանդիպեցաւ:

«Առաջին ճակատամարտը, որուն Սելիա մասնակցեցաւ, Ռովերոյի մէջ էր, 1957 մայիսին: Իրօք ծանր, դժուար էր: Ասիկա այն ժամանակն էր, երբ Պաթիսթայի պահակախումբը իր հակակշիռին տակ առած էր Սիերրայի մեծ մասը: Անոնք ռմբակոծեցին եւ բազմաթիւ գիւղացիներ սպաննեցին»:

Յարգանք եւ վստահութիւն վայելող Սելիա Սանչես դարձաւ Քուպայի նախագահ Պաթիսթայի ընդդիմացող ուժերու գլխաւոր կազմակերպիչներէն մին:

Սանչես ղեկավարութեան յստակ դեր ունեցաւ:

«Ան կը հսկէր այն շրջանները, ուր երբեմն 40-50 անձեր մահացան: Պահակախումբը երբեմն գիւղի մը մէջ հրկիզեց բոլոր տուները, որպէսզի մարդիկ բնակելու ոչ մէկ տեղ ունենան: Սանչես իր բոլոր պարտականութիւններուն հետ, այդ ընտանիքներուն հոգատարութիւնն ալ ստանձնեց»:

1959-ին, երբ Քասթրօ իշխանութեան եկաւ, Սանչես մնաց անոր ամէնէն արժէքաւոր օգնականը եւ Քասթրոյի հետ աշխատեցաւ մինչեւ իր մահը:

Սելիա յեղափոխական բազմաթիւ ծրագիրներու պատասխանատուն էր: Իր հսկողութեան տակ էր հակաքասթրոյական ըմբոստներու ընտանիքներու «վերադաստիարակութիւնը», հանրային պարտէզներու ստեղծումը, նոյնիսկ` քուպացիներու համար պաղպաղակի ապահովումը: Սելիան կին մըն էր, որուն կարելի էր դիմել որեւէ հարցով:

Քուպայի մէջ ասոնք սովորաբար ներկայացուած են իբրեւ Քասթրոյի գաղափարները, որոնք գործադրուած են անոր վստահելի օգնականներուն կողմէ: Դժբախտաբար չկան աղբիւրներ, որոնք մեզի ըսեն, թէ Սանչես քաղաքականութիւն նախաձեռնա՞ծ է, թէ՞ ոչ: Այնպէս որ, օրինակ, մենք ոչ մէկ պատկերացում ունինք Քուպայի հրթիռային տագնապին իրադարձութիւններուն Սելիայի ներդրումին մասին:

Քասթրօ անոր դերակատարութեան վերաբերեալ բնաւ երկար չէ խօսած: Եւ որքան մեզի յայտնի է, ան օրագիր չէ պահած: Բայց Սելիա Սանչես շատ գիտակից, տեղեակ էր փաստաթղթային ապացոյցներու պատմական նշանակութեան:

Սիերրա Մասթրայի մէջ անցուցած իր ժամանակին ընթացքին, ան պահեց իւրաքանչիւր գրուած էջ, կռիւի իւրաքանչիւր հրահանգ, որ կրնար փրկել, որպէսզի հիմնէ յեղափոխութեան արխիւը:

Նատիա Սարապիա կը յիշէ, որ օգնած է Սանչեսի 1960-ին` կազմակերպելու արխիւները. «Սելիա պահպանեց բոլոր թուղթերը, նոյնիսկ երբ ատոնք Նափալմով ռմբակոծուեցան: Ան այն կարծիքին էր, որ ապստամբ զինուորէ մը ստացուած նոյնիսկ մէկ թղթիկը, կիսագրագէտ գիւղացիի մը երկտողը կենսական նշանակութիւն ունին»:

Եւ ասիկա իր սրտին խօսող նախագիծ մըն էր:

«Ասիկա իր ունեցած ամէնէն կարեւոր եւ սիրելի, արժէքաւոր գաղափարներէն մէկն էր: Եւ ոչ ոք, թերեւս նոյնիսկ Ֆիտել, ատոր մասին մտածած էր: Հրամանատարութեան մէջ ոչ ոք մտածած էր, որ մենք այդ թուղթերը պէտք է պահենք», աւելցուց Սարապիա:

Քաղցկեղի պատճառով իր մահէն` 1980-էն ի վեր Սանչես դարձած է Քուպայի մէջ սրբանկար մը: Ան կը նկատուի մէկը, որ ամէն բանէ վեր, նուիրուած էր յեղափոխութեան գաղափարներուն, տեսլականին եւ Քասթրոյի: Սելիա ամուսին բնաւ չէ ունեցած, եւ ոչ մէկ փաստ կայ, որ 1950-ականներէն ետք սիրային արկածախնդրութիւն ունեցած է:

Քասթրօ ամուսնացած է իր 5 երեխաներուն մօր հետ, եւ մարդիկ, որոնք Սանչեսը կը ճանչնային Քուպայի մէջ, կ՛ըսէին, թէ Սելիա Քուպայի նախկին նախագահին սիրուհին չէր:

Բայց Մայամի ապրող 92-ամեայ Հիւպեր Մաթոս, որ Քասթրոյի հրամանատարներէն էր հրոսակային շարժումին մէջ, այլ պատմութիւն մը ունի. «Ես Քոսթա Ռիքա գացի զէնք փնտռելու Սիերրա Մասթրայի համար: Երբ ես 1958-ին վերադարձայ, Ֆիտել Քասթրոյի կողքին Սելիա Սանչեսը կար, եւ ես անդրադարձայ, որ իրենց յարաբերութիւնը միայն քաղաքական չէր, այլեւ` մտերիմ»:

