«ԱՆՆԱ ՀԱՐՍԸ»-ԷՆ ՄԻՆՉԵՒ «ՑԿԵԱՆՍ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆ» (ՄՕՏԵՑՈՒՄ` ԳԷՈՐԳ ԱԲԷԼԵԱՆԻ ԳԻՐԻՆ)

Ս. ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ

Քառասուն օր առաջ աչքերը ընդմիշտ փակած Գէորգ Աբէլեանի «Աննա հարսը» (1994) վէպէն մինչեւ «Ցկեանս նահատակութիւն» (2005) եւ «Աղբարի՜կ, ափիկ մը ջո՜ւր» (2010) վաւերագրական հատորները երկարող մայր երակը, որ ակամայ ընդհատուեցաւ այս ժրաջան ու հաւատաւոր գրողին անժամանակ մահով, կը կազմէ գրական ծրագիր մը, որուն բնութագրումը մէկ բառի մէջ ամփոփելու համար կրնանք դիմել վկայագրութիւն եզրին: Նոյնը կարելի է ըսել նոյնիսկ իր զուտ գեղարուեստական մեկնակէտէ ճամբայ ելած «Հելէ՛, հելէ՛, հելէ՛… Քեսապ» (1968) գործին եւ անոր յաջորդած նոյնաբնոյթ միւս հատորներուն` «Պէյրութ» (2005) եւ «Մաքարոնի թիլէկ-թիլէկ» (2011) գիրքերուն առիթով:

Այսօր, երբ քառասուն տարիներու հեռաւորութենէ պահ մը կը փորձենք թէկուզ թռուցիկ ակնարկ մը նետել Գէորգ Աբէլեան յանձնառու գրողին գրական ուղեւորութեան վրայ, ժամանակի հոլովոյթին զուգահեռ իր սահմաններն ու նշաւակները փոփոխութեան ենթարկած «ճամբու քարտէսը» ա՛լ աւելի կը յստականայ, հակառակ գեղարուեստական գրականութենէն դէպի վաւերագրութիւն անցնելու իր բացայայտ ծրագիրին: Ճիշդ է, որ վերեւ նշուած վերջին երեք գործերը կը պատկանին գեղարուեստական գրականութեան կալուածին` իբրեւ պատմուածքներու ժողովածու եւ վէպ, այնուամենայնիւ, հեղինակին իսկ նշումով, «իրական կեանքէ» քաղուած ըլլալու իրենց հանգամանքով լռելեայն կը շեշտեն գործերուն փաստագրական ենթահողը: Մէկ տարբերութեամբ, որ իրականութեան վէմին վրայ ամրօրէն բարձրացած խնդրոյ առարկայ երեք հատորներուն ետին կը պայծառանայ դիմագիծը իրապաշտ արձակագիր Գէորգ Աբէլեանի, որ տակաւ առ տակաւ գիտակցական որոշումով մը տեղի տուաւ եւ մեծաւ մասամբ հեռացաւ իր գրական փառասիրութենէն, երբ գրողի իր քուէն վկայագրութեան` հաստատ ու գիտակից որոշումով մը տուաւ ի նպաստ վկայագրութեան` յականէ անուանէ հերոսներով, անոնց իրականութիւնը վաւերականացնող լուսանկարներով ու դէպքերուն եւ կենսափորձերուն հարազատ ու ճշգրիտ արձանագրումով:

Այս պարագային, համաձայն իր վաւերագրողի ծրագիրին, ան կամաւորապէս ինքզինք զրկեց գրողական հնարքներէն, հեղինակային միջամտութիւններէն ու յաւելումներէն, երեւակայութեան ու հոգեբանական խորաթափանց վերլուծումներուն ընձեռած բարիքներէն, հում նիւթը ստեղծագործական վերամշակման ենթարկելու, այսինքն` վեր-ստեղծելու գրական ազատութենէն, նիւթէն բխած ոճային ու կառուցային լուծումներէն եւ ընտրեց իր խօսքը կաշկանդող առարկայական ճշգրտութեան զսպաշապիկն ու կապանքները, եթէ կարելի է այդպէս ըսել: Սակայն, ի պատիւ իրեն, յաջողեցաւ պահել իր գեղարուեստական խօսքին մայր յատկանիշներուն մեծ մասը` պարզ ու անբռնազբօս ոճը, լեզուական պարզութիւնը, ընթերցողը մագնիսող ջերմութիւնը, վարակիչ յուզականութիւնը, անմիջական ու պայծառ իրապաշտ աշխարհահայեացքը եւ, տեղ-տեղ նո՛յնիսկ իր թախծաշեշտ զուարթախոհութիւնը:

«Ոճը մարդն է» ըսած են եւ ճիշդ են ըսած: Նոյնը կրնանք կրկնել Գէորգ Աբէլեանի ե՛ւ գեղարուեստական, ե՛ւ վաւերագրական ձեռագիրին առիթով: Պարզ, համեստ, անկեղծ ու բառին ամբողջական առումով տագնապահար ու նուիրեալ հայ մարդը ինքզինք կը բացայայտէ թէ՛ իր գրականութեան էջերուն եւ թէ վաւերագրական գործերուն մէջ: Աւելի՛ն. այս տիպարը շեշտուած ներկայութիւն կը դառնայ ու կը մնայ նաե՛ւ Ձիւնական գրչանունով ներկայացող իր հրապարակագրութիւններուն երկայնքն ի վեր: Այսպիսով, արձակագիր, վաւերագրող եւ հրապարակագիր երրորդութեան ներդաշնակ միաձուլումով` ձեւ ու կերպարանք կը ստանայ ամբողջական կերպարը Գէորգ Աբէլեան գրողին, եթէ նոյնիսկ պահ մը առաջին գիծ կու գայ Հայոց ցեղասպանութեան յամեցող փոթորկումներու ջուրերուն մէջ նետուած գաղափարապաշտ խուզարկու հայը: Մնաց որ, Հայասպանութեան անժամանցելի տրամին` ակամայ եւ անգիտակցաբար իսլամացած զոհերուն ողբերգութեան անդարմանելի ահաւորութիւնը, համամարդկային մնայուն ոճիր մը ըլլալու դժոխային տարողութիւնը եւ մա՛նաւանդ Ցեղասպանութեան ու անոր փշաքաղիչ հետեւանքներուն, դուք ըսէ՛ք` բռնի կրօնափոխման ու ազգափոխման էապէս համամարդկային ոճիրին քաղաքակա՛ն նշանակութիւնը լոյսին բերելու եւ արար աշխարհին ուշադրութեան յանձնելու համար, Գէորգ Աբէլեան վաւերագրողը առաջին հերթին պէտք է խեղդէր, առնուազն իր ներսիդին բանտարկէր գեղապաշտ արձակագիրը եւ հրաժարելով հրաժարէր իր գրական սէրերէն: Եւ այս իսկ խոր գիտակցութեամբ, առանց դաւաճանելու իր գիրին անձնադրոշմ երանգներուն, ան ընտրեց ու ճշդեց իր ուղին եւ իր ողջ ժամանակն ու կարողութիւնները ի սպաս դրաւ ո՛չ միայն համազգային, այլեւ` համամարդկային վեհ ու ազնիւ ծառայութեան մը նպատակասլաց երթին ու յաղթանակին:

Հիմա, ցաւ ի սիրտ, ոչ եւս է Գէորգ Աբէլեան:

Սակայն գոյ է իր անաւարտ ծրագիրը, իր կեանքի գոյութենական հաւատոյ հանգանակը, որ բոլորիս կը պատկանի: Եւ երգին տաք ու կտրիճ բառերով` «ով որ քաջ է, ի՛նչ կը սպասէ…»:

 

