Ի՞ՆՉ ԿԸ ՄՏԱԾԷ ՄԻՒՍ ԹՈՒՐՔԸ. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻՆ ՈՂՆԱՍԻՒՆԸ` «ԻՆՉՔԵՐ»…

Դատարանին տուած որոշումէն սորվեցանք, որ Հրանդ Տինք սպաննուած էր ո՛չ թէ գաղտնի կազմակերպութեան մը, այլ քանի մը ստահակներու կողմէ: Հրանդ հարիւր տոկոսով իրաւացի էր, երբ կ՛ըսէր. «Եթէ հարց տրուի, որ հայերուն լքած ինչքերը որո՞նց բաժնուեցան, կամ ինչեր եւ ովքեր ի՞նչ եղան, ասիկա շատ մեծ ցնցում պիտի յառաջացնէ, որովհետեւ երկրին պարտադրուած պատմութիւն մը փուլ պիտի գայ. «Եթէ այս պատմութիւնը մեզի սխալ ձեւով փոխանցուած է, ապա տարբեր բաներ ալ սխալ ձեւով փոխանցուած են» մտածումը պիտի տարածուի հանրութեան մօտ, եւ Թուրքիոյ մէջ հիմնական փոխակերպում մը տեղի պիտի ունենայ»:

(Չըլլա՛յ, որ զիս ալ սպաննէք):

Այո՛, այս մէկն ալ մեր երկրին «յայտնի, բայց չգիտցուած» իրականութիւններէն մէկն է: Շատեր խոզի պէս գիտեն, ո՛չ ոք գիտէ…

1915 թուականին, ինչպէս որ կ՛ուզէք անուանել, Անատոլուի մէջ «հայկական կոտորած» մը տեղի ունեցած է, եւ հարստութիւնը` «ձեռք փոխած»:

Երբ հարստութիւն կ՛ըսենք, այսօրուան պայմանները նկատի մի՛ ունենաք, բնականաբար. այդ օրուան հարստութիւնը հողեր, տուներ, խանութներ եւ դրամ էր… եթէ նոյնիսկ ճարտարարուեստ չէր, փոքր ապրանքներ արտադրելու կազմածներ, ատաղձագործի աշխատանոցներ, ժամագործութիւն, կարի պիտոյքներ եւ այլն էին: (Դաշնամուրները իրենց գործին չծառայելու պատճառով զանոնք այրած էին):

Ծանօթ պատմութիւն է` «ձեր մեծ հօր պարտէզէն գտած կարասը», որ լեցուն էր ոսկիով…

Այս ինչքերու վրայ ձեռք դնողները հետագային պիտի դառնային մեր անկախութեան պայքարին «մղիչ ուժը» հանդիսացող «երեւելիներու» դասակարգը:

Մուսթաֆա Քեմալ փաշան հետեւեալ ձեւով դիմած էր անոնց. «Էֆենտինե՛ր, պարտաւոր էք ինծի նեցուկ կանգնելու, որովհետեւ եթէ Դաշնակիցները այստեղերը հասնին եւ հաշիւ պահանջեն հայկական ինչքերուն մասին, բոլորդ «կոթը կ՛ուտէք» (թարգմանուած բառացիօրէն, Գ. Կ.):

Իսկապէս ալ, Թուրքիոյ Ազգային մեծ ժողովին որդեգրած առաջին օրէնքներէն մին հետեւեալն էր` «Արտօնութիւն պիտի չտրուի Դաշնակից ուժերու պատկանող սպաներուն, որ տեղահանութեան վերաբերեալ քննութիւններ կատարեն Անատոլուի մէջ»…

Երեւելի դասակարգը, որպէսզի կարենար պաշտպանել իր գոյութիւնը, ձեռք երկարեց վարչամեքենային: Ակամայ այս գործակցութիւնը տեւեց 25 տարի, մինչեւ 1945: Այս թուականին, երեւելիներուն համար վարչամեքենան սկսած էր դառնալ խոչընդոտ մը (եւ իրենք ալ բաւարար չափով զօրացած էին առանձին ոտքի կենալու համար). «Բա՛ւ է այլեւս, խօսքը ժողովուրդին է» ըսին եւ հիմնեցին իրենց կուսակցութիւնը:

Այսօրուան վախին պատճառը այս հաշուեցուցակին 95 տարի անց մեր առջեւ դրուիլն է:

Հայեր դրամ պիտի պահանջեն, ա՛յս է վախին բուն պատճառը:

Հայրենիք, ազգ, ազատագրութեան պայքարի գրականութիւն` այս բոլորը ա՛յս մտահոգութեան պատեանն են:

Անունիս պէս վստահ եմ, որ եթէ աշխարհի հայ հաւաքականութիւնները կարենան յանձնառութիւն մը տալ, թէ` «հատուցում պիտի չպահանջեն», Թուրքիան կ՛ընդունի այս կոտորածը:

Չեմ գիտեր, որ երբեւիցէ կը տեսնե՞մ այդ օրը. չե՛մ ալ կարծեր:

Այս նիւթին շուրջ ասկէ աւելին պիտի չգրեմ, որովհետեւ ո՛չ թէ փողոցին մէջտեղը, այլ անկողինիս մէջ մեռնիլ կ՛ուզեմ:

Կը վախնա՞մ. այո՛, կը վախնամ: Ո՛չ թէ մահէն, այլ` «էշ նահատակ» երթալէն:

Իմ յուղարկաւորութեանս հարիւր հազար մարդ չի մասնակցիր: Ինքզինք իբր թէ ժողովրդավար համարող ո՛չ մէկ մտաւորական անպէտք արիւնիս տէր կը կանգնի, այդպէս կը լքէ գետինը:

ԷՆԿԻՆ ԱՐՏԸՉ

«Սապահ»
20/1/12

Հայացուց
Գ. Կ.

Share this Article
CATEGORIES