ԿՈՄԻՏԱՍ-ԿԱՆԱՉԵԱՆ. LE MAÎTRE ET SON DISCIPLE (ՎԱՐՊԵՏՆ ՈՒ ԻՐ ՀԵՏԵՒՈՐԴԸ)

ԿԱՐՊԻՍ ԱՓՐԻԿԵԱՆ

Կոմիտասի ծննդեան 100-ամեակի տօնակատարութեան, Սիփան-Կոմիտաս երգչախումբի համերգի յայտագիր-գրքոյկին մէջ կը գրէի. «… եթէ չպատահէր 1915-ի ապրիլեան եղեռնը, հայ ազգային երաժշտութիւնը եւս պիտի ունենար իր ոսկեդարը… (խօսքս 5-րդ դարու գրերու գիւտով ստեղծուած ոսկեդարի մասին է, ուրիշ վարդապետի մը` Մեսրոպ Մաշտոցի գիրերու գիւտով): … Հակառակ այդ աղէտին (1915-ի) հայ տաղանդը, որպէս անվհատ ծիծեռնակ, կը շարունակէ ու պիտի շարունակէ կառուցանել յաջորդ յարկերը մեր երաժշտական շէնքին, (այժմ պիտի ըսէի` երգարուեստին), որուն հիմը դրաւ վարպետ վարդապետը» (1969):

Այս անվհատ ծիծեռնակն էր Բարսեղ Կանաչեան: Կոմիտաս արթնցուցած էր Բ. Կանաչեանի մօտ հայ ժողովրդական երգի արժէքը եւ ինքնուրոյնութիւնը:

Կոմիտաս, բազմաձայնելու համար ժողովրդական երգերը, օգտագործած է հակակիտութիւնը (contrepoint): Մեկնաբանութեան (exécution) ժամանակ, ունկնդրի ականջին կը հնչեն նոր մեղեդիներ, նմանողութիւններ (imitation), երգչախումբի զանազան բաժիններուն մէջ, որով երկը կը դառնայ շահեկան (լաւագոյն օրինակը Սուրբ Պատարագի բազմաձայնութիւնն է): Սակայն գործին երաժշտական շահեկանութիւնը կը կորսուի, երբ խմբերգին յաջորդ տուները կ՛երգուին առաջինին մշակումով – յար եւ նման: Այլազանութիւն մտցնելու համար, Կոմիտաս եւ յաջորդող խմբավարներ, երգեցողութիւնը կը կատարէին (l’exécution) (եւ այժմս ալ կը կատարեն) քանի մը խմբերգներ իրար կպցնելով, կազմելով ծաղկեփունջ մը (suite): (Այս ձեւի կատարողութիւնը դարձած է աւանդութիւն, զոր նորեկ խմբավարներ կ՛անգիտանան): Այս փունջին կամ շարերգին (suite) կազմութիւնը կ՛ըլլայ ըստ խօսքի իմաստին, ձայնակայքին (tonalité) եւ ընթացքներու (mouvements) հակադրութեան (օրինակ, «Գարուն ա» եւ «Անձրեւն եկաւ», «Օրօր Ադինօ» եւ «Սոնա եար» կամ «Հարալօ», «Մեր բալը ծառ ա», «Իմ չինար եարին» եւ ինչու չէ «Իմ չինար եարը», եւ այլն):

Կանաչեանկ՛որդեգրէ առաւելաբար դաշնաւորումը (harmonie), բազմաձայնելու համար իր մեղեդիները: Իր խմբերգները բացի 3-էն («Դալիլօ», «Վարդերի հետ» եւ «Նանօր») ունին Կոմիտասի եւ ընդհանրապէս հայ երաժիշտներու կողմէ ընդգրկուած կառոյց (կամ ոչ կառոյց), այսինքն` երգին բոլոր տուները ունին նոյն մշակումը: «Շուշօ», «Մարալօ», «Գորանի» եւ այլ խմբերգները ունկնդրելով կը զգանք արդէն, որ Կանաչեան կ՛ուզէ ձերբազատիլ այս ընկալեալ սովորութենէն, միօրինակութենէն:

Բացառութիւն են վերոյիշեալ 3 գործերը, ըստ իս` հայ a capella խմբերգներուն լաւագոյնները, «Դալիլօ»ն, «Վարդերի հետ»ը եւ «Նանօր»ը: Այս երեքը ունին իրենց թեմաները (thème) ու անոնց ծաւալումն ու ուռճացումը (développement): Խուսափելու համար բառերու շեշտաւորումներու պարտադրանքէն, ան հնարամտութիւնը (astuce) ունեցաւ գործածելու բառմը, որպէս onomatopռe (Նահօր, Նահօր, Նահօր կամ Դալիլօ, Դալիլօ Դալիլօ), այսպէս ազատօրէն եւ անկաշկանդ յօրինելու երաժշտական նոր նախադասութիւններ, մնալով միշտ նոյն նիւթին շուրջ: Ուրեմն` նոր կառոյց թեման եւ իր ծաւալումն ու ուռճացումը (thème et son développement), արդիւնք` այլազանութիւն մէկ միաւորի շուրջ (variété dans l’unité):

Կանաչեան գտաւ նաեւ accord-ներու յաջորդականութեան իւրայատուկ շարք մը, tonal կամ modal, համապատասխան իր զգայնութեան:

Ինչ որ կը գրէի 1969-ի Կոմիտասի հարիւրամեակին, այժմ կ՛ուղղեմ իր հետեւորդին (disciple) որպէս եզրակացութիւն:

«Երաժշտական հագուստը զոր Բարսեղ Կանաչեան կարեց եւրոպական թեքնիքով` առանց կորսնցնելու որեւէ բան մեր երաժշտական ինքնատպութենէն ու ճկունութենէն, շատ վայելուչ եկաւ հայ երգին, իբրեւ հարսանեկան հալաւ»:

Այս մարզին մէջ աշակերտը գերազանցեց ուսուցիչը:

Անտիպ էջ մը երաժշտութեան 20-րդ դարու քուրմերէն Կարպիս Ափրիկեանէն`«Սիփան-Կոմիտաս» երգչախումբի յիսնամեայ ղեկավարին

 

 

Share this Article
CATEGORIES