Ի ԽՆԴԻՐ ՓՈՐԻՆ

Աննա եւ Գարուն երկու օր քալելէ ետք հասան խոստացուած «եդեմ»ը: Իրենք առանձին չէին: Տասնեակներով կիներ կային իրենց հետ: Բոլորն ալ հալումաշ եղած արարածներ. բոլորն ալ համագիւղացիներ, քեսապցի: Ներքին վախ մը կը կրծէր բոլորը. հապա եթէ այդ արտերէն անդին տարուէին, ուր կը տարածուէր անապատը, սուրիական անապատը եւ ուր կը գտնուէր տխրահռչակ Տէր-Զօրը: Ի՞նչ կար որ, իրենց աշխատանքը վերջանալէ ետք, կը քշուէին անապատ, իբրեւ անպէտ գոյք, եւ կը ջարդուէին: Նոյնիսկ եթէ չջարդուէին, ո՞վ պիտի երաշխաւորէր զիրենք վերակացուներու կամ հնձուորներու ախորժակներուն դէմ: Անատամ ու տգեղ մարդիկ, անապատէն այրած ու սեւցած դէմքերով բոլորն ալ վաթսուննոց այրեր: Ասոնց դէմ պաշտպանուիլը հերոսութիւն էր: Երիտասարդ գրեթէ մնացած չէր. բոլորն ալ քշուած-տարուած էին զինուորութեան, եւ կամ դարձած էին փախստականներ, անծայրածիր անապատին մէջ…

Տեղ հասնելէ ետք, անմիջապէս լծուեցան գործի: Այդքան ընդարձակ ցորենի արտեր. ատանկ բանի մասին կարելի իսկ չէր երեւակայել: Եթէ Քեսապի բոլոր արտերը քով քովի բերուէին ու փակցուէին, այս արտին քառորդին չափ բան չէր ստացուեր: Աստուծոյ գործին խելք հասցնելն ալ դիւրին բան չէր:

Կիները սկսան գործի: Ամէն օր նոյնը. արեւածագին հետ արտ կ՛իջնէին, մինչեւ արեւամարը: Կէսօրին կաթսաներով թանապուր կը բերուէր. կ՛ուտէին արագ-արագ, առատ հացով ու անմիջապէս ոտքի կը ցատկէին, գործի լծուելու համար:

Արեւածագէն առաջ եւ արեւմուտքէն ետք, կիները ճռաքաղ կ՛ընէին, նախապէս հասկաքաղ կատարուած շրջաններուն մէջ: Իրենց ձմեռուան պարէնը պիտի հաւաքէին, գոնէ ցորեն ըլլար «տան» մէջ. ան ալ ձեւով մը կ՛ուտուէր, եւ ողջ կը պահէր զիրենք:

Վա՜յ գեղեցիկներուն: Ասոնց համար որքան դժուար էր պատիւ պահելը: Երանի՜ տգեղներուն, որոնք իրենց տգեղութեան պարիսպին ապաւինած, աւելի դիւրութեամբ կը վանէին անատամ կրքոտները…

Աննային համար պատուհաս էր իր գեղեցկութիւնը: Միշտ ալ հոգ կը տանէին, ինքն ու Գարունը, որ կարելին եղածին չափ տխեղծ երեւնային: Ցեխ կը շինէին եւ իրենց դէմքերը կը ցեխոտէին: Տակաւին կարելի եղածին չափ ալ շատ կը փաթթէին իրենց դէմքերը հնամաշ լաթերով: Այլ կերպ չկար…

Ամբողջ երկու ամիս աշխատեցան ու տառապեցան անոնք: Ամառը արդէն իսկ կիսուած էր, երբ «տուն» դառնալու ժամը հնչեց: Հիմա ուրախ էին, որ պիտի վերադառնային: Իւրաքանչիւրը մէկ տոպրակ ցորեն եւ քանի մը մէճիտ վաստկած էր, ի դիմաց ստրկային ծանր աշխատանքի մը:

Մէկական տոպրակ ցորեն տուն տանիլն ալ իր վտանգը ունէր: Օսմանեան պետութիւնը ինք կը «գնէր» ցորենի եւ գարիի բերքերը, իր բանակը կարենալ ոտքի պահելու համար: Մէկական տոպրակ ցորեն տուն հասցնելու համար, անհրաժեշտ էր զինուորները կաշառել. մէկ տոպրակ ցորենի դիմաց` մէկ տոպրակ ցորեն եւ քանի մը պարղուտ…

Տուն երբ հասան Աննան եւ Գարունը, «տօն» եղաւ: Փոքրերը չէին հաւատար, որ մայրիկը ետ դարձած էր հօրքուրին հետ: Օսան աչքերը կը սրբէր ի տես ուրախութեան արցունքին: Հաննօ գրկեց ու համբուրեց հարսն ու աղջիկը: Մանչուկները փաթթուած էին իրենց մօր ու կու լային:

– Մամա, մամա, ինչո՞ւ այդքան սեւցած էք դուն եւ հօրքուրը:

Սեւնալն ալ խօ՞սք էր: Անշո՛ւշտ որ անապատին մէջը, ուր ամբողջ երկու ամիս, թէկուզ եւ խոռոչի մը ծակին կարօտը ապրած էին, գիշեր թէ ցերեկ, նոյնիսկ թուփի մը ստուերը մուրազ էր եղած իրենց, ինչպէս չսեւնային:

Բայց հիմա կարելի էր նոր ձմեռը աւելի լաւ ձեւով դիմաւորել. երկու տոպրակ ցորեն կար տուն բերուած, շալակով…

Աննայի բացակայութեան, մանչուկները բաւական յառաջդիմած էին: Իսկէնտէրունէն իրենց համար գնուած երկու դոյլիկներով սկսած էին «աշխատանք»ի… մուրալու:

Սա Հաննոյին եւ Օսանին համար մեռնելու չափ դժուարին բան մըն էր, բայց եւ այնպէս համակերպած էին այդ անարգանքին ալ:

Փոքրերը, այլ փոքրերու մուրալը տեսնելով, իրենք եւս ոտք կոխած էին եւ պահանջած, որ մասնակցէին տղոց աշխատանքին: Փոքրերը կը լսէին իրենց ընկերներէն իրենց կատարած մանր-մունր հերոսութեանց մասին: Տունէ տուն կը թափառէին. ժողովուրդը ինք եւս դժուարին կացութեան մէջ էր: Դժուար բան էր մուրացկանութիւն ընելը այդքան համատարած թշուառութեան մէջ: Կային ոմանք, որոնք ուղղակի կը վտարէին մուրացիկ լաճերը: Երբեմն փայտ կը գործածէին, ազատուելու համար այդ «ճանճեր»էն, որոնք  օրական քանի մը անգամ կը մտնէին նոյն շեմէն ներս:

Ուրիշներ աւելի կարեկից էին. իրենց չունեցածէն իսկ բաժին կը ջանային հանել մուրացիկ թշուառներուն: Այդ ձեւով կը ջանային անդենականէն ներս որոշ բարեհաճութիւն ապահովել:

– Թող Աստուած ողորմի քեզի, աղա. թող օրերդ երկար ու երջանիկ ըլլան: Ձեր զինուոր տղան թող ողջ-առողջ վերադառնայ պատերազմէն. հող բռնէք` ոսկի դառնայ. թող Աստուած պահէ հարսդ…

Իսկ ողորմութիւն չտուողին հասցէին պատրաստ էին ուղղելու թէ՛ մանր-մունր անէծքներ եւ թէ հայհոյանքներ:

Երբեմն դոյլիկները կը լեցուէին: Քանի մը հատիկ չամիչ, քանի մը չոր թուզ, ափ մը եփած ճաշ, ափ մը ձաւար, եւայլն: Կը պատահէր, որ շուտով լեցուէին դոյլիկները, իսկ երբեմն, ամէն բան «թէրս» կ՛ընթանար: Դուռնէ դուռ, փողոցէ փողոց շրջագայիլը օգուտ չէր ըներ. պարապ կը մնային դոյլիկները:

Առաջին քանի մը օրը, Հաննոյին եւ Օսանին համար մեռնելու չափ դժուար եղած էր փոքրիկներուն մուրացածներէն բան ուտելը: Ո՞ւր  հասած էին, ո՞ր օրուան հասած էին, Աստուա՜ծ: Իրենց արտերը, ծառերը թողած թուրք աւարառուներուն, իրենք կը ստիպուէին մուրալ կամ իրենց մատշաղ ձագուկները մղել մուրացկանութեան: Բայց սնունդի անհրաժեշտութիւնը, վերջ ի վերջոյ, յաղթանակած էր. կարելի չէր տոկալ պարապ ստամոքսին գալարումներուն եւ պրկումներուն…: Պէտք էր ուտե՜լ…

Աննային  համար նոյնքան ահռելի բան  էր իր մանչուկներուն մուրացկանութիւնը: Ի՞նչ ըսել էր մուրալ. իրենց գիւղին մէջ այդպիսի բան չկար: Միայն երբեմն ճինկենէ – գնչու – մուրացիկներ կու գային. ասոնց երեւումը թէ՛ հետաքրքրութիւն կը ստեղծէր իրենց մօտ եւ թէ վախ. յատկապէս փոքրերը կը վախցնէին ճինկենէ մուրացիկներէն, ըսելով, որ ատոնք իրենց լայն փէշերուն մէջ կը փաթթէին երեխաները ու կը տանէին…

Հիմա իր` Աննային, նշանաւոր Անտոնին աղջիկը կամ Քերոբին հարսը դառնար մուրացիկներուն մա՞յր…: Ո՛չ, սա ըմբռնելի բան չէր: Դիմեց իր կողմէ դժուարին զոհողութեան մը: Իր մօտ պահած էր զոյգ մը օղեր, զորս գնած էր Իսկէնտէրունէն: Հանոյին առաջարկեց, որ Իսկէնտէրունէն գնած ու իր մօտ պահած զոյգ մը օղերը ծախէր կամ պահ դնէր մէկու մը քով եւ քանի մը մէճիտ փոխ առնէր: Հանօ սկիզբը չուզեց  կատարել հարսին փափաքը: Սակայն այս վերջինը պնդեց եւ Հաննոն տեղի տուաւ:

Առաւ օղերը եւ յատուկ կարգադրութեամբ գնաց մօտակայ Եպրուտ գիւղը: Հոն քշուած էր նշանաւոր Սերգօ աղային մօտ: Կացութեան բացատրութիւնը ինքնին աւելորդ բան մըն էր, ամէն բան մէջտեղն էր: Շեշտեց, որ Աննա բացարձակապէս դէմ էր փոքրերուն մուրալու գաղափարին: Սերգօ աղան, որ Քեսապի մէջ վաշխառութեամբ կը զբաղէր, հիմա եւս, գաղթականութեան մէջ, նոյն աշխատանքը կը շարունակէր: Իր աշխատանքը կարենալ տանելու համար առատօրէն կաշառք կը բաշխէր օսմանեան անկուշտ պաշտօնեաներուն, եւ այդ կաշառքը կը բարդէր իր զոհերուն տոկոսներուն վրայ:

Սերգօ աղան սպիտակ ձեռքերը շոյելով, ասկէ-անկէ օրինակներ եւ առածներ պատմելով, Հաննոյին փոխ դրամ տուաւ: Եթէ վեց ամիսէն չվերադարձուէր փոխառութիւնը, օղերը կը դառնային իր սեփականութիւնը:

Հաննօ երկու կամ երեք լիրա կ՛ակնկալէր, բայց ատոր փոխարէն հազիւ մէկ լիրա կրցաւ փրցնել: Սերգօ  աղան յորդորեց չյուսահատիլ. Աւետարանէն օրինակ բերաւ, յատկապէս Յոբ Երանելիին օրինակը: Իր քամարին մէջէն, դողդողալով, դուրս հանեց մէկ լիրա եւ տուաւ Հաննոյին: Այս վերջինը, փոխան  մուրհակի, Սերգօ աղային կաշեպաշտ Աւետարանին վրայ երդում ըրաւ եւ մեկնեցաւ…

Թէեւ ցորեն կար, թէեւ մէկ լիրան կար, բայց մանչուկները կը շարունակէին մուրալ: Բոլորը կը մուրային,  իրենք շատ կը ձանձրանային անգործ: Ի՞նչ ընէին…

* * *

Օր մը Ճիմին մէկ գիրկ խաղող բերաւ տուն: Գիւղին մէջ այգի չկար: Միայն աղաներէն մէկը քանի մը տունկ որթատունկ ունէր, որուն վրայ  աչքի լոյսի պէս կը դողար:  Քանի մը զամբիւղ խաղողին համար պահակ կը կարգէր, ամբողջ ամրան եղանակին:

Ճիմին իր ճամբուն կը սլքտար: Դիմացէն կու գար ուսադիրներով եւ շողշողուն կոճակներով սպայ մը, որ օտար էր: Արդարեւ, օսմանեան բանակին հետ աշխատող գերմանացի սպայ մըն էր այդ:  Սպան կանգ առաւ «այգ»ին քով: Նկատեց Ճիմին, որ անօթի աչքերով կը դիտէր ողկոյզները: Արդարեւ, բոլոր լաճերը, տեղացի թէ գաղթական, կը սիրէին հաւաքուիլ «այգի»-ին շուրջ եւ գոնէ աչքով ուտել խաղողէն: Տեղացիները ուրիշ խաղող չէին տեսած, իսկ շատ քիչերն էին, որ խաղող կերած էին: Գաղթական լաճերը կը յիշէին իրենց տուներուն առջեւ գտնուող սարբինաները, որոնց վրայ խաղողը կը մնար մինչեւ Նոր տարի: Կամ դափնիի եւ այլ ծառերու վրայ մագլցած որթատունկերուն վրայ կախուած ուլիկի մեծութեամբ ողկոյզները կը յիշէին ամէն անգամ, որ անցնէին Տէյր Աթիէի «այգի»-ին քովէն:

Սպան կեցաւ Ճիմիին դիմաց: Դիտեց քիչ մը գռուզ մազերով մուրացկան լաճը, կարծես թէ իր աչքերը լեցուեցան: Ո՞վ գիտէ, թերեւս հեռու հայրենիքին մէջ ինք եւս ունէր մանչուկ մը կամ փոքր եղբայր մը: Թելադրեց Ճիմիին, որ այգի իջնէր: Մանչուկը չէր հաւատար իրեն ըսուածին. սպան ձեռքի եւ դէմքի նշաններով տղան այգի կը ղրկէր: Ճիմին չէր համարձակեր այդպիսի քայլի մը դիմել, որովհետեւ պահակը հոն էր:

Սպան վերջապէս բռնեց տղեկին օձիքէն եւ «այգի»-ին դուռը տարաւ զինք, ձեռքով հասկցնելով, որ խաղող քաղէ: Ի՞նչ ընէր Ճիմին: Իջաւ եւ մէկ երկու ողկոյզ քաղեց: Ա՜խ, երանի կարենար ուտել քանի մը հատիկ…

Դուրս ելաւ այգիէն. սպան առաւ ողկոյզները եւ դրաւ ինքնաշարժի նստարանին վրայ. դարձեալ ղրկեց տղեկը, որ խաղող քաղէր. ձեռքով հասկցուց, որ շատ քաղէր: Դարձեալ իջաւ եւ, հակառակ պահակին դժգոհութեան` քանի մը ողկոյզ բերաւ: Ի՞նչ կրնար ընել պահակը:

Երբ Ճիմին բերաւ նոր ողկոյզները եւ երկարեց սպային, այս վերջինը շոյեց անոր աղտոտ գլուխը, միւս երկու ողկոյզներն ալ դրաւ գիրկը եւ պատուիրեց տուն երթալ…: Տղան չէր հաւատար աչքերուն. գիրկ մը խաղո՜ղ. սպան իր մուրալու դոյլիկն ալ անցուց ճկոյթին եւ պատուիրեց շուտով տուն երթալ: Ճիմիին ոտքերը գետնէն չէին զատուեր: Յետոյ` սպան կարծես նոր անդրադարձաւ. տղեկը առաւ ինքնաշարժին մէջ եւ տարաւ «Խոռոչաթաղ», ուր գաղթականներուն տուներն էին…

Ճիմիին ուրախութիւնը քառապատիկն էր հիմա, թէ՛ գիրկ մը խաղող ունէր եւ թէ ալ ինքնաշարժ նստած էր, նախանձոտ ակնարկներուն տակ իր տարեկիցներուն: Ինքնաշարժէն իջնելէն ետք, երկար ատեն աչքերը մնացեր էին ետին. սպան, առանց ետ դառնալու, ահագին փոշի հանելով, գնաց անդարձ:

Տան մէջ ուրախութեամբ դիմաւորուեցաւ տղեկը: Մուրալու սկսելէն ի վեր այդքան «մեծագործութիւն» չէր կրցած ընել…:

ԳԷՈՐԳ ԱԲԷԼԵԱՆ

(Հատուած)

 

Share this Article
CATEGORIES