Ի ՊԷՏՍ ԶԱՐԳԱՑԵԼՈՑ (Տառադարձական հարցեր)

ԱՐՄԵՆԱԿ ԵՂԻԱՅԵԱՆ

Դաւիթ

Այս յատուկ անունը ծագումով սեմական է եւ մեր բարքերուն մէջ հաստատուած  է քրիստոնէութեան ճամբով. թէեւ  բոլորովին բացառուած չէ այն հաւանականութիւնը, թէ ան մեզի ծանօթ ըլլար այլապէս ալ` շնորհիւ եբրայական այն համայնքներուն, որոնք բերուած էին Հայաստան  յատկապէս Տիգրան Մեծի օրերէն սկսեալ, նոյնիսկ անկէ առաջ ալ, ինչպէս նաեւ  շնորհիւ ասորիներուն, որոնց հետ մեր շփումները սկսած են Քրիստոսէ առաջ. շատ աւելի հաւանական է այս վերջին վարկածը, քանի անունս  կը թուի աւելի ժողովրդական ճամբով առնուած ըլլալ, քան թէ գրական, ինչպէս պիտի տեսնենք քիչ անդին: Այսուհանդերձ անոր նուիրագործումը թէ՛ մեզի, թէ՛ միւս քրիստոնեայ ժողովուրդներուն համար տեղի ունեցաւ Աստուածաշունչով: Այսքանը` անոր ծագումին ու տարածումին համար: Մեզ հետաքրքրողը` անոր գրութիւնն է, յարաբերաբար մէկ կողմէ` սեմական լեզուներու, միւս կողմէ` օտար  լեզուներու, եւ  ապա` հայերէնի:

Սեմական լեզուները` փիւնիկերէն, եբրայերէն, արամերէն, ասորերէնն ու արաբերէնը, այս  անունին առաջին եւ  վերջին բաղաձայնը կը գրեն նոյն տառով` Davoud:  Նոյնիսկ եթէ ինչ որ աննշան տարբերութիւններ կան արաբերէնի ու միւս սեմական արձանագրութեանց միջեւ, ապա  անունիս գոնէ առաջին եւ վերջին բաղաձանները,- որ մեր քննարկումին բո՛ւն առարկան են,- միշտ նոյնն են. ան սեմական այբուբենի 4-րդ տառն է, որ կը կոչուի  Դալեթ կամ արաբական այբուբենի 8-րդ տառը, որ կը կոչուի Դալ, որով կը սկսի ու կը վերջանայ այս յատուկ անունը: Արեւմտեան լեզուներու մէջ ան հիմնուած է յունական տառադարձութեան վրայ, որ δαβιδ է. այս պարագային եւս  անունիս առաջին ու վերջին տառերը միշտ նոյնն են, այսինքն` δ-δ, որ յունական Դելտան է` համարժէքը սեմական Դալեթին ու արաբական Դալին ու մեր Դ-ին: Յունարէնէն  ան անցած է  լատիներէնին` david`  d-d  տառադարձութեամբ, ապա միւս բոլոր արեւմտեան լեզուներուն, ինչ որ կը նշանակէ, թէ   սեմական եւ արեւմտեան բոլոր լեզուներուն միջեւ կը գտնենք կատարեալ համապատասխանութիւն մը ու ներդաշնակութիւն մը: Արդ, հայերէնը, ահա,  կու գայ խանգարելու այս համատարած ու տիեզերական միօրինակութիւնը, քանի մենք այս անունը կը գրենք Դաւիթ, որուն առաջին` Դ տառը, ճիշդ է, կը համապատասխանէ միւս բոլորին` սեմականներուն, արաբերէնին, յունարէնին եւ  այլնին, սակայն վերջինը` Թ, բոլորովին ուրիշ է, որով հայերէնը կը տարբերի միւս  բոլոր լեզուներէն: Այս զարմանալի ու անակնկալ շեղումն ալ արդարօրէն  գայթակղեցուցած է Աճառեանը, որ կը գրէ. «Յայտնի չէ սակայն թէ որտեղի՛ց  առաջացել է հայերէնում Թ վերջաձայնը, որ ոչ մի լեզուի մէջ էլ չկայ» (Անձնանունների բառարան, Բ., էջ 22): Այս առթիւ ան կը յիշատակէ իր ուսուցիչը` գերմանացի Հիւբշմանը, որ կը թուի գտնուած ըլլալ նոյն շփոթին ու  գայթակղութեան առջեւ: Արդ, տողերս գրողին կարելի դարձաւ, բոլորովին պատահականութեամբ մը, գտնել «ուրիշ լեզու մը»` դասական եթովպերէնը (բայց վստահաբար նաեւ  արդի՛ եթովպերէնը), ուր այս անունը մերինին պէս   կը սկսի  եթովպերէնի Դենթ տառով, որ մեր Դ-ին համարժէքն է, եւ  կը վերջանայ  եթովպերէնի Թաւի տառով, որ համարժէք է մեր Թ-ին: Այս անակնկալ «գիւտը» կատարեցի, երբ գրադարձական փոքրիկ աշխատանք մը կը տանէի դասական  եթովպերէն Հին կտակարանին վրայ: Ուրեմն մերը եւ  եթովպերէնը կատարելապէս կը համապատասխանեն իրարու, ինչ որ վրիպած է Աճառեանի,  նաեւ ` Հիւբշմանի ուշադրութենէն  («ոչ մի լեզուի մէջ էլ չկայ…»):

