ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ՊԱՅԱԶԻՏ

Պայազիտի համայնապատկերը

Պայազիտ Արարատեան աշխարհի գլխաւոր քաղաքներէն է. պատմական Դարոյնք բերդը` որ Բագրատունիներուն կեդրոնը եղած է եւ կարեւոր դեր կատարած է պատերազմներուն ժամանակ:

ԿՈԳՈՎԻՏ. ՊԱՅԱԶԻՏԻ ԳԱՒԱՌԸ

Պայազիտի գաւառը կամ պատմական Կոգովիտը կը գտնուի Արարատէն դէպի հարաւ-արեւմուտք` Ձկնագետի աւազանին մէջ: Հիւսիսային կողմէն անոր սահմանն է Հայկական Պարը, հարաւ-արեւմտեան կողմէն` Ծաղկանց լեռնաշղթային ջրբաժան մէկ բազուկը, հարաւային կողմէն` Թանդուրէկի (կամ Թոնդրակի) համակարգութեան պատկանող բարձրութիւնները` որոնք Ծաղկանց լեռներուն արեւելեան վերջաւորութիւնները կը կազմեն, հարաւ-արեւելեան կողմէն` Զիարէթ լեռները, իսկ արեւմտեան կողմէն` Սինակ, Սպիտակ եւ Մուզիկ լեռները:

Ծաղկանց լեռները մօտաւորապէս հարիւր քիլոմեթր երկարութիւն ունին: Դէպի հիւսիս ժայռոտ լեռնաճիւղեր կ՛երկարին, որոնք Տիատինի մօտ կը միանան Հայկական Պարին: Ծաղկանց լեռներու համակարգութեան պատկանող Թանդուրէկը գործող հրաբուխ է եւ ունի մօտաւորապէս 600 մեթր երկարութեամբ խառնարան: Գլխաւոր խառնարանէն քիչ մը հեռու, գետնի պատռուածքէն ծուխ դուրս կ՛ելլէ, եւ յաճախ վիհին յատակէն ահազդու թնդիւններ կը լսուին: Ուժեղ դղրդիւնէն երբեմն հողը կը ցնցուի: Թանդուրէկ լեռը հռչակաւոր է իր հանքային տաք աղբիւրներով, որոնք բուժիչ յատկութիւն ունին:

Պայազիտի գոգաւորութեան ցած մասը լեռնագօտիներով շրջապատուած դաշտ է` արգաւանդ հողերով եւ խոտառատ մարգագետիններով: Դաշտին մէջ կան քարքարուտ բլուրներ: Կեդրոնական գօտիին մէջ, Արծափ գիւղին մօտ կը գտնուի Արծափքար լեռը, Պայազիտի արեւելեան կողմը` Կոտիսը, իսկ հարաւային կողմը, Թոնդրակի մօտ` Խորինը: Դաշտին կեդրոնական գօտիին մէջ կան փոքր լիճեր, որոնք մեծ մասամբ ճախճախուտներով շրջապատուած են եւ Կոգովիտի Շամբը (ներկայիս` Շեխլի կէօլ) կը կազմեն: Շամբը իրարու միացած հինգ-վեց լճակներու խումբ մըն է եւ խիտ եղէգնուտներով ծածկուած է: Գայլատու լիճի հարաւ-արեւելեան ափէն սկիզբ առնող Առու գետը (Պալըխ չայ) ոլորապտոյտ կը հոսի դէպի հարաւ-արեւելք եւ շրջակայ հողերը ոռոգելէ ետք Կոգովիտի Շամբին մէջ կը թափի: Առու գետին գլխաւոր վտակներն են Կռատիկը եւ Դարակը: Կռատիկ կը բխի Թանդուրէկի հիւսիս-արեւելեան լանջերէն, իսկ Դարակ` համանուն գիւղի մերձակայ լեռներէն: Շամբի ջուրերէն սկիզբ կ՛առնէ Սարագետը, որ Արաքսի վտակ Մակուի գետին մէջ կը թափի, Առու եւ Դարակ գետերու միախառնման շրջանին մէջ վեց փոքր լճակներ կան:

Կոգովիտի լճակները, ճախճախուտներն ու եղէգնուտները հարուստ են ջրասէր հաւքերով` կռունկներ, կարապներ, արագիլներ եւ բադեր:

Պայազիտի գոգաւորութիւնը կ՛ոռոգուի Արաքսի վտակ Ձկնագետի ջուրերով: Ձկնագետ իր ստորին հոսանքին մէջ կը կոչուի Դեղին գետ: Ձկնագետի հովիտով Պայազիտի հարթութիւնը կը կապուի անկէ հարաւ-արեւելք տարածուող Մակուի հարթութեան հետ: Անոր սահմաններուն մէջ, Դեղին գետի աջափնեայ վտակին` Մակուի աւազանին մէջ կը գտնուի Տղմուտ գետին հովիտը` Աւարայրի դաշտը:

Պայազիտի գաւառին կլիման բարեխառն է եւ առողջարար: Տեղումները` չափաւոր: Գարունը անձրեւոտ է. ամառը` մեղմ եւ չոր. աշունը` չոր, արեւոտ եւ հաճելի. ձմեռը` ցուրտ եւ ձիւնը կը ծածկէ դաշտն ու լեռները:

ՊԱՅԱԶԻՏ ՔԱՂԱՔԸ

Պայազիտ պատմական Դարոյնքն է: Կը գտնուի Թանդուրէկ լերան հիւսիսային լանջերուն, 1900 մեթր բարձրութեան վրայ: Գեղատեսիլ դիրքի վրայ գտնուող քաղաքը տարածուած է նեղ դաշտի մը խորքը, մերկ ու ժայռոտ լեռներու արանքին: Երեք կողմէն շրջապատուած է ժայռոտ լեռնագագաթներով եւ միայն հիւսիսային կողմէն բաց է, ուրկէ կ՛երեւի Գռնաւուկ դաշտին գեղեցիկ տեսարանը: Մօտակայքէն կը հոսի Կռատիկ գետակը, որուն վրայ կը գտնուի միակամար քարաշէն կամուրջը: Արարատ լեռը կը գտնուի քաղաքէն 15 քիլոմեթր հիւսիս:

Քաղաքին հիւսիսային կողմը, Անտորի դար կամ Արնաքար բարձրագագաթ քարաժայռ լերան թեք կողերուն վրայ կը բարձրանայ հինաւուրց բերդը: Գերմանացի ճանապարհորդ Վակներ անոր մասին կ՛ըսէ. «Յանդուգն եւ հրաշակերտ շինուածք մըն է, այնպիսի տեղերու վրայ հաստատուած, որ բազէներն ու անգղները հազիւ թէ կը համարձակին բոյն դնելու»: Անիկա Դարոյնք բերդն է, որ անցեալին Բագրատունի իշխաններուն ոստանն էր: Լերան բոլոր քարաժայռերուն վրայ բերդը բարձր եւ բոլորշի աշտարակներ ունէր. պարիսպները կ՛երկարէին զիկզակ ձեւով:

Պայազիտ քաղաքը երկու մասի բաժնուած է. մէկ մասը տարածուած է Քարապուրուն, իսկ միւս մասը` Էսքիքալա լերան լանջերուն: Էսքիքալայի բարձունքին կը գտնուին հին բերդին մնացորդները: Պայազիտի հին աւանդական բնակարանները կառուցուած են կարմրաւուն քարերով, տեղադրուած` լեռնալանջերուն, դարաւանդաձեւ, իսկ փողոցները` զառիթափ եւ յաճախ դժուարանցանելի: Քաղաքը հարուստ է աղբիւրներով:

ԴԱՐՈՅՆՔ ԲԵՐԴԸ

Դարոյնք բերդը

Արշակունեաց թագաւորութեան ժամանակ Դարոյնք արքունի գանձարան եւ ապաստանարան էր: Մազքութներու արշաւանքին ժամանակ, 339-ին, Խոսրով Բ. Կոտակ թագաւոր եւ Վրթանէս կաթողիկոս հոն ապաստան գտան: Պարսից Շապուհ Բ. թագաւորին արշաւանքներուն ժամանակ սպարապետ Վասակ Մամիկոնեան Դարոյնքի մէջ ամրացած կատաղի դիմադրութիւն կազմակերպեց: Արշակ Բ. թագաւորին եւ սպարապետին գերութենէն ետք, ալ Դարոյնքի մէջ դիմադրութիւնը շարունակուեցաւ Մուշեղ Մամիկոնեանի գլխաւորութեամբ, մինչեւ որ Պապ թագաւոր տիրեց բերդին:

Արշակունեաց թագաւորութեան անկումէն ետք Դարոյնք անցաւ Բագրատունիներուն: Այնուհետեւ բերդը տոհմին գլխաւոր նստավայրը եւ տոհմական գերեզմաննոցը դարձաւ: Դարոյնք նաեւ եպիսկոպոսանիստ էր. Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին կառուցած է Վասակի որդի Աշոտ Պատրիկ Բագրատունի: Հետագային Աշոտ Մսակեր Կամսարականներէն գնեց Անին եւ Դարոյնքէն իշխանանիստ կեդրոնը հոն տեղափոխեց: Դարոյնք կարեւոր դեր խաղաց արաբներուն դէմ 774-775-ի ապստամբութեան ժամանակ:

Դարոյնք Ժ. դարուն սկիզբը անցաւ Արծրունիներուն: 1070-ին զայն գրաւեցին սելճուքները, իսկ ԺԲ. դարուն` մոնկոլները:

ՕՍՄԱՆԵԱՆ ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ
ՀԱՍՏԱՏՈՒՄԷՆ ԵՏՔ

Իսհաքփաշա պալատը

Դարոյնք ԺԵ. դարէն սկսեալ ծանօթ դարձաւ Պայազիտ անունով: Կ՛ենթադրուի, որ անիկա Պայազիտ կոչուեցաւ ի պատիւ օսմանեան սուլթան Պայազիտ Ա.ի (1389-1402): Նշենք, որ սուլթան Պայազիտի օրով առաջին անգամ օսմանցիները մտան Հայաստան: Հայ պատմիչներէն Պայազիտի մասին առաջինը յիշատակած է Առաքել Դաւրիժեցի` «բերդն Բիազտի» ձեւով, որ վերցուած է 1451-ին ընդօրինակուած Յայսմաւուրքի յիշատակարանէն:

Օսմանեան կայսրութեան եւ Պարսկաստանի միջեւ 1555-ին կնքուած դաշնագիրով Պայազիտ անցաւ Թուրքիոյ տիրապետութեան տակ եւ համանուն գաւառին կեդրոնը դարձաւ: Օսմանցիք շրջանին կառավարչութիւնը քրտական Սլիվանի ցեղախումբին յանձնեցին: Պայազիտ, շրջակայ Ալաշկերտ, Խամուր, Տիատին եւ Նահիէ գաւառներուն հետ կը կազմէր Պայազիտի փաշայութիւնը, որ Էրզրումի վիլայէթին մէջ կը մտնէր:

Իսահակ փաշա ԺԷ. դարու վերջաւորութեան վերաշինեց Պայազիտի բերդը` Վիմատաշ եւ բարձր պարիսպով:

Պայազիտ գրեթէ զուտ հայաբնակ շէն քաղաք էր. Բանանիկ, Ջիլխանէ, Դեւելիկ եւ Ապտիկոր թաղերուն մէջ մօտաւորապէս երկու հազար տունահայութիւն  կը բնակէր: Հայաբնակ էին գաւառին աւելի քան վաթսուն գիւղերը:

Ռուս-թրքական առաջին պատերազմին ժամանակ (1805-1812) Պայազիտ ունէր 1735 տուն հայ եւ 310 տուն իսլամ բնակչութիւն:

1812-ին Պայազիտ այցելող Սերովբէ Կարենցի իր ուղեգրութեան մէջ կը գրէ. «Քաղաքն ունի տասներկու հազար բնակչութիւն, որի մեծամասնութիւնը հայեր են: Հայերը զբաղեցնում են հասարակական պաշտօններ եւ ապահովում քաղաքի պաշտպանութիւնը»:

Թուրք-պարսկական 1821-1823-ի պատերազմին ժամանակ պարսկական զօրքերը, Աբաս Միրզայի հրամանատարութեան տակ պաշարեցին Պայազիտը. կատաղի կռիւներ մղուեցան եւ քաղաքը մասամբ աւերուեցաւ:

Ռուս-թրքական 1828-1829-ի պատերազմին ժամանակ, 1828 յուլիսին ռուսական 1600 հոգինոց զօրագունդ մը, 400 հայ կամաւորներու աջակցութեամբ, իշխան Ճաւճաւածէի հրամանատարութեան տակ, Պայազիտի գլխաւոր մատոյցներուն, Զանգիզոր գիւղին  մօտ պարտութեան մատնեց օսմանեան հեծելազօրքը եւ պաշարեց քաղաքը: Հայերը համոզեցին կառավարիչ Պահլուլ փաշան, որ դիմադրելը անիմաստ է, եւ յուլիս 28-ին ռուսական զօրքերը առանց կռուի մտան Պայազիտ: Սակայն 1829 յունիս 20-ին, երբ ռուսական զօրքերը կը կռուէին Էրզրումի համար, Վանի փաշան 15 հազարնոց զօրքով պաշարեց Պայազիտը, ուր ռուսերը ունէին 1500 զինուոր` զօրավարներ Փոփովի եւ Փանիուտինի հրամանատարութեամբ: Ռուսական կայազօրը քանի մը անգամ ետ մղեց թրքական զօրքերուն գրոհները: Աւելի քան հազար հայ կամաւորներ միացան ռուսերուն: Հերոսական սխրագործունութիւններ կատարեցին Մկրտիչ եւ Բարսեղ Արծրունիները:

Ատրիանապոլսոյ 1829 սեպտեմբեր 2-ի դաշնագիրով Պայազիտ վերադարձուեցաւ Օսմանեան կայսրութեան: Պայազիտ քաղաքէն եւ շրջակայ գիւղերէն: 4215 հայ ընտանիքներ, թուրքերու եւ քիւրտերու վրէժխնդրութենէն խոյս տալով գաղթեցին Հայկական մարզ եւ Սեւանի աւազանի Կէօքչայի մահալին մէջ բնակութիւն հաստատելով հիմնեցին Նոր Պայազիտը:

Հայերու գաղթէն ետք Պայազիտ մասամբ անշքացաւ եւ կորսնցուց իր տնտեսական նշանակութիւնը: Իսկ 1840 յունիս 20-էն սեպտեմբեր 28 տեւած իրերայաջորդ երկրաշարժները մեծ աւերածութիւններ պատճառեցին քաղաքին եւ շրջակայ գիւղերուն:

Ռուսական բանակը 1854 յուլիս 29-ին առանց կռուի գրաւեց Պայազիտը, բայց 1856-ին, Փարիզի հաշտութեան դաշնագիրով քաշուեցաւ:

1877-Ի ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ

Պայազիտի բերդին պաշտպանութիւնը 1877 յունիսին

Ռուս-թրքական 1877-1878-ի պատերազմին ժամանակ, ռուսական զօրքերու երեւանեան ջոկատը զօրավար Արշակ Տէր Ղուկասովի հրամանատարութեամբ, 1877 ապրիլ 15-ին Իգդիրէն շարժելով պաշարեց Պայազիտը: Քաղաքին կառավարիչ Ալի Քեմալ փաշա յաջողեցաւ փախուստ տալ: Ապրիլ 18-ին ռուսեր անոնց դիմադրութեան հանդիպելու գրաւեցին Պայազիտը: Տէր Ղուկասով այնուհետեւ շարժեցաւ դէպի  Ալաշկերտ, իսկ յունիս 6-ին Ֆայիք փաշայի զօրքերը եւ թուրք ու քիւրտ պաշիպոզուքները պաշարեցին Պայազիտի բերդը: Քաղաք ներխուժած հրոսակները սկսան կոտորել եւ թալանել հայ բնակչութիւնը: Անոնք 300 ընտանիք գերեվարեցին, եւ միայն հարիւր ընտանիք յաջողեցաւ փախուստ տալ դէպի Կարս եւ Մակու:

Ռուսական կայազօրը եւ հայ կամաւորները հինաւուրց բերդին մէջ շրջապատուած, հերոսական դիմադրութիւն կազմակերպեցին: Ռազմամթերքն ու ուտեստեղէնը սպառեցան, եւ կիզող տօթին, ջուր ձեռք ձգելն ալ չափազանց դժուարացաւ: Պաշարուածները քանի մը անգամ փորձեցին տեղեկութիւն հասցնել զօրավար Տէր Ղուկասովին, բայց ամէն անգամ ալ թուրքերը կրցան բռնել սուրհանդակները: Ի վերջոյ ապարանցի Սամսոն Տէր Պօղոսեան (Րաֆֆիի «Խենթ» վէպին գլխաւոր հերոսը) գիշերով ճեղքեց թշնամիին օղակը եւ Պայազիտի վիճակին մասին տեղեկացուց Տէր Ղուկասովին, որ յունիս 26-ին օգնութեան փութաց: Յունիս 28-ի երեկոյեան ռուսական զօրքը մտաւ քաղաք եւ 23 օրուան պաշարումէն փրկեց բերդին անձնուրաց պաշտպանները:

Սան Սթեֆանոյի դաշնագիրով Պայազիտ անցաւ Ռուսիոյ, բայց Պերլինի վեհաժողովէն ետք վերադարձուեցաւ Թուրքիոյ:

ՄԻՆՉԵՒ ՀԱՅԵՐՈՒՆ ԲՌՆԱԳԱՂԹԸ

Պատերազմի աւարտէն ետք, 1880-ական տարիներու տուեալներով Պայազիտ ունէր 260 տուն բնակիչ, որուն 134-ը թուրք, 108-ը` քիւրտ եւ 18-ը` հայ: Հետագայ տարիներուն Պայազիտ մասամբ վերաշինուեցաւ: 1909-ի տուեալներով քաղաքը ունէր հազար տուն բնակչութիւն, որուն 350 տունը հայեր էին, իսկ 1914-ի տուեալներով` հինգ հազար բնակիչ, որուն երկու հազար հոգին հայեր էին:

Պայազիտի դաշտը

Հայերը կեդրոնացած էին գլխաւորաբար Ապտիկոր թաղին մէջ եւ առեւտուրով ու արհեստներով կը զբաղէին: Նախապէս կը զբաղէին նաեւ երկրագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ: Շուկան ունէր մօտաւորապէս երկու հարիւր խանութ եւ կրպակ, որոնց մեծ մասը հայերուն կը պատկանէր: Արամեան երկսեռ վարժարանը մօտաւորապէս 300 աշակերտ ունէր: Սուրբ Կարապետ քարաշէն եւ փայտածածկ եկեղեցին ունէր վերանորոգումներու (1754 եւ 1879) վերաբերեալ արձանագրութիւններ: Սուրբ Վարդան եկեղեցին կը գտնուէր Ապտիկոր թաղին մէջ: Քաղաքին հարաւ-արեւմտեան կողմը, հայկական գերեզմանատան մէջ կը գտնուէին Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցւոյ աւերակները: Էսքիքալայի մէջ կը գտնուէին Դարոյնք եւ Լուսաղբիւր ուխտատեղին: Կային նաեւ Թուխ Մանուկ, Սուրբ Սիմոն, Ղզրօ եւ Գառնիկ աղբիւր ուխտատեղիները:

Բերդի դրան մօտ կը գտնուի սպիտակ ու կարմիր քարերով կառուցուած բոլորագմբէթ մզկիթը եւ քիչ մը վար` կարմրաքար հոյակերտ Իսհաքփաշա պալատը:

Առաջին համաշխարհային պատերազմին ժամանակ, 1914 հոկտեմբեր 21-ին ռուսական զօրքերը եւ հայ կամաւորները գրաւեցին Պայազիտը: 1918-ին թուրքեր կրկին գրաւեցին զայն. հայ բնակչութիւնը տեղահանուեցաւ. մէկ մասը զոհուեցաւ, իսկ մնացեալները անցան Արեւելեան Հայաստան: Ներկայ Տոկուպայազիտ մեծամասնութեամբ քրտաբնակ քաղաք է:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

 

Share this Article
CATEGORIES