ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ՆԱԽԻՋԵՒԱՆ`
ՄԻՆՉԵՒ ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ԲՌՆԱԳԱՂԹԸ

– ՕՐՏՈՒՊԱՏ

Օրտուպատ

Նախիջեւան օսմանեան եւ պարսկական տիրապետութիւններու ժամանակ մեծ աւերածութիւններու ենթարկուեցաւ, իսկ հետագային ռուսական գերիշխանութեան տակ մտաւ: 1919 դեկտեմբերին պատահեցաւ Ագուլիսի եղեռնը. հայութիւնը աստիճանաբար հեռացաւ եւ Նախիջեւան հայաթափուեցաւ:

ԹՈՒՐՔ ԵՒ ՊԱՐՍԿԱԿԱՆ ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Նախիջեւանի մէջ ԺԶ. դարուն սկիզբը տիրապետութիւն հաստատեցին Իրանի Սեֆեանները: Թուրք-պարսկական իրերայաջորդ պատերազմներուն ժամանակ Նախիջեւան կռիւներու թատերաբեմ դարձաւ եւ մեծ աւերածութիւններու ենթարկուեցաւ:

Թուրք-պարսկական 1578-1590-ի պատերազմէն ետք Արեւելեան Հայաստան անցաւ Օսմանեան կայսրութեան: Նախիջեւանի հայութեան դէմ հալածանքները լայն ծաւալ ստացան եւ գերեվարութիւնն ու սանձարձակ կողոպուտը ահաւոր համեմատութիւններու հասան: Շատեր իրենց տուներէն քշուեցան եւ Պոլսոյ ու Եգիպտոսի շուկաներուն մէջ իբրեւ գերի վաճառուեցան: Ագուլիսի Ղազար քահանան 1601-ին գրուած իր յիշատակարանին մէջ, նկարագրելով ի գործ դրուած կեղեքումներն ու բռնութիւնները, կը գրէ. «Հալածումն դնէր քրիստոնէից, մինչեւ հայր զորդիս վաճառէր»:

Շահ Աբասի 1604-ի բռնագաղթին ժամանակ Գողթնի, Նախճաւանի, Երնջակի, Ջուղայի եւ շրջակայքի հայ գիւղերու բնակիչները զանգուածաբար տեղահանուեցան եւ Պարսկաստան քշուեցան: Տեղահանուած հայութեան բնակավայրերը իսլամ եկուոր ցեղախումբերով բնակեցուեցան: Բռնագաղթին յաջորդեց չորսամեայ ահաւոր սով մը: Դաշտային բարեբեր շրջաններէն դուրս դրուած հայութիւնը լեռնային շրջաններուն եւ հովիտներուն մէջ կեդրոնացաւ:

Տեւական հալածանքներու եւ տնտեսական դժուարութիւններու պայմաններուն տակ գաղթականական հոսանքները լայն ծաւալ ստացան եւ հասան մինչեւ Փոքր Ասիոյ խորերը` Կուտինա (յիշենք Կոմիտաս վարդապետի նախնիները) եւ այլ քաղաքներ:

Հակառակ տեւական հալածանքներուն, բռնակալներու ճնշումին եւ ծանր տուրքերուն, իրենց բնօրրանին մէջ մնացած հայութիւնը շարունակեց զարգացնել իր ազգային մշակոյթը: Կառուցուեցան Ագուլիսի տասներկու եկեղեցիներն ու վանքերը, Ապրակունիսի, Շոռոթի, Գաղի, Շահկերտի, Նորաշէնի վանքերը, Մեսրոպաւանի, Որդուատի, Ցղնայի, Բիստի եւ Փառակայի մէջ հոգեւոր կեդրոններ հիմնուեցան, իսկ Աստապատի, Ազնաբերդի, Ճահուկի, Կուքի, Օծոփի, Ագարակի, Նորսի եւ Կժաձորի գրչութեան կեդրոնները ծաղկեցան:

Պարսից Նատիր շահի անկումէն ետք, 1747-ին, Քանկարլի ցեղախումբի պետ Հէյտարկուլու խան կիսանկախ խանութիւն հաստատեց Նախիջեւանի մէջ: Անոր յաջորդները եղան Հաճի խան Քանկարլի, Ռահիմ խան, Ալիկուլու խան, Վասիկուլու խան, Ապպասկուլու խան, Ճաֆարկուլու խան, Քալպալի խան, Ապպասկուլու խան Քանկարլի, Մահամատպակիր խան եւ Էհսան խան:

ՌՈՒՍԱԿԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹԵԱՆ ԿԱԶՄԷՆ ՆԵՐՍ

Ռուս-թրքական 1826-1828-ի պատերազմին ժամանակ Նախիջեւանի Էհսան խան ռուսերուն կողմը անցաւ եւ ռուսական բանակի զօրավարի աստիճան ստացաւ: Պատերազմի աւարտին, Թուրքմենչայի դաշնագիրով Նախիջեւան միացուեցաւ Ռուսական կայսրութեան: Պարսկաստան քշուած հազարաւոր հայ ընտանիքներ վերադարձան իրենց բնօրրանը: Էհսան խանի յաջորդած Քարիմ խան Քանկարլի անուանական իշխանութիւն մը պահեց. խանութիւնը ջնջուեցաւ 1834-ին:

Ռուսական տիրապետութեան հաստատումէն ետք տնտեսութեան ու մշակոյթի զարգացման պայմաններ ստեղծուեցան: Հայութեան կողքին, յատկապէս դաշտային շրջաններուն մէջ հոծ զանգուածներով կեդրոնացած էին թրքական Ուսթաճլի, Տիտիւարլի, Գիզիլլի, Ամիրխանլի, Արաֆսալի, Հաճիլլի, Քեճիլլի, Քալֆիրլի, Քոլանլի, Գարախանպայլի, Գարխունլու, Ալիխանլու եւ Մուղանլի ցեղախումբերը:

Թուրքմենչայի դաշնագիրի նախօրեակին կատարուած եւ զօրավար Պասկեւիչի ուղարկուած ռուսական պաշտօնական վիճակագրութեան մը համաձայն 404 հայ ընտանիքներ կը բնակէին Նախիջեւանի մէջ: 1830-ի տուեալներով 2511 հայ ընտանիքներ (12,555 հոգի) կը բնակէին հոն: Իսկ 1897-ի ռուսական մարդահամարի տուեալներով Նախիջեւանի եւ Շարուր-Դարալագեազ գաւառներուն մէջ կը բնակէին 55,398 հայեր եւ 115,711 իսլամներ:

ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ԲՌՆԱԳԱՂԹԸ

Առաջին աշխարհամարտի տարիներուն, 1918 յունիսին թրքական զօրքերը ներխուժեցին Նախիջեւան, նպատակ ունենալով հոնկէ շարունակել յառաջխաղացքը մինչեւ Պաքու: Թուրք ներխուժողներուն դէմ Ապրակունիսի մօտ յաղթական ճակատամարտ մղեց զօրավար Անդրանիկ: Սակայն յուլիսի վերջաւորութեան թրքական գերազանց ուժերը նուաճեցին Նախիջեւանը եւ ջարդեր կազմակերպելով բռնագաղթի մղեցին հայութիւնը: Նոյեմբերին մտան անգլիացիները: 1919-ին Հայաստանի Հանրապետութիւնը իր գերիշխանութիւնը տարածեց շրջանին վրայ, բայց տեղացի իսլամ բնակչութիւնը, Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ զօրակցութեան վրայ յենած` մնաց անհնազանդ: 1919 դեկտեմբեր 24-25-ին թուրքեր սուրի քաշեցին Ագուլիսի եւ շրջակայ գիւղերու հայութիւնը: 1920 յուլիս 28-ին կարմիր բանակը մտաւ Նախիջեւան եւ խորհրդային իշխանութիւն հաստատուեցաւ: 1923-ի փետրուարին ստեղծուեցաւ Նախիջեւանի ինքնավար երկրամասը, որ 1924 փետրուարին վերակազմուեցաւ իբրեւ Ինքնավար հանրապետութիւն` Ազրպէյճանի կազմէն ներս: Շրջան մնացած փոքրաթիւ հայութեան դէմ սեղմումներն ու հալածանքները շարունակուեցան, իսկ 1988-ին, արցախեան շարժման սկզբնաւորումէն ետք, հայութեան վերջին բեկորներն ալ հեռացան հոնկէ:

ՕՐՏՈՒՊԱՏ

Օրտուպատի հին քաղաքամասը

Օրտուպատ, պատմական Որդուատ, կը գտնուի Կապուտջուղ լեռնաշղթային գոգաւորութեան ծայրամասին, հովիտի մը մէջ, հոն, ուր համանուն Օրտուպատ գետը կը միանայ Արաքսի: Քաղաքը շրջապատող լեռները լերկ են: Դէպի արեւելք, Արաքս գետի ձախ ափի երկարութեամբ կ՛անցնի դէպի Մեղրի տանող ճանապարհը: Իսկ դէպի արեւմուտք երկարող ճանապարհը Օրտուպատը կը կապէ Ջուլֆայի: Հիւսիսային կողմէն քաղաքը գեղեցիկ այգիներով շրջապատուած է:

Օրտուպատի հովիտը, շնորհիւ իր բերրի հողերուն եւ մեղմ կլիմային, երկրագործականօրէն հարուստ շրջան է, ուր կը մշակեն խաղող, խնձոր, կեռաս, տանձ, դեղձ, ծիրան, սալոր եւ բանջարեղէն: Հիւսիսային կողմէն այգիները Հանդամէջ գիւղի այգիներուն եւ պարտէզներուն կը միանան:

