ՆՈՐ ՏԱՐԻՆ ԵՒ ԻՐ ԱՒԱՆԴՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

Նոր տարուան առաջին օրը, զոր Կաղանդ կը կոչենք, սովորութիւն է մաղթանքներ բանաձեւել. մաղթանքներ` առողջութեան եւ բարօրութեան, լաւագոյն կաղանդչէքը բոլոր նուէրներուն մէջ, որոնք կ՛ընկերանան ամանորեայ մեր իղձերուն:

Ի՞նչ իմաստ ունին այդ աւանդութիւններն ու մաղթանքները:

Հինէն ի վեր մարդիկ կը հաւատան, թէ տարուան առաջին օրը արտասանուած մաղթանքը կը կատարուի կամ ի զօրու կը մնայ ամբողջ տարուան մէջ: Այդ մաղթանքը տեսակ մը աղօթք է, որ կ՛ուղղուի Աստուծոյ կամ, ըստ հեթանոսական աւանդութեանց, Կաղանդի աստուծոյ:

Հեթանոս այդ աստուածը հռոմէացիներուն մօտ կը կոչուի Եանսս, որ կը բազմէր շքեղ գահի մը վրայ, աջ ձեռքին մէջ մական, ձախ ձեռքին` բանալի, եւ ունէր երկու երես. մէկը կը նայէր դէպի ետեւ, միւսը` դէպի առջեւ: Երեսը, որ առջեւ կը նայէր, երիտասարդ էր, իսկ միւս երեսը, որ ետեւ կը նայէր, ծեր: Հռոմէացիներուն կարծիքով, Եանսս, իբրեւ տարուան առաջին օրուան աստուածը, մէկ երեսով կը նայէր անցեալին, միւսով` ապագային:

… Կան ժողովուրդներ, որոնք կը հաւատան, թէ իւրաքանչիւր օր իր ճակատագրական ու կախարդական ազդեցութիւնը ունի, հետեւաբար ամբողջ տարին իր նկարագիրը կը փոխէ` համաձայն այն օրուան, որ տարեսկիզբ կը կազմէ:

Այսպէս, երբ Կաղանդը իյնայ կիրակի, ձմեռն ու գարունը կ՛անցնին մեղմ, բայց` խոնաւ ու հողմակոծ, ամառը` տաք, աշունը` հաճելի. այդ տարին առատութիւն կ՛ըլլայ: Երբ Կաղանդը կ՛իյնայ երկուշաբթի, ձմեռն ու գարունը կ՛անցնին բարեխառն, ամառը` հովոտ եւ ամպրոպային, աշունը` քաղցր. այդ տարին առատ կ՛ըլլայ գինին, բայց` մեղրը քիչ: Երբ Կաղանդը իյնայ երեքշաբթի, ձմեռը կ՛անցնի մթամած ու ձիւնոտ, գարունը` ցուրտ ու խոնաւ, ամառը` փոթորկոտ, աշունը` փոփոխական ծովերուն վրայ ալեկոծութիւնը անպակաս, իսկ գինիի արժէքը` նուազ: Երբ Կաղանդը իյնայ չորեքշաբթի, ձմեռը կ՛անցնի խստաշունչ, գարունը` տաժանելի ամառը` քաղցր, աշունը` ցուրտ եւ խոնաւ. հացահատիկն ու պտուղը առատ կ՛ըլլան այդ տարի, բայց երեխայ ու անասուն շատ կ՛անհանգստանան: Երբ Կաղանդը իյնայ հինգշաբթի, ձմեռը կ՛անցնի հողմակոծ եւ անձրեւոտ, գարունը եւս` թաց, ամառը` պայծառ, աշունը` խոնաւ, բայց առատութիւն կ՛ըլլայ հացահատիկի, գինիի եւ պտուղներու: Երբ Կաղանդը իյնայ ուրբաթ, ձմեռը կ՛անցնի բնական, գարունը` առաւել կամ պակաս հաճելի, ամառը` փոփոխական, աշունը` գէշ-աղէկ. հունձքը առատ կ՛ըլլայ այդ տարի, բայց շատ կը վնասուին փոքր եղջերաւոր անասունները: Երբ Կաղանդը իյնայ շաբաթ, ձմեռը կ՛անցնի ձիւնոտ ու դժոխաշունչ, գարունը` հովոտ, ամառը` ըստ բաւականին հաճելի, աշունը` երաշտ, ծովուն վրայ` փոթորիկ, իսկ սեղաններուն վրայ` առատ ձուկ:

Ուրկէ՞ կու գան այս հաւատալիքները, որոնք օրերուն կու տան ճակատագրական ազդեցութիւն մը մարդոց կեանքին եւ առողջութեան վրայ: Պատասխան` հինէն:

Արդարեւ, հռոմէացիները երկու դասակարգի կը բաժնէին տարուան օրերը` բարեբաստիկ (ֆասթ) եւ չարաբաստիկ (նեֆասը) օրեր: Չարաբաստիկ օրերը կը կոչուէին նաեւ «Եգիպտական օրեր», երբ ամէն մարդ կը վախնար վերահաս դժբախտութենէ մը, այնքան, որ ո՛չ ճամբորդութիւն կը կատարէին, ո՛չ ալ որեւէ գործի կը ձեռնարկէին: Մասնաւոր ժողովի մը մէջ բարեբաստիկ օրերը կը նշանակուէին կաւիճով, իսկ չարագուշակ օրերը` ածուխով, (սկիւթացիները ճերմակ քար մը կը դնէին իրենց սաղաւարտին մէջ, երբ անկողին կը մտնէին բարեբաստիկ օր մը, ու սեւ քար մը` չարագուշակ օրերուն»:

Այս աւանդութիւններէն կը մնան անշուշտ այն նախապաշարումները, թէ քցիմ կը բուսնի մատներուն ծայրը` երբ մէկը եղունգ կը կտրէ երեքշաբթի, թէ ամէն գործ կը յաջողի, երբ կը ձեռնարկուի չորեքշաբթի, ըստ արաբներուն, որովհետեւ լոյսը ստեղծուած է այդ օրը, թէ անձրեւը, որ կը սկսի կիրակի, չի դադարիր ամբողջ շաբաթը մը, ըստ ռուսերուն, պէտք չէ ճամբորդել երեքշաբթի եւ այլն…

Ֆլաման բժիշկ մը` Պրուհեսըն, կատարելապէս ուսումնասիրելէ ետք օրերուն ազդեցութիւնը մարդոց վրայ, խոր համոզման գալով` 1550-ին լոյս ընծայեց գիրք մը, ուր ցոյց կը տրուին այն օրերը, երբ պէտք չէ լուծողական գործածել, պէտք չէ արիւն առնել, պէտք չէ երեսը ածիլել: Ուրիշ հին հեղինակ մը եւս խմբագրած է օրացոյց մը, ուր ցոյց կը տրուին իւրաքանչիւր ամսուան բարեբաստիկ, ու չարաբաստիկ օրերը. հետաքրքրութեան համար նմուշ մը տարուան առաջին ամիսէն.

Յունուարի մէջ բարեբաստիկ են` 4, 19, 27 եւ 31 օրերը, իսկ չարաբաստիկ` 13 եւ 23:

Այսպէս, ուրեմն, ժողովուրդները կը հաւատան, թէ «կախադրուած օրեր» կան, երբ մարդիկ կը հիւանդանան, դժբախտութիւններու կ՛ենթարկուին, կորուստներ կ՛ունենան, նոյնիսկ կը մեռնին` իբրեւ հետեւանք որոշ օրերու որոշ ազդեցութեան:

Ուստի կը դիմեն Նոր տարուան աստուծոյ, կաղանդչէք կ՛ընծայեն, մաղթանք կը բանաձեւեն ու տօնախմբութիւններ կը կատարեն ի պատիւ Եանոսի, որ Կաղանդի աստուածն է, որպէսզի չարը խափանէ, հիւանդութիւններէ զերծ պահէ, գործի յաջողութիւն տայ:

Հի՜ն, շա՛տ հին եւ Կաղանդի տօնախմբութիւններու եւ պաշտամունքի աւանդութիւնները:

Ֆրանսացիներուն նախահայրերը  տարուան վերջին օրը թափօրով կ՛երթային անտառ, թափօրին գլուխը` քուրմերը իրենց ոսկեճամուկ զգեստներով, մինչ երգեցիկ խումբ մը կ՛աղաղակէր շարունակ` «Երթանք կտրել Նոր տարուան ծառը»:

Երկար աղօթասացութիւններէ ետք սպիտակ հագած քուրմ մը կը մագլցէր կաղնիին կատարը եւ ոսկի մանգաղով կը կտրէր «երկնապարգեւ» տունկը, զոր կը բերէին մեհեան կամ կը բաշխէին ժողովուրդին` իբրեւ թալիսման (յուռութք):

Հռոմէացիներուն մէջ սովորութիւն էր իրարու այցելութեան երթալ տարուան առաջին օրը եւ կաղանդչէք տանիլ արմաւ, թուզ եւ սպիտակ  մեղր, ինչպէս նաեւ ոսկեայ, արծաթեայ կամ մետաղեայ դրամ մը` ըստ կարողութեան: Աղքատները կաղանդչէք կու տային արմաւ` ոսկեզօծ թուղթով փաթթուած:

Կաղանդին ամէնէն հին սովորութիւններէն մէկն էր մարել կրակները տուներու մէջ, տարուան վերջին օրը, կէս-գիշերին, յետոյ` նոր կրակ վառել, այդ կրակը կը խորհրդանշէր կեանքը, երիտասարդութիւնը, արեւը: Արդարեւ, Կաղանդի տօնը յիշատակ մըն է արեւակայքի տօնէն կամ արեւի պաշտամունքէն: Քրիստոնէութիւնը շատ աշխատեցաւ ջնջելու համար հեթանոսական տօները, բայց չյաջողեցաւ: Ի վերջոյ  քրիստոնէական տօներ սահմանելով` փորձեց մոռցնել «միւսը», ու տակաւին ծանր պարտաւորութիւններ ալ  դրաւ. կաղանդին կերուխումը արգիլելու համար: Ծոմ սահմանեց:

Հեռաւոր դարերու աւանդութեանց արձագանգը տակաւին կը լսուի կարծէք, երբ հայ գիւղացին կ՛ըսէ, թէ կը հաւատայ, որ Կաղանդը լուսնալիք գիշերը, հին ու նոր տարին իրարմէ բաժնուած ժամանակ, ոսկի կը հոսի սափորին մէջ, եթէ մէկը զայն աղբիւրին տակ դնէ ճիշդ վայրկեանին:

Ու վերջապէս, գրեթէ ամէն ժողովուրդ կը հաւատայ, որ Կաղանդի առտուն կատարուած ամէն աշխատանք կը շարունակուի ամբողջ տարին կամ գէթ կը փրկէ անգործութենէ, ուրկէ շատերուն վախը` անհաճոյ բան մը ընելէ, ուրկէ շատերուն աճապարանքը` գործ մը ընելու, գէթ քանի մը վայրկեան:

Ֆրանսայի մէջ գիւղեր կան, ուր աղջիկները կամ կիները, դժբախտութեան պատճառ կը համարեն, երբ Կաղանդի առաջին բարեմասնութիւնը կը ստանան իրենց սեռին մէջ ներկայացուցիչէն, գիւղեր ալ կան, ուր չարագուշակ կը համարուի աղջկան կամ կնոջ մը հանդիպիլ Կաղանդի առտուն, տակաւին այր մարդու մը չբարեւած:

Եթէ քրիստոնէութիւնը չկրցաւ քանդել հին աւանդութիւնները, պատճառը այն չէր, որ քրիստոնէութեան կատարած ձեւափոխութիւնները, այլ պարզապէս այն, որ մարդուն մէջ բնազդէն աւելի զօրաւոր է կառչիլ անցեալին, հին սովորութիւններուն, աւելի ճիշդը` առհաւութեան:

 

ԿԱՂԱՆԴԻ ԽՈՀԱԳԻՐ

Այսօրուան սիւնակով պիտի ներկայացնենք Կաղանդի երեք խոհագիր:

Առաջինը` աւանդական պիւշը փոխարինող կամ անոր կողքին հրամցուող բոլորովին նոր անուշեղէն մը` պաղպաղակով փրոֆիթերոլը: Երկրորդը` երեխաները ուրախացնող, տուրմով սիւսեթները եւ, վերջապէս երրորդը` դարձեալ որպէս նորութիւն, խեչափառով ծաղիկները, որոնք դարձեալ նորութիւն պիտի բերեն ձեր տօնական սեղանին:

Բարի կաղանդ եւ բարի ախորժակ:

 

ՊԱՂՊԱՂԱԿՈՎ ՓՐՈՖԻԹԵՐՈԼ

Բաղադրութիւն 6 անձի համար.

– 18 փաթ ա շու կոչուած եփած եւ շուկան պատրաստ ծախուող խմորներ
– Կէս քիլօ պաղպաղակ` ըստ ճաշակի
– 200 կրամ սեւ տուրմ
– 50 կրամ կարագ
– Ապուրի 2 դգալ հեղուկ սեր
– 2 պտղունց կասիա

Պատրաստութիւն.

Տուրմը մանր կտորներու վերածել: Հալեցնել կարագին եւ սերին հետ` մանրալիքին մէջ կամ պեն մարիի ձեւով: Խառնել` միատարր դարձնելու համար, աւելցնել կասիան: Այս խառնուրդը տաք պեն մարիի մէջ պահել (կրակը մարած):

Կաղամբի ձեւ ունեցող պզտիկ խմորեղէնները դանակով կիսել, իւրաքանչիւրին մէջ գունդ մը պաղպաղակ լեցնել, երկրորդ կէսը, առանց ճնշելու, վրան զետեղել:

Պատրաստ խմորեղէնները երեք-երեք փայտէ ցպիկներու վրայ անցընել: Տուրմով թացանը լեցնել ապակեայ, փոս ամաններու մէջ, ետեւը զարդարել գունաւոր շաքարով: Նոյն թացանէն կէսական դգալ զարդարել խմորներուն երեսը, նոյնպէս ալ` շաքարի հատիկներով:

Խմորով զարդարուած ցպիկները զետեղել ապակեայ ամաններուն ծայրը:

Այս խոհագիրի պատրաստութիւնը կը պահանջէ 15 վայրկեան ժամանակ, եփի կարիք չկայ եւ կրնան պատրաստել նոյնիսկ անփորձ անձերը:

Վստահ եղէք, որ շատեր պիտի գնահատեն այս քաղցրեղէնը:

 

ՏՈՒՐՄՈՎ ՍԻՒՍԵԹՆԵՐ

Բաղադրութիւն 6 անձի համար.

– 125 կրամ անուշեղէնի յատուկ, սեւ տուրմ
– Կարկանդակի յատուկ մանր զարդարանքներ (գնդիկներ, աստղեր, եւայլն…):

Պատրաստութիւն

Տուրմին երկու երրորդը կտրտել եւ հալեցնել մանրալիքին մէջ, իւրաքանչիւր վայրկեանին անգամ մը խառնելով: Աւելցնել մնացեալ տուրմը եւ խառնել, մինչեւ որ հալի:

Դգալի մը օգնութեամբ հալած տուրմը պարպել մոմ թուղթով ծածկուած ափսէին մէջ` իւրաքանչիւր դգալին աստղի, ծաղիկի, տօնածառի եւ այլ ձեւեր տալով:

Իւրաքանչիւրին կեդրոնը փայտեայ ցպիկ մը հաստատեցէք, ապա զարդարեցէք գունաւոր շաքարներով, աստղերով…

Առնուազն երկու ժամ չոր եւ զով տեղ մը զետեղեցէք ափսէն, մինչեւ որ սիւսեթները կարծրանան, ապա զգուշութեամբ հանեցէք զանոնք եւ զետեղեցէք ներկայանալի գաւաթի կամ ամանի մը մէջ:

Այս պատրաստութիւնը անկասկած որ պիտի երջանկացնէ երեխաները:

 

ԽԵՉԱՓԱՌՈՎ ԾԱՂԻԿՆԵՐ

crԲաղադրութիւն 4 անձի համար.

– Պահածոյ կամ թարմ խեչափառի միս
– Վարդագոյն միջուկով կրիֆոն մը
– Կելըրիի երկու բարակ ցօղուն
– 1 կիտրոն
– Սուրճի դգալ մը կարմիր, փոշի պղպեղ
– Ապուրի 4 դգալ մայոնեզ
– 1 ծրար փաթ պրիզէ խմոր
– Նուռի հատիկներ

Պատրաստութիւն.

Փուռը տաքցնել 200 ջերմաստիճանով: Բանալ խմորը, երեսը ցանել կիտրոնին տաշուքը եւ գլանով ճնշել, ի հարկին խմորը քիչ մը եւս բանալ, որպէսզի 15-20 սմ. տրամագիծով 4 կլորներ ձեւաւորուին: Կլորները ծակծկել պատառաքաղի մը միջոցով եւ տեղաւորել թարթի կաղապարներու մէջ եւ եփել փուռին մէջ շուրջ 12 վայրկեան: Հանել եւ ձգել, որ քիչ մը պաղին:

Խեչափառին միսը քամոցէ անցընել (եթէ պահածոյ է), աւելցնել կիտրոնին հիւթը, մայոնեզը, կարմիր փոշի պղպեղը եւ սառնարանը պահել:

Սելըրիին ցօղունները կեղուել (մազերը մաքրել) եւ շատ մանր կտրտել: Կեղուել կրիֆոնը եւ շերտել անոնց ալ բարակ մաշկը մաքրել:

Հրամցնելու ժամանակ, խմորներուն յատակը դնել մանրուած սելըրին, վրան աւելցնել մայոնեզով խեչափառը եւ զարդարել շերտ մը կրիֆոնով եւ նուռի հատիկներով:

 

ՇԱԲԹՈՒԱՆ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹԻՒՆԸ

ԿԱՂԱՆԴՉԷՔ

Հարիւր Կաղանդ ալ կը սպասեմ
Եթէ գիտնամ
Թէ վերջընթեր Կաղանդին
Պիտի նուէրս ընդունիս
Ժպիտներուն ամէնէն կոյս
Ամէնէն լոյս
Եւ ամէնէն երջանիկովն աղուորցած

Հարիւր Կաղանդ ալ կը սպասեմ սիրելիս
Նուէրներուն ամէնէն կոյս
Ամէնէն լոյս
Եւ ամէնէն իշխանականը զատած
Եթէ գիտնաս թէ կը սպասեմ սիրելիս
Զոյգ ձեռքերըս սրտիս նման քու անունիդ երկարած

Հարիւր Կաղանդ ալ կը մընամ առանց քեզի սիրելիս
Գիտնամ միայն թէ վերջընթեր Կաղանդին
Ժպիտներուն ամէնէն կոյս
Ամէնէն լոյս
Եւ ամէնէն երջանիկովն աղուորցած
Պիտի գաս

Հարիւր Կաղանդ ալ կը սպասեմ – սիրելիս
Գիտնամ միայն
Թէ անպայման
Կաղանդներուն ամէնէն կոյս
Ամէնէն լոյս
Ես ամէնէն երազային հարիւրերորդ Կաղանդին
Մշտադալար եղեւինի մը տակ լուռ
Պիտի հալինք պիտի հատնինք անէանանք միասին
Անվերադարձ Կաղանդներուն պէս կեանքին

Հարիւր Կաղանդ ալ կը սպասեմ
Գիտնամ միայն որ դուն գիտես թէ կը սպասեմ սիրելիս:

 ԶԱՐԵՀ ԽՐԱԽՈՒՆԻ

Պատրաստեց՝ ՇՈՒՇԻԿ ՄԱՒԻՍԱԳԱԼԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES