ԹՈՒՐՔԻՈՅ ԳՈՐԾԱՐԱՐՆԵՐԸ ԴԺԳՈՀ ԵՆ ՍՈՒՐԻՈՅ ՀԱՆԴԷՊ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆ ԿԵՑՈՒԱԾՔԷՆ

Թուրքիոյ հարաւարեւելեան Այնթեպ քաղաքին մէջ գործարար շրջանակներու մէջ այս օրերուն անեքթոտ մը տարածուած է.

«Մենք մեր դրացիներուն հետ այլեւս զերօ խնդիրներ չունինք, մենք այժմ զերօ դրացիներ ունինք առանց խնդիրներու»:

Ասիկա հեգնական յղում մըն է նոր արտաքին քաղաքականութեան, որուն ախոյեանն է իշխող Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը (ԱԲԿ): Այդ քաղաքականութեան խորագիրը` «Զերօ խնդիրներ դրացիներու հետ», տուած է ատոր ճարտարապետը` արտաքին գործոց նախարար Ահմեթ Տաւութօղլուն:

Այս քաղաքականութիւնը կը նպատակադրէր վերացնել պատմական լարուածութիւնները, որոնք Թուրքիան իր բոլոր դրացիներուն հետ թշնամական վիճակի մէջ պահած էին, եւ վերակառուցելու` առեւտուրի վրայ հիմնուած յարաբերութիւններ:

Ատիկա աղաղակող յաջողութիւն մըն էր: Միջին Արեւելքի հետ առեւտուրը արագօրէն տարածուեցաւ, մասնաւորաբար` Իրաքի եւ Սուրիոյ հետ, երկու արաբական երկիրներ Թուրքիոյ հարաւարեւելեան սահմանին վրայ:

Աւելի սերտ քաղաքական կապեր յաջորդեցին: Վարչապետ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողան հաստատեց անձնական սերտ յարաբերութիւն մը Սուրիոյ նախագահ Պաշշար Ասատի հետ, երկու երկիրները վերացուցին վիզաները, եւ զբօսաշրջիկներու հոսքը սահմանին վրայով եկաւ երկու ուղղութիւններով:

«ՈՉ ՈՔ ԿՈՒ ԳԱՅ»

Այս տարուան իրադարձութիւնները այդ քաղաքականութիւնը գլխիվայր շրջեցին:

Սկզբնական շրջանին բարեփոխումներ նախաձեռնելու համար նախագահ Պաշշար Ասատը համոզելու փորձէն ետք, Թուրքիոյ կառավարութիւնը այժմ կ՛առաջնորդէ այն երկիրները, որոնք Ասատի մեկնումը կը պահանջեն:

Ազատ առեւտուրի համաձայնագիրը պատռուած է: Զբօսաշրջութիւնը ամբողջովին դադրած է: Այնթեպը, որ ամէնէն մեծ օգտուողն էր նոր արտաքին քաղաքականութենէն, այժմ ամէնէն մեծ տուժողներէն է արաբական ապստամբութիւններէն:

Այնթեպ այժմ Թուրքիոյ 6-րդ ամէնէն մեծ քաղաքն է, հիւսուածեղէնի, շինարարական նիւթերու եւ սննդամթերքի կարեւոր արդիւնաբերութիւններով, որոնք խուժած են դէպի Միջին Արեւելքի շուկաները: Բնակարանային նոր համալիրներ կը կառուցուին քաղաքին մէջ ամէն կողմ:

Այնթեպի պանդոկներն ու մանր առեւտուրները շատ օգտուեցան սուրիացի այցելուներէ:

Երկամեայ «Սանքօ փարք» մոլը, որ շրջանին մէջ ամէնէն շքեղն է, գլխաւորաբար կառուցուած է սպասարկելու համար սուրիացի յաճախորդներու: Այժմ ակնյայտօրէն լուռ եւ դատարկ է ուրբաթները, այն օրերը, երբ սուրիացիները սովորաբար  կու գային:

«Արաբական գարունէն առաջ քաղաքը սուրիացիներով լեցուն էր շաբաթավերջին: Անոնք քանի մը օր պանդոկները կը մնային, գնումներ կ՛ընէին, դրամ կը ծախսէին», կ՛ըսէ Մեհմեթ Ալի Մութաֆօղլու, որուն ընտանիքը սեփականատէրն է «Աքթեքս»-ի` քաղաքի հիւսուածեղէնի մեծ գործարաններէն մէկուն:

«Բայց հիմա, երկու կառավարութիւններու միջեւ ծագած ճգնաժամային կացութենէն ի վեր, ոչ ոք Թուրքիա կու գայ»:

«Աքթեքս» երկու գործարաններ ունի հիւսիսային Սուրիոյ Հալէպ քաղաքին մէջ, եւ ականատես եղած է իր առեւտուրի 30-40 առ հարիւրի սեղմումին, նուազումին:

Սուրիոյ հետ առեւտուրի փլուզումը միակ հարուածը չէ, որ Այնթեպի արտադրողները ստացած են:

Քաղաքին բազմաթիւ արտադրութիւնները Միջին Արեւելքի երկիրներ կը մեկնին Սուրիոյ ճամբով, որ աւելի քան 800 քիլոմեթր երկայնքով սահման ունի Թուրքիոյ հետ:

Այդ ուղին աւելի վտանգաւոր եւ սուղ եղած է: Նոր տուրքեր պարտադրուած են թրքական բեռնատար կառքերու, որոնց վրայ նաեւ կրակած են սուրիական ուժեր:

«Սուրիոյ հետ մեր առեւտուրի գրեթէ 80 առ հարիւրը դադրած է», կ՛ըսէ Ատնան Ալթունքայա, որուն ընտանիքը սեփականատէր է սննդեղէնի եւ խմիչքի արտադրութեան մը:

«Ատիկա սահմանին պատճառով է: Ապահովութիւն չկայ, եւ դուք յաճախ բնաւ չէք վճարուիր»:

«Երբեմն մաքսատան դարպասները կը փակեն, եւ ձեր բեռնատար կառքերը հոն խրուած կը մնան, ապա դուք պէտք է վճարէք, եւ ասիկա կ՛աւելցնէ փոխադրութեան ծախսը»:

Թուրքիոյ սննդամթերք արտադրող ամէնէն մեծ ընկերութիւններէն մէկը` «Պեսըլէր կրուփ» սկսած է իր արտադրութիւններու արտածման համար այլընտրանքային ուղիներ ուսումնասիրել:

Քեմալ Չաքմաք` ընկերութիւնը հիմնադրած հինգ եղբայրներէն մէկը, այժմ կը ղեկավարէ մաքարոնեղէնի իրենց մեծ գործարանը` օգտագործելով բարձրորակ ցորեն, որ կ՛աճի Թուրքիոյ այդ շրջանին մէջ:

Ան կ՛ըսէ, որ բեռնատարներ այժմ Միջին Արեւելք կը մեկնին Իրաքի ճամբով, հակառակ անոր որ ասիկա շատ աւելի երկար եւ սուղ ուղի է:

Չաքմաք նաեւ կը պատրաստուի փորձելու իրենց արտադրութիւնը նաւերով ուղարկել Լիբանան, եւ կառավարութիւնը խոստացած է օգնել արտադրողներուն:

«ՈՉ ՄԷԿ ԵՐԿԽՕՍՈՒԹԻՒՆ»

Այս ձեռնարկատէրերը բոլորն ալ բնական կողմնակիցներն են ԱԲԿ-ի, որ թրքական արդի պատմութեան մէջ առեւտրականներուն հանդէպ ամէնէն բարեկամական կուսակցութիւնն է, եւ անոր տնտեսական ցուցանիշը ընտրական իր յաջողութեան բանալին է:

Այսպիսով, նախագահ Ասատի կռնակ դարձնելու ԱԲԿ-ի որոշումը Այնթեպի որոշ գործարարներ շփոթի մատնեց:

«Եթէ դուք ձեր դրացիին հետ խնդիր ունիք, կը փորձէք լուծել ատիկա: Դուք ձեր դրացիին հետ բոլոր կապերը չէք խզեր: Բայց հիմա Թուրքիոյ եւ Սուրիոյ միջեւ ոչ մէկ երկխօսութիւն կայ: Ասիկա լաւ չէ երկիրներուն, լաւ չէ առեւտուրին, լաւ չէ քաղաքներուն մէջ բնակող ժողովուրդին համար», ըսաւ Մուսթաֆօղլու:

Թուրքիոյ ելեւմուտքի նախարար Զաֆեր Չաղլայան, որ եկած էր բանալու նոր գրասենեակ մը շրջանային արտադրողներուն համար, ջրեց, ժխտեց այս մտահոգութիւնները:

Սուրիոյ հետ առեւտուրին մեծ մասը կը շարունակուի, ըսաւ ան եւ աւելցուց, որ կառավարութիւնը արտադրութիւններուն համար այլընտրանքային ուղիներ կը փնտռէ: «Ես վստահ եմ, որ Այնթեպի ժողովուրդը համբերող պիտի ըլլայ», ըսաւ Թուրքիոյ ելեւմուտքի նախարարը:

Բայց այլընտրանքները (նաւով փոխադրել կամ Իրաքի միջոցով մեկնիլ) մերժուեցան, հերքուեցան արտադրողներու մեծ մասին կողմէ: Անոնք, որոնց ես հանդիպեցայ, ըսին, որ ատիկա շատ դանդաղ եւ շատ սուղ է: «Այդ այլընտրանքը մեր արտադրութիւնները անմրցունակ պիտի դարձնէ», ըսին անոնք:

Սննդամթերքի հիմնական շուկային մէջ առեւտրականները կը զգան սուրիական գործարքին կորուստը, բայց հոս կառավարութեան կեցուածքին հանդէպ աւելի համակրանք կայ:

Այնթեպի գործարանները իրենց արտադրութիւններուն համար արտահանման, արտածումի այլընտրանքային ուղիներ կ՛ուսումնասիրեն:

Երրորդ ընտրական վճռորոշ յաղթանակը յունիսին նուաճած ԱԲԿ-ն հաւանաբար կրնայ գործարար իր կողմնակիցներուն աջակցութեամբ վտանգներ աչքը առնել:

Թուրք պաշտօնատարներ բացատրած են, որ իրենք սուրիական ընդդիմութեան զօրակցելէ բացի ոչ մէկ ընտրութիւն ունին:

Իրենք կը հաւատան, որ Սուրիոյ նախագահին օրերը հաշուըւած են, եւ թէ` 2011-ի իրադարձութիւնները Թուրքիոյ սորվեցուցած են, որ ինքզինք պէտք է դնէ պատմութեան ճիշդ կողմին վրայ:

Բայց ասիկա կը նշանակէ, որ «Զերօ խնդիրներ» արտաքին քաղաքականութիւնը, որ տասնամեակներէ ի վեր ձեւաւորած է Թուրքիոյ յարաբերութիւնները իր դրացիներուն հետ, այդ քաղաքականութիւնը առ այժմ դարանուած է, եւ տակաւին յստակ չէ, թէ ատոր տեղը ի՛նչը պիտի գրաւէ:

ՃՈՆԸԹԸՆ ՀԵՏ

«Պի. Պի. Սի.»

Share this Article
CATEGORIES