Ի՞նչ մտածել այս համապատասխանութեան  առթիւ…:

Պէ՞տք է ենթադրել, թէ ան պարզ զուգադիպութիւն մըն է…:

  * * *       

Կարգ մը այլ որոնումներ զիս առաջնորդեցին հետեւեալ «յայտնաբերութեանց» եւս, որոնց անծանօթ էի նախապէս: Առաջին` եթովպերէն Աստուածաշունչը թարգմանուած է 430-ին, որ մօտաւորապէս կը համապատասխանէ  հայերէն Աստուածաշունչի երկրորդ թարգմանութեան, որ տեղի ունեցաւ 432-ին Սահակ կաթողիկոսի ձեռքով: Ինչպէս կը նկատենք, այս երկու թուականները կատարելապէս կը համընկնին. նման մեծ գործի մը համար 1-2 տարուան տարբերութիւնը նշանակութիւն չի կրնար ունենալ: Երկրորդ` եթովպացիք իրենց  թարգմանութիւնը կատարած են յունական Եօթանասնից կոչուած բնագրին վրայէն, իսկ այդ նոյն Եօթանասնիցի   վրայէն կատարուեցաւ  մերինին երկրորդ թարգմանութիւնը եւս: Այդ ընտիր օրինակը Եզնիկ եւ  Կորիւն իրենց հետ բերեր էին Կոստանդնուպոլիսէն, այնտեղի պատրիարքէն իբրեւ  նուէր մեր Սահակ կաթողիկոսին:

Այս երկու զուգադիպութիւնները ստոյգ բան մը կ՛ըսե՞ն  տառադարձական վերոնշեալ նոյնութեան մասին` հայերէնի ու եթովպերէնի միջեւ,- դժբախտաբար ո՛չ: Եթէ յանկարծ երեւան ելլէր, ինչ որ յունական  ձեռագիր մը, որ այդ թուականներուն, թէկուզ ժամանակաւորապէս,  Դաւիթ անունը  գրած ըլլար  յունական Թէտայով` θ (այսինքն`Δαβιθ), որ համարժէք է  հայերէնի Թ-ին եւ  եթովպական Թաւիին, ապա հայ-եթովպական համապատասխանութիւնը պիտի ստանար  իր լիարժէք  բացատրութիւնը, սակայն նման բան չկայ. յունական ոչ մէկ ձեռագիր մեր ճանչցած Դաւիթ անունը գրած է  յունական Թէտայով, այլապէս անխուսափելիօրէն ան պիտի թափանցէր  ուրիշ լեզուներու մէջ եւ ս: Կը մնայ փնտռել հայ-եթովպական շփման այլ եզրեր, որոնք տողերս գրողէն կը խուսափին, եթէ, անշուշտ, իրօք գոյութիւն ունեցած են այդպիսիները: Յամենայն դէպս բացայայտ է, թէ մեր երկու ժողովուրդներու շատ սիրալիր յարաբերութեանց այդ վաղնջական փուլը  բոլորովին անծանօթ է մեզի,  եւ  այնտեղ կը գտնենք շատ սպիտակ էջեր, որոնք խոցելի կը դարձնեն մեր հետազօտութիւնները: Մաղթելի է, որ այս նշմարս խթան հանդիսանայ անոնց համար, որոնք կ՛ուզեն հետամտել այդ հեռաւոր ժամանակներու պատմութիւնը եւ  աւելի առաջ երթալ ճշմարտութեան որոնումին մէջ:

  * * *    

Այժմ պիտի փորձեմ մեր Դաւիթ անունի տառադարձութեան  մօտենալ այլ տեսանկիւնէ մը` անջատելով զայն եթովպերէնի հետ հաւանական առնչութենէ, որքան ալ այս մէկը աւելի հրապուրիչ ըլլար ինծի համար:

Հայերէնը Ի ձայնաւորէն ետք ընդհանրապէս Դ չ՛ընդունիր, յատկապէս բառավերջին, ուր Ի-ին յաջորդած կը գտնենք Տ կամ Թ. ստորեւ  օրինակներ.

ա) ԻՏ` ականակիտ, ակնիտ (աչացաւ), Անահիտ, անկղիտ (տռիփ), բիտ, գիտ (գէտ-գիտնալ), դիտ (դէտ-դիտել), ժպիտ, լաւիտ, խայտիտ, խիտ, խորափիտ, ծիտ, ծպիտ (ծպտուիլ բային արմատը), կոպիտ, կրկիտ, հովիտ, հտպիտ, ձրձիտ (գիշատիչ մը), ճիտ, ճշգրիտ, ճշմարիտ, մատիտ, մարգարիտ, միտ(իլ), նաքարակիտ, նիտ(ալ), շիտ(ակ), շիտ (բշտիկ), շռնիտ (կոնք, տաշտ), պաժիտ (ծուղակ), պաղատիտ (չոր թուզ), վճիտ, վտիտ, տիտ, օժիտ եւ  այլն:

բ) ԻԹ` աղկիթ (ձկնկիթ), առիթ, բլիթ, գաւիթ, երիթ, զենիթ, խիթ, խրճիթ, ծղրիթ, կիթ, կնճիթ, կողկողիթ (մակալեզու), կսմիթ, հաւկիթ, հարսանիթ, ձանձախարիթ, մզկիթ, շիթ, սամիթ, փթիթ, քիթ եւ  այլն:

Բառային այս հոծ փաղանգին դիմաց կը գտնենք ընդամէնը փիւրիդ, որ կը գրուի նաեւ  փիւրիթ, եւ  քղամիդ. երկուքն ալ յունարէնէ փոխառութիւն են, էապէս գրքունակ բառեր, այսինքն` ոչ գործածական բառեր, որոնք բառարաններէ դուրս չեն եկած, այս պատճառով ալ հայերէնի արտասանական քմայքներուն չեն ենթարկուած, ըստ այնմ ալ անփոփոխ պահած են իրենց մոմիացած ուղղագրութիւնը:

Արդ, լեզուական այսպիսի միջավայրի մը մէջ, որ կը մերժէ բառավերջի  իդ-ը, նոյնիսկ եթէ երբեք իրապէս գոյութիւն ունեցած է սկզբնական Դաւիդ արտասանութիւն մը, հայուն բերնին մէջ ան շատ դիւրաւ ու հետզհետէ պիտի դառնար կա՛մ Դաւիտ, կա՛մ Դաւիթ` ենթարկուելով հայկական արտասանութեան:

Ենթադրելի է, որ այս անունը Աստուածաշունչի թարգմանութենէն զգալիօրէն առաջ մտած ըլլայ մեր բարքերուն մէջ, բերանացի կիրարկութեան ճամբով, եթէ ոչ  հրեաներու կամ ասորիներու շփման բերումով,- ինչ որ անհաւանական չէ,- առնուազն գիրերու գիւտը կանխող հարիւր տարիներուն, երբ  աստուածաշնչական անունները ականջով կ՛ընկալուէին միայն, եւ  ճիշդ այս միջոցին յունարէնի կամ ասորերէնի մէջ արտասանուած Դաւիդ անունը հետզհետէ «վերամշակուեցաւ», «հայացաւ» ու տուաւ Դաւիթ. այն աստիճան, որ Աստուածաշունչի թարգմանութեան առթիւ մեր թարգմանիչները ձեւով մը կատարուած իրողութեան առջեւ  գտնուեցան  ու չհետեւ եցան ո՛չ յունարէնին, ո՛չ ասորերէնին, այլ  հետեւ եցան հայեցի արտասանութեան: Այլապէս, եթէ թարգմանութեան ճամբով  մտած ըլլար ան, ապա անկարելի է, որ այդ օտար բնագրերը` ասորերէն թէ յունարէն,  հայերէնը յանգեցնէին Դաւիթ տառադարձութեան. ան պէտք է տար Դաւիդ:

Այս ծիրէն ներս յիշատակութեան արժանի է մեր կանթեղ բառը եւս, որուն առթիւ նմանապէս խախտած է դասական տառադարձութեան կանոնը: Արդարեւ , բոլոր արեւմտեան եւ  սեմական լեզուները այս բառը կը գրեն  δ, d կամ արաբական Դալ տառով, որ կը համապատասխանէ մեր Դ-ին, իսկ մենք զայն կը գրենք Թ-ով:

[email protected]

Share this Article
CATEGORIES