ԼԵԶՈՒԱԿԱՆ ԳԱՂՏՆԻՔՆԵՐ. ԼԵԶՈՒԻՆ ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐԸ ԿԸ ՓՈՐՁԱՐԿՈՒԻ ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹԵԱՄԲ

Ուսումնասիրութիւն մը մարտահրաւէր կ՛ուղղէ այն գաղափարին դէմ, թէ մեր ուղեղին «լեզուական կեդրոնները» լեզուական զարգացումի միակ խթանն են:

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ ՄԸ ԿԱՍԿԱԾԻ ՏԱԿ Կ՛ԱՌՆԷ ԵՐԿԱՐ ԺԱՄԱՆԱԿԷ Ի ՎԵՐ ՏԻՐՈՂ ԱՅՆ ԿԱՐԾԻՔԸ, ԹԷ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ԼԵԶՈՒՆԵՐԸ ԻՐԱՐՈՒ ՀԵՏ ԿԸ ԲԱԺՆԵՆ ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՆ ԵՐԵՒՈՅԹՆԵՐ, ՈՐՈՆՔ ԿԸ ԹԵԼԱԴՐՈՒԻՆ ՈՒՂԵՂԻՆ ԿԱՌՈՅՑԻՆ ԿՈՂՄԷ: «ՊԻ. ՊԻ. ՍԻ.» ԿԸ ՄԱՆՐԱՄԱՍՆԷ.

Ուսումնասիրութիւն մը, որուն մասին տեղեկագիր մը լոյս տեսած է «Նէյչըր» թերթին մէջ, դիմած է եղափոխական կենսաբանութեան (էվոլուշընըրի պայոլոճի) մէջ կիրարկուող միջոցներու` գտնելու համար արմատները բազմաթիւ լեզուաընտանիքներու մէջ քերականութեան  զարգացումին:

Արդիւնքները մտածել կու տան, թէ լեզուաընտանիքներու միջեւ հասարակաց երեւոյթներ անջատաբար եղափոխուած են իւրաքանչիւր շառաւիղի մէջ:

Ուսումնասիրութեան հեղինակները կ՛ըսեն, թէ մշակութային եղափոխութիւնը, եւ ո՛չ թէ ուղեղը, խթանն է լեզուական զարգացումին:

Ուսումնասիրութեան մէջ օգտագործուած է մեթոտ մը, որ հիմնուած է մարմիններու կազմաւորումի եղափոխութեան (ֆիլիոճենեթիք) գիտութեան մէջ կիրարկուող միջոցի մը վրայ:

Հոլանտայի մէջ հոգելեզուաբանական Մաքս Փլանք հիմնարկի դասախօս Մայքըլ Տան, որ գլխաւոր հեղինակն է ուսումնասիրութեան, կը բացատրէ, թէ այս մօտեցումը համազօր է Կրեկորի Մենտելի կողմէ ոլոռնի թուփերու ուսումնասիրութեան, որ ի վերջոյ առաջնորդած է այն գաղափարին, թէ իւրայատուկ յատկանիշներ ժառանգական բնոյթ ունին:

«Այլ թուփերէ սերած բոյսերու փոփոխուած տարբերակները ուսումնասիրելով եւ ծանօթ ըլլալով անոնց միջեւ կապին` Մենտել յաջողած է ի յայտ բերել այն մեքենական համակարգերը, որոնք հաւանաբար կը ղեկավարեն տուեալ փոփոխութիւնները», կ՛ըսէ Տան:

«Ան նկատած է գոյութիւնը տեղեկութեան որոշ ձեւի փոխանցումի մը` պարզապէս ճանչնալով ընտանեկան ծառեր եւ հետեւելով յառաջացած փոփոխութիւններուն: Ճիշդ այս մօտեցումը կիրարկած ենք մեր ուսումնասիրութեան մէջ»:

ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ԾԱՌԵՐ 

Մարմիններու կազմաւորումի եղափոխութեան արդի ուսումնասիրութիւնները կը փնտռեն փոփոխութիւններ` իրարու հետ կապ ունեցող անասուններու շառաւիղներու մէջ: Այսպէս, անոնք ի յայտ կը բերեն եղափոխութեան ենթարկուած յատուկ կառոյցներ:

Իրենց ուսումնասիրութեան ընթացքին գիտնականները քննած են բառերու ըստ կարգի դասաւորումը չորս լեզուաընտանիքներու մէջ. հնդեւրոպական, եութօազթեք, պանթու եւ աւստրոնեզեան:

Անոնք ուսումնասիրած են, թէ արդեօք  շարահիւսութեան մէջ գործածուող կապեր կու գան գոյականէ մը առա՞ջ, թէ՞ վերջ (օրինակ` «նաւուն մէջ» կամ «մէջը նաւուն»), եւ թէ` ինչպէ՞ս ենթակայէ եւ առարկայէ բաղկացած բառերու շարք մը իմաստ կը ստանայ երկուքին պարագային (օրինակ` «ես դրի շունը նաւուն մէջ», «ես շունը դրի մէջը նաւուն»):

Կիրարկուած ձեւը կ՛օգտագործէր տուեալ լեզուաընտանիքներուն մէջ բառերու եւ քերականութեան հաստատ տուեալներ` կառուցելով այս լեզուներուն «ընտանեկան ծառը»:

«Երբ մեր տրամադրութեան տակ ունինք այս ծառերը, կը սկսինք փնտռել, թէ բառերու շարադասութեան տարբեր ձեւերը ի՛նչ փոփոխութիւններ կը կրեն այս լեզուաընտանիքներէն սերած լեզուներուն մէջ, ապա կը սկսինք կառուցել եղափոխուած օրինակներ` փնտռելու համար, թէ ո՛ր օրինակը ամէնէն աւելի հաւանական է, որ ստեղծէ այն այլազանութիւնը, զոր կը տեսնենք աշխարհի վրայ», կը բացատրէ Տան:

Մեր կառուցած օրինակներէն ի յայտ եկաւ, թէ մինչ ընտանեկան ծառի մը մէջ լեզուական տարբեր կառոյցներ կ՛եղափոխուէին ճիւղաւորումներու մէջ, անդին` անոնց եղափոխութեան ձեւը եւ ժամանակը կախեալ էին այն տուեալէն, թէ ո՛ր ճիւղին վրայ կը գտնուէին անոնք:

«Մենք կ՛ապացուցենք, թէ այս լեզուաընտանիքներէն իւրաքանչիւրը կ՛եղափոխուի իրեն յատուկ օրէնքներով եւ ոչ թէ` տիեզերական օրէնքներով», կը բացատրէ Տան:

«Ասիկա չի համապատասխաներ քերականութեան «տիեզերական օրէնքներու» տիրական գաղափարին, այլ մտածել կու տայ, թէ լեզուն մաս կը կազմէ ո՛չ թէ ուղեղին մասնագիտական մէկ կառոյցին, որ անջատ է իմացական կարողութենէն, այլ մաս կը կազմէ մարդկային աւելի լայն իմացական կարողութիւններուն»:

Փոխարէնը` տեղեկագիրը կը շեշտէ, թէ «մշակութային եղափոխութիւնը» հիմնական ազդակն է, որ կ՛որոշէ լեզուական կառոյցը, մինչ լեզուական համակարգ մը իր ներկայ վիճակին մէջ կը սկսի ձեւաւորել եւ սահմանափակել ապագայի վիճակներ:

Այսուհանդերձ, տեղեկագիրին հեղինակներէն եղափոխական կենսաբանութեան մէկ այլ մասնագէտ մը` Օքլենտի համալսարանի դասախօս Ռասըլ Կրէյ կը շեշտէ, թէ ուսումնասիրողները կենսաբանութիւնը չեն գործածեր մշակոյթի դէմ, ոչ ալ կը միտին ցոյց տալ, թէ անոնք էապէս զիրար զանց առնող ազդակներ են:

«Չենք ըսեր, թէ կենսաբանութիւնը կապ չունի, անշո՛ւշտ թէ կապ ունի», կ՛ըսէ Կրէյ:

«Սակայն  պարզապէս անհիմն է այն տկար վիճարկութիւնը, որ երկար ժամանակէ ի վեր կը լսենք իմացական գիտութեան մէջ, որուն համաձայն, մարդկային ուղեղին ներհուն մէկ կառոյցը կը պարտադրէ այս ձեւի «տիեզերական» յատկանիշներ»:

Հարվըրտի համալսարանէն իմացական գիտութեան մասնագէտ Սթիւըն Փինքըր ուսումնասիրութիւնը կ՛որակէ «կարեւոր եւ ողջունելի»:

Այսուհանդերձ, ան կը նշէ, թէ կիրարկուած ձեւին նուրբ մանրամասնութիւնները պէտք է ապացուցուին, որպէսզի աւելի ամբողջական ձեւով պաշտպանեն այն վարկածը, թէ կենսաբանական սահմանափակութիւններէ աւելի` մշակութային սահմաններէն ծնունդ կ՛առնեն լեզուական զարգացումները:

«Ուսումնասիրութեան հեղինակներուն համաձայն, մարդկային ուղեղը հակամէտ է ընդհանրացնելու բառերու շարք մը` տարբեր տեսակի նախադասութիւններու մէջ, ինչ որ տեղի պիտի չունենար, եթէ ուղեղը նախադասութեան իւրաքանչիւր տեսակ արտաբերէր եզակի եւ առանձին օրէնքի մը համաձայն», կ՛ըսէ ան:

«Այս հակամէտութիւնը կրնայ մասնակի ըլլալ, եւ կարելի է զայն նկարագրել տարբեր ձեւերով եւ տարբեր լեզուաընտանիքներու մէջ, սակայն անիկա կարիքը ունի բացատրութեան` լեզու մը խօսող անձերու ուղեղին գործունէութեան հիմամբ»:

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

 

Share this Article
CATEGORIES