«Իրենք կը ձեւացնէին, թէ այդպէս չէր, բայց ես պէտք չունէի զիրենք անկողինի մէջ տեսնելու` գիտնալու համար, որ իրենց միջեւ եղած յարաբերութիւնը քաղաքականութենէն անդին գացած է»:

Քուպայի մէջ այսօր, Հիւպեր Մաթոս շատերու կողմէ կը նկատուի իբրեւ մարդ մը, որուն պէտք չէ վստահիլ: Ան վարկաբեկուած նախկին հրամանատար մըն է, որ 20 տարի բանտարկուեցաւ դաւաճանութեան եւ խռովութեանց կոչ ընելու յանցանքներուն համար:

Ի հակադրութիւն` Մայամի աքսորուած քուպացիներուն մէջ Մաթոս հերոս մըն է, որ մերժեց, դատապարտեց համայնավար ազդեցութիւնը 1959-ին եւ իր սկզբունքներուն համար սուղ գին վճարեց:

Տոքթ. Անտի Կոմես` Մայամիի համալսարանէն բարձրաստիճան պաշտօնատար մը, կը հաւատայ, որ Ֆիտել Քասթրօ միշտ Սելիա Սանչեսի առաջնահերթութիւնը եղած է:

«Ֆիտել Քասթրօ առաջին հերթին եւ միշտ իշխանութիւն կ՛ուզէր: Եւ Սելիա կ՛ուզէր զայն հոն պահել եւ իսկապէս կը հաւատար, որ Ֆիտել Քասթրոյի իշխանութեան ասպարէզ կարդացող, այդ իշխանութիւնը վիճարկող ոեւէ անձ պէտք է վերացուի», բացատրեց ան եւ աւելցուց. «Նախ ատիկա Ֆիտելի հետ իր յարաբերութեան պատճառով էր, երկրորդ պատճառն ալ Քուպայի աւելի լաւ ապագային համար անոր պատկերացումին համար էր»:

Ֆիտել-Սելիա պատմութիւնը այլ օրինակ մըն է, թէ ինչպէ՛ս Քուպայի յեղափոխութեան պատմութիւնը վիճելի տարածք կը մնայ կղզիին վրայ գտնուող հաւատարիմներուն եւ Միացեալ Նահանգներ աքսորուած Քասթրոյի հակառակորդներուն միջեւ:

Ըստ պատմաբան Թիֆֆանի Սիփփիալի, Ալապամայի Օպուրն համալսարանէն, գլխաւոր դերակատարներու վկայութեան բացակայութիւնը առիթ կու տայ երկու կողմերուն կառուցելու իրենց սեփական պատմութիւնները:

«Քուպայի մէջ ատիկա թոյլ կու տայ բոլորին շեշտելու, որ Ֆիտել Քասթրօ եւ Սելիա Սանչես բացառապէս կեդրոնացած էին յեղափոխական նախագիծերու վրայ: Ասոր դիմաց, Մայամիի մէջ, Ֆիտելի եւ Սելիայի միջեւ սեռային յարաբերութեան մը խաղը խաղալը ձեւ մըն է խախտելու, խորտակելու անոնց քաղաքական յանձնառութեան նուիրականութիւնը», բացատրեց ան:

Բայց երկու կողմերն ալ չեն վիճարկեր այդ յարաբերութեան կարեւորութիւնը եւ Սելիա Սանչեսի անխոցելի կեդրոնական դիրքը` Քուպայի իշխանութեան մէջ:

 

ՍԵԼԻԱ ՍԱՆՉԵՍ

ԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻԾԵՐ ԵՒ ԹՈՒԱԿԱՆՆԵՐ

* 1920. Սելիա Սանչես կը ծնի Քուպայի Օրիէնթէ շրջանի Մետիա Լունա աւանին մէջ:

* 1953. Ան կը միանայ Քասթրոյի «26 յուլիս» շարժումին:

* 1957. Առաջին հանդիպումը կ՛ունենայ Քասթրոյի հետ:

* 1959. Յաղթական Ֆիտել Քասթրոյի հետ մուտք կը գործէ Հաւանա եւ կը դառնայ անոր գլխաւոր օգնականը:

* 1963. Կը ստանձնէ Քասթրոյի ընդդիմադիրներու ընտանիքներուն «Վերադաստիարակութեան ծրագիր»-ը:

* 1964. Կը հիմնէ Քասթրոյի յեղափոխութեան պատմական արխիւը:

* 1971. Չիլիի հետ դիւանագիտական յարաբերութիւններու վերականգնումին առիթով Քասթրոյի հետ տան այցելութեան անոր կ՛ընկերակցի:

* 1976. Կը սկսի ուսանիլ ընկերաբանութեան վկայական ստանալու համար:

* 1977. Քասթրոյի կ՛ընկերակցի առաջինին Անկոլա այցելութեան ընթացքին:

* 1979 Կը ղեկավարէ Ոչ յանձնառուներու վեհաժողովին համար «Խորհրդաժողովներու պալատ»-ի կառուցման աշխատանքը:

*1980. Մահ` կուրծքի քաղցկեղի պատճառով:

ԼԻՆՏԱ ՓՐԵՍԼԻ

«Պի. Պի. Սի.»

Share this Article
CATEGORIES