Օրտուպատի փողոցները նեղ են ու դարձդարձիկ, իսկ բնակարանները հողէ բարձր պատերով շրջապատուած են: Կեդրոնական գլխաւոր պողոտան լայն է, ծառազարդ եւ մայթերու երկարութեամբ առուներէն ջուրեր կը հոսին: Բարձունքին գտնուող քարաժայռին վրայ անցեալին կը գտնուէր միջնաբերդը, որ հետագային աւերուած է, եւ անոր տեղ կառուցուած էր հայոց Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին: Եկեղեցւոյ կողքին կը գտնուէր զբօսայգին: Քաղաքին ռուս համայնքն ալ եկեղեցի մը ունէր, որ ագուլեցի Արասխանեան ընտանիքին ծախսով կառուցուած էր: Կային նաեւ քառասունմէկ մզկիթներ:

Լայն տարածութեան վրայ փռուած քաղաքը հինգ թաղամասերու բաժնուած էր. Սարշաղար, Մինգիս, Ամպարաս, Բիւրդատար եւ Իւչթարանքիա:

Անուանի է Օրտուպատի սօսի ծառը, որ աւելի քան հազար տարուան հնութիւն ունի: Անոր բունը 20 մեթր տրամագիծ ունի. իսկ սաղարթախիտ ճիւղերը կը ծածկեն հրապարակին մեծ մասը: Ծառին ներքեւի բունը փտելով վեց մեթր երկարութեամբ եւ հինգ մեթր լայնութեամբ խոռոչ մը կազմուած է:

Քաղաքի հնութիւններէն է նաեւ Քարւանսարան, որուն աւերակները մնացած են: Հոնկէ ստորերկրեայ ճանապարհ մը կ՛երկարի մինչեւ Սուրբ Բարթողիմէոս առաքեալի կառուցած Տեառնընդառաջ եկեղեցին, որ հետագային աւերուած եւ մզկիթի վերածուած է:

Գողթնեցիներուն մօտ պահպանուած աւանդութեան համաձայն Բարթողիմէոս առաքեալ Քրիստոսի խաչելութենէն ետք Որդուատ այցելած է, վնասակար ջուրերը անյայտացուցած եւ շարք մը հրաշագործութիւններ կատարած է: Առաջին հերթին ան Շաբ իշխանը իր ընտանիքով մկրտած է եւ ապա իշխանին հովանաւորութեամբ Տեառնընդառաջ եկեղեցին կառուցած է: Ստուարաթիւ հետեւորդներ ունենալէ ետք առաքեալը իր աշակերտներէն Կումիսը հոգեւոր առաջնորդ ընտրած է, որմէ ետք Որդուատէն հեռացած է, այլ շրջաններու մէջ շարունակելու համար իր առաքելութիւնը: Աւանդութիւնը կը շարունակէ ըսելով որ Թադէոս առաքեալ եւս այցելած է Որդուատ:

Որդուատ Գողթնի հայ իշխաններուն աթոռանիստն էր եւ նաեւ հոգեւոր ու կրօնական կեդրոն էր: Արաբական տիրապետութեան ժամանակ քաղաքը արաբ ամիրաներու վարչական կեդրոնը եղաւ:

Ջուղայի հայոց գերեզմանատունը

Սելճուքեան արշաւանքներէն ետք Որդուատի մէջ աստիճանաբար բնակութիւն հաստատեցին թրքական ցեղախումբեր: Ժամանակի ընթացքին անոնք մեծամասնութիւն կազմեցին, զինու զօրութեամբ տէր դարձան հայերու կալուածներուն եւ հարստութիւններուն եւ իրենց ձեռքերուն մէջ կեդրոնացուցին պետական, վարչական, դատական եւ հարկային պաշտօնները: Հայերը դարձան իրաւազուրկ փոքրամասնութիւն:

Դաւիթ բէկի ազատագրական շարժման ժամանակ Օրտուպատի զինուորական հրամանատար Սէյֆի Ղուլի խան երկար կռուեցաւ Դաւիթ բէկի դէմ, բայց յետոյ պարտուեցաւ եւ քաղաքը ինկաւ հայոց ձեռքը:

Պարսկական տիրապետութեան ժամանակ Օրտուպատ ունէր 635 տուն բնակիչ, 25 արօտավայր, վեց մզկիթ, վեց կարաւանատուն եւ երեք կրօնական դպրոց:

Ռուսեր 1827-ին գրաւեցին Օրտուպատը եւ զայն շրջանային կեդրոնի վերածեցին: Այնուհետեւ Գողթն գաւառը ծանօթ դարձաւ Օրտուպատի շրջան անունով:

Թուրքմենչայի դաշնագիրի հիման վրայ 1828-ին Սալմաստի գիւղերէն եւ Մուժամբարէն ներգաղթած խումբ մը հայեր բնակութիւն հաստատեցին հոն: Սակայն դարձեալ հայերը մնացին փոքրամասնութիւն եւ հետագային, թուրքերու մոլեռանդութեան եւ անհանդուրժողութեան պատճառով աստիճանաբար հեռացան քաղաքէն:

Հայկական թաղամասը միւս թաղերէն անհամեմատ աւելի մաքուր էր, կանաչապատ, փողոցները սալայատակուած էին, իսկ բնակարանները` մեծ եւ քարաշէն: Հոն կը գտնուէր Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին:

Քաղաքին մէջ կար ռուսական դպրոց, զինուորական հիւանդանոց, փոստատուն, հեռագրատուն եւ հիւրանոց:

Կարապետ Փափազեան 1870-ին մետաքսի պատրաստութեան գործարան բացաւ հոն. գործարանը ունէր հինգ հարիւր կաթսայ եւ ճախարակ: Հոն կ՛աշխատէին 250 բանուորներ եւ բանուորուհիներ: Այնուհետեւ Բաբայեան եղբայրները, վերին ագուլեցի  Արասխանեանները եւ Նուսնուս գիւղէն Նուսնուսեանները մետաքսի պատրաստութեան գործարաններ բացին Օրտուպատի մէջ:

Տեղացի մոլեռանդ թուրքերը 1887-ին հրդեհեցին եւ ոչնչացուցին հայերուն պատկանող արհեստանոցներն ու խանութները:

Ի. դարու սկիզբի տուեալներով Օրտուպատ ունէր 4250 բնակիչ, որուն 352 հոգին` հայ: Հայ-թաթարական 1905-ի ընդհարումներուն ժամանակ հայութեան մեծ մասը հեռացաւ քաղաքէն:

ՕՐՏՈՒՊԱՏԻ ՇՐՋԱԿԱՅ ԳԻՒՂԵՐԸ

Օրտուպատի շրջակայ հայկական գիւղերն էին` Անապատ, Հանդամէջ, Գանձակ, Նուսնուս, Նիգիդէհ, Քիլիդ եւ Քէօթամ:

Անապատ կը գտնուի Օրտուպատէն հիւսիս-արեւելք եւ գրեթէ անոր արուարձանը կը նկատուի: Գիւղի կողքին հոսող վտակը բարտիներով շրջապատուած է: Անցեալի շէն եւ բարեկարգ գիւղը ունէր Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին եւ յուռթի պարտէզներով ու այգիներով շրջապատուած էր:

Հանդամէջ կը գտնուի Օրտուպատէն հիւսիս, զուտ հայաբնակ էր եւ վերին եւ ներքին թաղերու բաժնուած էր: 1870-ական տարիներէն սկսեալ օրտուպատցի թուրք ընտանիքներ հաստատուեցան վերի թաղին մէջ, որմէ ետք հայերը վարի թաղին մէջ կեդրոնացան: Գիւղը անուանի էր իր եւրոպական ձեւով կառուցուած գեղեցիկ տուներով, առուներու մէջէն, ծառախիտ պարտէզներու երկարութեամբ հոսող զուլալ ջուրերով եւ պտղատու այգիներով: 1905-ի հայ-թրքական կռիւներուն ժամանակ գիւղի հայութիւնը բռնագաղթուեցաւ:

Գանձակ կը գտնուի Անապատ գիւղէն հիւսիս, ձորի մը մէջ, վտակի մը ափին եւ գեղեցիկ ծառաստաններով շրջապատուած է: Անցեալին գիւղին մօտ գործած է ունի թոռներու Սուրբ Անտրէի եւ Սուրբ Յակոբայ վանքը:

Նուսնուս կը գտնուի Հանդամէջէն հիւսիս, ձորի մը մէջ, ջրառատ է եւ այգիներով ու ծառաստաններով շրջապատուած է: Գիւղին հիւսիսային եւ արեւելեան կողմի Կապուտջուղի լեռնալանջերը խոտառատ արօտավայրերով ծածկուած են, իսկ արեւմտեան կողմի բլուրները լերկ են: Անուանի էր Նուսնուսեան գերդաստանը:

Նեգիդեհ կը գտնուի քարքարուտ լեռնահովիտի մը մէջ. բարձունքին տարածուած են արօտավայրերն ու վարելահողերը:

Քիլիդ եւ Քէօթամ կը գտնուին Օրտուպատէն արեւելք, չոր եւ ամայի լեռներու լանջին. երկու գիւղերն ալ կանուխէն հայաթափուած են:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES