ՔԱԶԶԱՖԻԻ ՄԵԿՆՈՒՄԷՆ ԵՏՔ ԼԻՊԻՈՅ ԱՄԱԶԻՂՆԵՐԸ ՃԱՆԱՉՈՒՄ ԿԸ ՊԱՀԱՆՋԵՆ

Արեւմտեան Լիպիոյ ծովեզերեայ քաղաքներուն եւ լեռնային գիւղերուն մէջ երկու դրօշներ կան, որոնք իւրաքանչիւր պատշգամէ եւ վաճառատան ճակատէն հպարտօրէն կը ծածանին կողք-կողքի` նշելով Մուամմար Քազզաֆիի 42-ամեայ իշխանութեան աւարտը:

Առաջինը` այժմ հանրածանօթ Լիպիոյ կարմիր, սեւ եւ կանաչ ազգային նոր դրօշն է` որդեգրուած ըմբոստ մարտնչողներուն կողմէ, փետրուարին, ապստամբութեան սկիզբը:

Բայց միւսը նուազ ծանօթ է. երկնագոյն կապոյտ, փայլուն դեղին եւ վառ կանաչ, հետաքրքրական կարմիր խորհրդանշանով մը, երկճիւղ, երկկողմ պատառաքաղի նման կեդրոնը տեղադրուած:

Ատիկա դրօշն է ամազիղներուն (պէրպէր ցեղը այդպէս կ՛անուանէ ինքզինք): Անոնք իրենք զիրենք բնիկ լիպիացիներ կը նկատեն եւ տառապած են տասնամեակներու ճնշումներէ եւ խտրականութենէ Քազզաֆիի վարչակարգի ձեռքով:

Քազզաֆիի մեկնումէն ետք, անոնք այժմ կը յուսան աւելի փայլուն ապագայ մը` իրենց ժառանգութիւնը արտայայտելու իրաւունքով եւ ճանաչումը այն զոհողութիւններուն, որոնք ըրին Լիպիոյ 9-ամսեայ արիւնալի քաղաքացիական պատերազմին ընթացքին:

«Այս դրօշը կը ներկայացնէ մեր ինքնութիւնը եւ մեր մշակոյթը», կը բացատրէ Հիշամ Հարես, որ ամազիղ նախկին ըմբոստ մարտնչող մըն է հարաւային Թրիփոլիի մօտ գտնուող Նաֆուզա լեռներէն:

ՊԷՐՊԷՐՆԵՐ ՀԻՒՍԻՍԱՅԻՆ ԱՓՐԻԿԷԻ ՄԷՋ

Անունը առնուած է «Բարբարոսներ»էն, քանի որ ո՛չ լատիներէն, ո՛չ ալ յունարէն կը խօսէին:

Մինչեւ Հիւսիսային Ափրիկէի Արաբական գրաւումը իրենք յաջող հողագործներ էին:

Իրենց բարբառով իրենք զիրենք կ՛անուանէին ամազիղ եւ լեզունին թամազիղթ է:

Անոնք իսլամացած էին եւ նոյնիսկ կարեւոր դեր խաղցան իսլամութիւնը Սպանիոյ մէջ տարածելու մէջ, բայց միշտ ալ պահպանած են իրենց սկզբնական ինքնութիւնը:

Ալճերիա. բնակչութեան 20-30 առ հարիւրն են, մեծամասնութիւնը` հիւսիսային Քապիլիէ շրջանին մէջ:

Եգիպտոս. շուրջ 30 հազար, արեւմտեան Պենի Սուէֆ շրջաններու մօտ Սիվա ովասիսին մէջ:

Լիպիա. վիճակագրութիւնները տարբեր թիւեր կ՛առաջարկեն: Ամէնէն հաւաստիները կը նշեն 25 եւ 150 հազար ամազիղի գոյութեան մասին:

Մարոք. մարդահամարը չի զատորոշեր, թէ ո՛վ պէրպէր է, բայց կ՛ենթադրուի, թէ ամազիղ բարբառը խօսողները այդ բնակչութեան 60 առ հարիւրը կը կազմեն:

Թունուզ. բնակչութեան 1 առ հարիւրը Ճերպայի, Թաթաուինի, Մեթմաթայի եւ արեւելեան Կաֆսայի մէջ:

Քանարեան կղզիներ. բնիկները պէրպէր էին. լեզուն գոյատեւեց մինչեւ սպանական ներխուժումը:

Թուարեկները քոչուոր պէրպէր հովիւներ են, որոնք հիմնականին մէջ կը բնակին հարաւային Ալճերիոյ, հիւսիսարեւելեան Մալիի, հիւսիսարեւմտեան Նիկերիոյ եւ հիւսիսային Պուրքինա Ֆասոյի մէջ:

«Քազզաֆիի իշխանութեան ներքեւ մենք չէինք կրնար դրօշը ունենալ: Եթէ դուք ատիկա հրապարակաւ ցուցադրէիք, այդ կը նշանակէր ձեր կեանքին վերջաւորութիւնը: Բայց հիմա, որ ան մեկնած է, մենք մեր իրաւունքները կ՛ուզենք, երաշխաւորուած լիպիական նոր սահմանադրութեամբ»:

ՀԱԼԱԾԱՆՔ

Յայտնի է, որ Քազզաֆի յատուկ ջանքեր գործադրած է հալածելու համար պէրպէրները, որոնք իրեն համար սպառնալիք էին միատարր արաբ հասարակութեան մը իր տեսլականը խանգարող:

Ամազիղ բարբառը եւ ձեռագիրը, նախնական գրութիւնը` թամազիղթ, որ տարբեր է արաբերէնէն, պաշտօնապէս արգիլուած էր եւ կարելի չէր դպրոցներու մէջ դասաւանդել, սորվեցնել: Երեխաները ամազիղ անուններով կոչելը արգիլուած էր:

Նոյնիսկ ամազիղ աւանդական երգերը երգելը կրնար փորձանք հրաւիրել: Անոնք, որոնք կը փորձէին ամազիղ մշակոյթը պահպանել, խթանել, աւանդութիւնները եւ իրաւունքները վառ պահել, կը հալածուէին, կը բանտարկուէին եւ նոյնիսկ կը սպաննուէին:

«Ամազիղ մշակոյթը գործնապէս արգիլուած էր Քազզաֆիի ժամանակ: Եթէ գործիչ մըն էիր, իսկապէս կրնայիր հարցեր ունենալ», կ՛ըսէ Ֆաթհի Ապուզախար` Սերթի համալսարանի նախկին դասախօս մը, իսկ այժմ` ամազիղներու իրաւունքները պահանջող նորակազմ խումբի նախագահ:

Ինք կը նկարագրէ, թէ ինչպէ՛ս իր երկու չափահաս զաւակները, երկուքն ալ ակադեմականներ, իբրեւ գործիչներ, իրենց գործունէութեանց համար անցեալ տարի մահապատիժի դատապարտուեցան, իսրայէլացի լրտեսներ ըլլալու յանցանքով մեղադրուելով:

Դիւանակալական թուղթերը, որոնք գտնուեցան յեղափոխութեան ատեն անոնց ազատ արձակումէն ետք, ցոյց կու տան, որ անոնք բախտաւոր փրկութիւն մը ունեցած են. մահապատիժի գործադրութեան թուական ճշդուած էր 2001-ի սեպտեմբերը:

«Քազզաֆի բարձրաձայն եւ յստակօրէն ըսաւ. Լիպիա արաբական երկիր է: Ատիկա մեզի համար նուաստացում է: Այնպէս կը զգաք, որ ձեզի չպատկանող երկրի մը մէջ կ՛ապրիք», կ՛ըսէ Ապուզախար:

Հակառակ անոր որ իրենք Լիպիոյ 6 միլիոն բնակչութեան 5-10 առ հարիւրը միայն կը կազմեն, ամազիղները շատ աւելի կանուխ հոն եղած են, քան` արաբ գաղթականները, եկուորները, որոնք արեւելքէն իսլամութիւնը իրենց հետ բերած են:

«Լիպիոյ մէջ մեր ամբողջ մշակոյթը ամազիղ է: Մեր ուտելիքները, հագուստները, երաժշտութիւնը, գոհարեղէնը` բոլորն ալ աւանդաբար ամազիղ են: Հիմա պէտք է ատիկա ճանչցուի»:

«ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԸ` ԱՐԱԳՕՐԷՆ ՄՈՌՑՈՒԱԾ»

Ապուզախար եւ այլ գործիչներ այժմ կոչ կ՛ուղղեն, որպէսզի ամազիղ ինքնութիւնը Լիպիոյ նոր սահմանադրութեան ներառուի, եւ թամազիղթը, արաբերէնի կողքին, պաշտօնական լեզուն դառնայ:

Բայց ցարդ, կ՛ըսեն անոնք, Լիպիոյ նոր ղեկավարները ամբողջութեամբ անտեսած են այս պահանջները:

Սահմանադրութեան նախագիծ մը, մշակուած` իշխող Անցումային ազգային խորհուրդին կողմէ, լայն առումով միայն կը նշէ ամազիղ մշակոյթը, եւ երբ Լիպիոյ անցումային նոր վարչապետ Ապտուլրահիմ Քէյպ նոյեմբերին կառավարութիւն կազմեց, ոչ մէկ նախարար ծագումով ամազիղ էր:

Եունես Հարես` ամազիղ փաստաբան եւ իրաւապաշտպան գործիչ մը, կ՛ըսէ, թէ ինք կը վախնայ, որ այդ որոշումները միտումնաւոր են շարունակելու համար իր ժողովուրդին լուսանցքայնացումը, որ արդիւնքն է Քազզաֆիի մտածողութեան եւ տասնամեակներու ճնշումներուն ազդեցութեան:

Ակնյայտ անարգանքն ու անտեսումը հրահրած են զայրոյթ եւ դառնութիւն ամազիղ մարտնչողներուն մէջ, որոնք արեւմտեան ճակատին վրայ կռուեցան Քազզաֆիի ուժերուն դէմ` ազատագրելով ամազիղներով բնակուած Նաֆուսա լեռները, նախքան ազատագրելը իրենց բնակավայրերէն շատ հեռու գտնուող այլ գիւղեր եւ քաղաքներ:

«Յեղափոխութեան մէջ մենք մեծ դեր խաղացինք», ըսաւ Հուսամ Այսա Համիսի, որ ամազիղ նախկին ըմբոստ մարտնչող մըն է, Թունուզի սահմանին մօտ գտնուող Զուվարա քաղաքէն:

«Մենք մեր քաղաքներն ու աւանները ազատագրեցինք: Ոչ ոք ատիկա ըրաւ մեզի համար: Մենք պարտադրեցինք Քազզաֆիին` շեղելու իր ուժերը Միսրաթայէն եւ Պենկազիէն: Եթէ ամազիղի ուժերը չըլլային, հոսանքը յեղափոխականներու կողմը բնաւ պիտի չդառնար»:

ՅԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆԸ ՉԷ ԱՒԱՐՏԱԾ

Լիպիոյ խորհրդարանական առաջին ընտրութիւնը տեղի պիտի ունենայ շուրջ վեց ամիսէն:

Նոր խորհրդարանը պիտի նշանակէ մարմին մը, որպէսզի մշակէ վերջնական սահմանադրութիւնը` ամազիղներուն առիթ տալով ներկայացնելու, հետապնդելու իրենց հարցը:

Բայց Ապուզախար կը պնդէ, թէ ամազիղներու կողմէ պահանջուած մարդկային տարրական իրաւունքները «քուէարկութեան համար չեն»:

Ըստ անոր, հարցը կարեւոր ստուգում մըն է, Լիպիոյ նոր ղեկավարութեան վստահելիութեան եւ մարդկային իրաւունքները պաշտպանելու լրջութեան:

«Այս յեղափոխութիւնը ամբողջովին ազատութեան համար էր, ուրեմն ամազիղներուն համար յեղափոխութիւնը չէ աւարտած», կ՛ըսէ Հուսամ Այսա Համիսի:

«Երբ մենք ստանանք մեր իրաւունքները, այն ատեն յեղափոխութիւնը պիտի աւարտի»:

ԷՏՈՒԻՆ ԼԷՅՆ

«Պի. Պի. Սի.»

Share this Article
CATEGORIES