ՄԵԶ ԱՆԾԱՆՕԹ ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱԲՈՎԵԱՆԸ ԵՒ ՆՐԱ ՉԱՊԱՔԻՆՈՒՈՂ ՎԷՐՔԸ…

ԿԱՐԷՆ Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ

Խաչատուր Աբովեան. «Վէրք Հայաստանի, ողբ հայրենասիրի», պատմական վէպ:

Քանաքեռի բարբառից արեւմտահայերէն գրական լեզուի է փոխադրել Արմենակ Եղիայեանը: Առաջաբանները` Խաժակ Գալուստեան 

«Թուղթ առ Աբովեան» եւ Երուանդ Խաչատրեան «Ես զո՛հ ողջակէզ»: «Հայ ոգի» մատենաշար: Պէյրութ, 2011:

Ա.

Երկար ժամանակ է, ինչ մեր գրական մթնոլորտի մէջ Միտք ծնող եւ Գործողութեան մղող երեւոյթի չեմ հանդիպել: 21-րդ դարասկզբին Խաչատուր Աբովեանի «Հայաստանի վէրքը…» հարիւր յիսուն տարիների խորքից եւ այս անգամ արդէն մեր գրական լեզուով յայտնուեց բոլորովին անակնկալ, որպէսզի իր անմիջական մասնակցութիւնը ունենայ ազգային Միտքը առողջացնելու եւ տարտամ ու հեռանկար չունեցող գաղափարախօսութիւններ քարոզելու հիւանդութիւնից ապաքինելով` մեզ տեղափոխի Գործողութեան դաշտ, որի արդիւնքը լինելու է Ազատագրութիւնը: Միտք ու Գործողութիւն ծաւալելու ռահվիրան` դէպի ազատն Աստծոյ ճամբան ելած Աղասին, դարձեալ առաջնորդելու է այսօրուայ երիտասարդութեանը: Եւ մէկուկէս դարի խորքից մեզ է հասնելու Խաչատուր Աբովեանի իսկական կտակը, որ շարունակ գրաքննուած է եղել խորհրդային բոլոր հրատարակութիւնների մէջ: Այդ կտակը, ցաւօք,  լսելու ենք իմ այս խօսքի առիթով. «Ռըսին գլխըներդ դուք ղուրբան չտաք, նրա հետ սիրով սրտով չմիանաք: Ու էսպէս թշուառ, տարաբախտ մնաք», այսինքն` «Ռուսին ձեր գլուխը  չզոհաբերէ՛ք, նրա հետ սիրով ու անկեղծօրէն չմիանա՛ք: Որպէսզի այսպէս թշուառ ու դժբախտ չմնաք»:

Յիրաւի, նուիրական եւ շնորհակալ աշխատանք է կատարել Արմենակ Եղիայեանը` մշակութային մարզի մէջ քաջածանօթ գործիչը:

Գեղարուեստական երկի թարգմանութիւնը կամ փոխադրութիւնը ստեղծագործական աշխատանք է: Բայց Քանաքեռի բարբառով, թաթար-պարսկական լեզուախառնուրդով գրուած «Վէրք…»-ը պահանջում է գիտական-լեզուաբանական եւ ստուգաբանութեան վիթխարի աշխատանք: Այս պարագան նկատի ունենալով` Արմենակ Եղիայեանի աշխատանքը բազմապատիկ արժէք է ստանում: Այն, ինչ նա շարագրել է «Վէրք Հայաստանի»-ն ու արեւմտահայ իրականութիւնը» առաջաբանի մէջ, բոլոր օրինակները, որպիսիք բերել է ընթերցողին ներկայացնելու նպատակով ո՛չ միայն փոխադրութեան հետ կապուած երբեմն գրեթէ անյաղթահարելի խնդիրները, այլեւ` իր ստեղծագործական-գիտական աշխատանքի համար նախընտրած սկզբունքները, միանգամայն բաւարար են բարձրագոյնս գնահատելու համար  նրա ջանքերը, հետեւողականութիւնն ու կամքը: Իսկ տողատակի ծանօթագրութիւններով մասնաւորապէս բացատրուած են այն ամէնը, ինչին ժամանակակից ընթերցողը բոլորովին անտեղեակ է:

Նուիրական եւ շնորհակալ այդ աշխատանքը իմ գրասեղանին է: Գրական լեզուի փոխադրութեամբ Խաչատուր Աբովեանի «Վէրք Հայաստանի, ողբ հայրենասէրի» ազգային ազատագրութեան մեր պայքարի դարակազմիկ վէպը լոյս է տեսել «Հայ ոգի» մատենաշարով (Պէյրութ, 2011):

«Վէրք…»-ը աշխարհաբարի փոխադրելու անհրաժեշտութիւն ունէր, բայց գաղութային Հայաստանի մէջ վէպը որքան անհասկանալի լինէր, որքան մկրատուած, այնքան շքեղ հրատարակութիւններով էր լոյս տեսնում: Անցեալ 80-ականների վերջերին էր, որ լիթուանիացի թարգմանչուհի Ռիթէ Եանաուսքայտէն եկաւ Երեւան, տեղւոյն վրայ ճշդելու բազմաթիւ անհասկանալի բառեր ու դարձուածքներ: Մի՞թէ այս քաղաքական ընդվզումների ժամանակ հերթ կարող է հասնել Աբովեանի վէպի հրատարակութեան եւ դեռ հնարաւոր է յոյս ունենալ, թէ ընթերցողն էլ ցանկութիւն կ’ունենայ կարդալ: Ռիթէն ինձ պատասխանեց, որ, ի հարկէ, հայերին դժուար հասկանալի է Քանաքեռի բարբառով եւ թաթարա-պարսկախառն արտայայտութիւններով յագեցած վէպը, բայց իր թարգմանութիւնը գրական լիթուաներէնով է, ուրեմն միանգամայն հասկանալի իր ընթերցողին: Իսկ վէպը անպայման լոյս է տեսնելու, քանի որ Աբովեանին կարդալով` լիթուանիացին առաւելագոյնս կը ճանաչի ռուսական գաղութարարութեան էութիւնը` ամբողջ խորքով եւ կայսրութեան փարիսեցիական երեսպաշտութիւնը, երբ դրացի երկրները նուաճող եւ ժողովուրդներին բոլոր միջոցներով ռուսացնելու, ազգային մշակոյթից ու լեզուից զրկելու իրականութիւնը ներկայացնում է իբրեւ «ժողովուրդների բարեկամութիւն»:

Ես սկսեցի տառապել վէպը աշխարհաբարի փոխադրելու գաղափարի իրականացումով, ինչը ընդհանրապէս անհնար էր խորհրդային նուաճումի տարիներին, առաւել եւս անկարելի է յետխորհրդային շրջանին, երբ «յաւերժական ու հաւատարիմ բարեկամը»` «հիւսիսի երկգլխանի արծիւը» աւելի ու աւելի է սեղմում իր մագիլները իմ երկրի մի բեկորը վերջնականապէս իրենով անելու համար: Այդ բեկորը, որ իր անհեթեթ կամ հիւանդ երեւակայութեամբ հայը խոնարհաբար համաձայնել է «Հայաստան» անունով կոչել, սոսկ ռուսական «Էրիվանսկայա գուբերնիա»-ն է:

1918-1920 թուականների Հայաստանի մեր միակ օրինական` իրաւական հանրապետութեան չորս նահանգներից մէկը Թուրքիային եւ միւս երկուսով էլ կովկասեան թաթարների համար տարածք ապահովելով, ռուսական յաւերժական կայսրութիւնը (հմմտ. «Հազարամեայ ռայխի» հետ) հայ ժողովրդին թողեց  միայն Էրիվանսկայա գուբերնիան (Երեւանի նահանգը) եւ ստիպեց, որ ոչ միայն միջազգային հանրութիւնը, այլեւ հէնց ինքը` հայը այն  ընդունի իբրեւ ոչ միայն «Հայաստան», այլեւ` «ամենայն հայութեան հայրենիք»…

Որպիսի՜ շնականութիւն` գաղութացնողի կողմից:

Որպիսի՜ ինքնանուաստացում` ստրկամիտների կողմից:

Եւ որպիսի՜ յանցաւոր հնազանդութիւն` բոլոր այն հայերի կողմից, ովքեր իրենց հայրերի երկիրը կորցնելով` դարձան համատարած ցրօնք:

Ուստի, այս մեր օրերի դաժան իրականութեան մէջ, յիրաւի, հոգեւոր-մշակութային ոլորտի խոշոր եւ իր ազդեցութեամբ հզօր երեւոյթ է «Վէրք Հայաստանի, ողբ հայրենասէրի» վէպը արեւմտահայերէն գրական աշխարհաբարով փոխադրելու, առաւել եւս լոյս ընծայելու փաստը…

Բ.

«Ռուսին ձեր գլուխը չզոհաբերէ՛ք, նրա հետ սիրով ու անկեղծօրէն չմիանա՛ք: Որպէսզի այսպէս թշուառ ու դժբախտ չմնաք», այս է Աբովեանը եւ ոչ թէ ռուսի սապոգը օրհնող միամիտ պատանին: Առաւել եւս որ «Հայաստանի վէրք»-ը պատմական վէպ է: Իսկ ամէնից գլխաւորը` հեղինակը գրել է մի այնպիսի ինքնաբուխ ոճով, որ տասնամեակներ յետոյ, արդէն 20-րդ դարում ստանալու էր գրականագիտական որոշակի ուղղութիւն: Անգլիացի իմաստասէր Ուիլիըմ Ճեյմսը «գիտակցութեան հոսք» (Stream of consciousness) է անուանել այն միջոցը, երբ գրողը անմիջականօրէն արտայայտում է հոգեկան վիճակը, ապրումները եւ գիտակցութեան մէջ մտային զուգորդութիւնները (association), իսկ գիտակցութիւնն էլ «հոսող մի գետ է, որտեղ միտքը, զգացումները եւ անակնկալ զուգորդութիւնները շարունակ փոխանակւում եւ ընդհատում են իրար»:

Խ. Աբովեանի «Վէրք…»-ը «գիտակցութեան հոսքի», ըստ իս, բացառիկ երեւոյթ է հայ գրականութեան մէջ` լինելով նոր շրջանի առաջին գեղարուեստական վէպը:

Դժբախտաբար խորհրդային «աբովեանագէտները» երբեք այն չեն կարդացել իբրեւ գեղարուեստական երկ: Նրանք ամէն կերպ ջանացել են մոռացնել տալ եւ ընթերցողին շեղել այն ընկալումից, որպիսին ունեցել է մեր մտաւորական ընտրանին` 1858 թուականին «Վէրք…»-ը լոյս տեսնելուց յետոյ: Այլ կերպ ասած` գրուելուց 17 տարի, իսկ ձեռագիրը գտնուելուց ութ տարի անց:

Հասկանալու համար, թէ ինչո՛վ էր պայմանաւորուած ընդամէնը հազար օրինակով լոյս տեսած գրքի նկատմամբ բռնկուած խանդավառութիւնը, հարկ է մօտից ճանաչել ժամանակաշրջանը:

Իր եղերական մահից յետոյ, թէկուզ եւ ուշացած, այնուհանդերձ Խաչատուր Աբովեանը «Հայաստանի վէրք»-ը վէպով ներկայ եղաւ այնպիսի ճակատագրական ու ազգային կեանքի համար վճռական ժամանակի մէջ, որպիսին էր 19-րդ դարի 60-ականների լուսաւորութեան, աշխարհաբար երկու գրական լեզուները գրողների գրիչների տակ ճախարակուելու եւ ազատագրական գործողութիւնները խմորող պատմական շրջանը… Նա ներկայ էր իր անաղարտութեամբ, իր ոգեղէն Էութեամբ, քրիստոնէական իր հաւատքով: Ներկայ էր իր ողբերգականութեամբ: Ապրած ժամանակի մէջ ոչ միայն չհասկացուած լինելու, այլեւ իր իսկ ազգակիցների կողմից հալածուելու եւ նուաստացուելու ողբերգականութեամբ: Այս վերջին պարագան մեզնից ոմանց համար ոչ միայն անհասկանալի չէ, այլեւ` անձնապէս ապրուած:

«Վէրք Հայաստանի, ողբ հայրենասէրի» պատմական վէպը գրելիս Հայաստանն այլեւս չկար: 1840 թուականի ապրիլ 10-ի կայսերական օրէնքով վերացաւ «Հայկական մարզ» անունն իսկ, ինչպէս պէտք էր կոչուէր այն տարածքը, որ նուաճուել էր Պարսկաստանից (եւ ո՛չ երբեք «ազատագրուել»): Հայկական մարզի փոխարէն` ստեղծուեցին ազգային պատկանելութեան հասցէ չունեցող աշխարհագրական անուններով ռուսական մի քանի նահանգ:

Ինչպէս վերը յիշեցրեցի, դրանք էին Երեւանի (Էրիվանսկի), Նախիջեւանի, Ելիզավետպոլի, Կարսի նահանգները… Այսպիսով` հայերի երկիրը արագօրէն սկսեց փախչել հայի ոտքի տակից:

Եւ այդ կորուստը ողբում էին միայն նրանք, ովքեր գիտէին, թէ, ի վերջոյ, ի՛նչ է նշանակում հայրենիք:

Այսօր կարող է անհաւատալի թուալ, բայց իրականութիւն է որ Խաչատուր Աբովեանի լեզուն, Քանաքեռի գաւառաբարբառի խառնիճաղանճ լեզուն բնաւ չխանգարեց, որպէսզի ոչ միայն ռուսահայերը անմիջապէս հասկանան, թէ նաեւ գալիք սերունդների համար որպիսի գրական գանձ է «Վէրք…»-ը, այլեւ` թուրքահայերը:

Զմիւռնիա ծնուած ու կրթուած եւ ապա Փարիզ տեղափոխուած ու «Արեւմուտք» պարբերականը հրատարակող Ստեփան Ոսկանը շարունակական յօդուածաշարով գրախօսեց Աբովեանի վէպը: Հայութեան լուսաւորութեան այս երկրորդ փուլի մէջ գրագէտ մարդու համար բոլորովին դժուարութիւն չէր ներկայացնում մեր առաջին գրաւոր լեզուն: Եւ քանի որ նրանք գրաբարի հմուտ գիտակներ էին, ապա հայերէնին տիրապետելու շնորհիւ` դիւրին էր գաւարաբարբառներ հասկանալը:

Նշելով եւրոպական գրականութեան մշակուած միջոցներով գրուած հայկական առաջին վէպի մի քանի պակասութիւնները, Ստեփան Ոսկանը գրել է. «… հայրենական վառվռուն սէր մը, հարուստ երեւակայութիւն մը եւ նուրբ դիտումներ կը գտնուին գրեթէ ամէն էջերու վրայ»: Հայ ժողովրդի կեանքը, նրա տառապանքն ու ազատաշունչ ոգին Ոսկանի համոզմամբ, ներկայացուած է «վիպասանի մի տաղանդով», որպիսին բնորոշ է Պալզաքին եւ Էօժեն Սիւին: Եթէ Աբովեանի «արածը աւանդաբար շարունակուի» մտքի հայ մշակների կողմից, ապա «վերջ կը տրուի մեր մտային աղքատութեան», համոզուած էր Ստեփան Ոսկանը: Հետեւաբար արդէն իսկ սկզբնաւորուած լինելով` կը հաստատուի ազգային գրականութիւնը:

Իսկ ազգային գրականութիւնը կարող էր ստեղծուել երեք նախահիմքով, որոնք էին` ժողովրդի սիրտը, որ լինելու էր գրականութեան աղբիւրը, ժողովրդի անցեալը, ներկան ու աւանդութիւնները, որ լինելու էր գրականութեան նիւթը, եւ ազգ ու մարդկութիւն ներդաշնակութիւնը, որ լինելու էր գրականութեան նպատակը: Ա՛յն նպատակը, որ կարող էր տեսնել ճշմարիտ գրողը միայն:

Միքայէլ Նալբանդեանը նոյնպէս գրեց «Վէրք…»-ի առիթով: Այդ վէպի մէջ ուսանելի շատ բան կայ ոչ միայն շինականի, այլեւ քաղաքաբնակի, այլեւ «հայոց կիսատ-թերատ ուսումնականների համար»:

Քանի որ նրանք, այդ «կիսատ-թերատ ուսումնականները վէպից անջատուած երկու-երեք հատուածներով եւ քարոզչական տարածում ստացած «օրհնուած»-ով եզրակացութիւն կատարելով, շարունակում են պնդել, թէ «ռուսները եկել էին հայերին «ազատելու»: Բայց թէ որքանո՞վ է ազատութիւն օտարի «բերած «ազատութիւնը», անպայման յստակ պատասխան աղերսող հարց է, որ ոչ միայն մէկուկէս դար առաջ, նոյնպէս եւ այսօր անհասկանալի է թէ՛ շինականների եւ թէ՛ «հայոց թերատ ուսումնականների համար»:

Աղասու եւ միւս քաջերի ցանկութիւնը, որ իրենք եւս զէնքը ձեռքին կռուի ելնեն պարսկական գերութեան դէմ, ազատութիւնը սեփական արիւնով եւ բազկի ուժով նուաճելու ազգային արժանապատուութիւնից ակունք առնող ճշմարիտ մղում է:

Միքայէլ Նալբանդեանը երիցս իրաւացի էր, երբ վէպը գնահատում էր եւրոպական գեղարուեստի չափանիշներով: Եւ այս պարագային վէպը ընկալւում էր ոչ միայն սոսկ մարտակոչ, ոչ էլ սոսկ պատմական հեռաւոր անցեալի, որ օրինակ, Վարդան սպարապետ Մամիկոնեանի հերոսականութիւնը կրկնելու, պատճէնելու մի յորդոր: Աբովեանը կատարում էր մի եզրակացութիւն, ինչը անվերապահ եւ մշտնջենաւոր արժէք ունեցող կտակ էր սերունդների համար.

«Աշխարհքումս ով ոտը բարձրացրեց` Հայաստանու վրայով պէտք է լոք տար, հայոց ազգին պէտք է ոտնատակ տար, ձեռք քցէր որ իր թշնամու հախիցը կարենար գալ: Ո՛չ Ասորիք, ո՛չ Պարսիկք, ո՛չ Մակեդոնացիք, ո՛չ Հռովմայեցիք, ո՛չ Պարթեւք, ո՛չ Մոնգոլք, ո՛չ Օսմանցիք չէին կարող էն զօրութիւնը ստանալ, եթէ Հայոց ազգը մէկ դեհը [կողմը] չէր պահել: Դեհը պահելով ղորդ սա իր տունը քանդեց, չունքի իր բարեկամը վեր ընկնելուց եդոյ իր թշնամին աւելի եւս իր չարութիւնը գործում, իր ինադը (ջիգրը) հանում էր»:

Յիրաւի, չարաբաստիկ «կողմնորոշումով» հայը միշտ եւ այսօր էլ յայտնուել է ձեռնունայն վիճակի մէջ` տրուելով դիւր գալու կործանող արատին եւ համաձայնելով, թէ իր ապահովութեան համար անպայման պէտք է հովանաւոր ունենալ: Իսկ Քանաքեռցի Աղասին համոզուած է, թէ հայի կողմնորոշումը միայն սեփական ուժի նկատմամբ է լինելու:

Գիտակցաբար տուրք տալով Կեսարին, գրելով, թէ` «… հաստատուն մնայ Ռուսի թագաւորութիւնը, որ մեր ազգն ու աշխարհը գերութենէ ազատեց, իր բարեգութ ձեռքին տակ բերաւ ու հօր պէս կը խնամէ ու կը պահպանէ մեզ», Խաչատուր Աբովեանը մի քանի տող վար գրում է. «Ըսենք` վարդը շատ գովելի է, հապա ինչո՞ւ մանիշակը իր գոյնը ու իր հոտը անոր չի տար»: Եւ մի ամբողջ պարբերութիւն նոյնպիսի տրամաբանական հարցադրումներ է անում սարի անհոտ ծաղիկի,  սոխակի, փասիանի, սիրամարգի, շաքարեղէնի, հացի, շամփայնի գինիի, գոհարի, ադամանդի հետ… Եւ այդ հարցադրումների խնդիրը նոյնն է: Արդեօք ռուսի [օտարի] թագաւորութիւնը միամիտ խանդավառութեամբ ընդունելը նշանակո՞ւմ է թէ հայը պէտք է նաեւ կորցնի իր ինքնութիւնը:

Եւ այս հարցի առիթով հեղինակի համար առաջին մտահոգութիւնը լեզուն է.

«Ա՜խ, լեզուն, լեզուն. լեզուն որ չըլլայ, մարդ ինչի՞ նման կ’ըլլայ: Ազգ մը պահողը, իրարու միացնողը լեզուն է ու հաւատքը: Լեզուդ փոխէ՛, հաւատքդ ուրացի՛ր, ալ ինչո՞վ կրնաս ըսել, թէ ո՛ր ազգէն ես»:

Գ.

«Վէրք Հայաստանի, ողբ հայրենասէրի» վէպը արեւմտահայ գրական լեզուին փոխադրուած այս հրատարակութեան «Թուղթ առ Աբովեան» առաջաբանի մէջ Խաժակ Գալուստեանը գրում է. «Ռուսին ոտքը նոյնպէս ճնշեց հայոց աշխարհին, լեզուին ու մարդուն, դպրոցին ու եկեղեցիին գուցէ նուազ արիւնոտ, բայց` նոյնքան հայակործան ու հայաջինջ: Այս տիղմի ու թշուառութեան մէջ լքուած, անտեսուած հայաբեկորները կրկին հրաշք գործեցին ու անթեղուած կրակէն կայծ մը ժայթքեց. վճռուեցաւ անոր գոյատեւելու իրաւունքը մահու-կենաց դժխեմ գոյամարտով… Տիրական ռուսաստանցին, սակայն, երեք տարի չանցած, վերադարձաւ որպէս պոլշեւիկ յեղափոխական ռուսաստանցի` բազմահարիւր ազատախոհներու դատապարտող, ու արիւնով ազատագրուած հայրենիքի հողատարածքներ նուիրաբերող` թուրքին, ազերիին, վրացիին. եւ դեռ` աքսոր, բռնագաղթ […] մինչեւ հերթական կայսրութեան ինքնասպառումն ու փլուզումը…: Յետոյ մխիթարութի՞ւն. ո՛չ. նո՛ր գոյամարտ ու գոյապայքար […] գոյատեւում հաւատքով, յոյսով, նորի տեսիլքով…: Յետոյ` փրկութի՞ւն, ո՛չ. նո՛ր արտագաղթ, կամաւոր աքսոր, տարագիր հայութիւն… եւ երկրորդ սփիւռք…»:

Հրատարակութիւնն ունի երկրորդ առաջաբան եւս, որտեղ, սակայն թեթեւասահ նշմարներով շարունակւում է «օրհնուած ոտքի» քարոզչութիւն դարձած ըմբռնումը (conception): Եւ դարձեալ կանգնում ենք երկընտրանքի դիմաց… Ի՞նչ էր արդեօք ի՛ր` Խաչատուր Աբովեանի կեցուածքը այս խնդրի նկատմամբ:

Պարսկահայութեան տեղահանումը կազմակերպեց Ներսէս եպիսկոպոսը` ապագայ կաթողիկոս Աշտարակեցին: Տնաքանդ եղած պարսկահայութիւնը ոչ միայն անցաւ չարչարանքի ու տառապանքի իր անիրաւ ճամբան, այլեւ հայերի տեղահանութեամբ ապագայ կաթողիկոսը դարձաւ մի ոճրագործ, որ գոնէ պատմութեան մէջ դատապարտուելու փոխարէն` ռուս­համայնավարական քարոզչութեամբ քրիստոնեայ հային ներշնչուեց իբրեւ «ազատագրական պայքարի գործիչ»: Եւ նրա ոճրագործութիւնը ոչ միայն տեղահանութիւնն էր, այլ Հայաստանի տարածքները հայաթափելով, ռուս-պարսկական պայմանաւորուածութեամբ, մէկ  ընդ  միշտ Պարսկաստանին նուիրելը: Ճիշդ այնպէս, ինչպէս հարիւր տարի էլ չանցած, համայնավարական Ռուսաստանը կարմրադրօշ Թուրքիային էր նուիրելու Հայաստանի Արարատեան առաջին եւ պատմութեան մէջ ՄԻԱԿ հանրապետութեան Կարսի նահանգը եւ իր գաղութային տիրակալութեան մէջ սեփական քմահաճոյքով տեղաբաշխելու էր միւս երկու նահանգները:

Այս ամէնից անտեղեակ է այսօրուայ հայը: Նա`  այսօրուայ հայը անտեղեակ է նաեւ Ներսէս Աշտարակեցի կաթողիկոսին գրած Խաչատուր Աբովեանի նամակին, որտեղ մասնաւորապէս գրել է.

«Ինչո՞ւ են մեզ խաբում Կովկասի կեղծաւոր լրագրերը, թէ մեր ազգը իբր փառքի ու բարեբախտութեան մէջ է: Ի՞նչ օգուտ եւ փառք ունենք հիմա, Հայաստանի ազատութիւնից յետոյ, երբ ընկել ենք աւելի թանձր խաւարի ու տգիտութեան մէջ, քան` անցեալ ժամանակներին: Այն ժամանակներին, երբ գտնւում էինք պարսից բռնութեան ներքոյ: Ի՞նչ բարեբախտութիւն կարող է լինել ներկայիս, երբ խառնաբարոյութիւնը, ժողովրդի բարքերի ապականութիւնը, սիրոյ սպառումը կրօնի ու ընկերութեան նկատմամբ, որոնք քրիստոնէութեան հիմնական օրէնքներն են, եւ ապա ատելութիւնը իրար դէմ` այս բոլորը առաւել եւս արմատացել են անցած քսան տարիների ընթացքին: Ռուսաց տէրութեան խնամքի թեւերի տակ անառակութիւնն ու անկարգութիւնները կեղեքում են մարդու սիրտը, եթէ այդ մարդը ընդունակ է տեսնել ճշմարիտը»:

Կորած ու մոլորած հայերը պատմում էին.

«Ձմրանը  թաղուած ենք  ձնաբլուրների մէջ: Փայտ չունենք, որ կրակ վառենք: Ստիպուած աթար ենք վառում, որի վրայ հնարաւոր է մի քիչ բան եփել,  բայց  տուն  տաքացնելը  բացառւում է: Հազուադէպ է, որ հունձքը մեր ցանածից կրկնապատիկը լինի, ընդհակառակը, երբեմն բոլորովին բերք չենք ունենում: Բայց ռուս հարկահանը այս հասարակ բաները չի հասկանում եւ մեզ վրայ նոյնքան հարկ է դնում, որքան` դաշտաբնակ գիւղացիների: Մենք հիմա ուզում ենք առաջուայ մեր բնակավայրերը վերադառնալ: Ի վերջոյ, մենք գաղթել ենք մեր կամքով ու ցանկութեամբ: Հետեւաբար վերադառնալու իրաւունք էլ ունենք: Մեր ապրած երկիրը այսքան ապերախտ չէր: Պարսից հարկահաններին կարողանում էինք մեր վար ու ցանքով գոհացնել: Նաեւ վախ չունէինք, թէ մեզ կը ծեծեն, ինչպէս այստեղ` Ռուսաստանի մէջ են շարունակ մեզ ծեծում զինուորները»:

Հայերը հաւատացել էին Ռուսիայի խոստումներին, հայերը վստահել էին աշտարակեցի Ներսէս եպիսկոպոսին, հայերին մոլորեցրել էին օտարի նկատմամբ ստրկամիտ կղերականները: Եւ խաբէութիւններով խանդավառուած` լքել էին իրենց հայրերի երկիրը ու յայտնուել էին գաղութատիրական Ռուսաստանի մագիլների մէջ:

«Պատմութիւնը օր մը պիտի ըսէ, թէ ի՞նչ գտան հոն եւ թէ ի՞նչ բարիք տեսան ռուս հովանիէն,- եւս մէկ անգամ յիշենք Ստեփան Ոսկանի մարգարէութիւնը:- Պատմութիւնը իր անաչառ ատեանին առջեւը պիտի կանչէ այն կարծեցեալ ազգասէրները, որք Հայկեան ոգւոյ վրայ այս նոր վէրքն ալ աւելցուցին»:

Յայտնի է նաեւ Խաչատուր Աբովեանի յուսահատութեան ճիչը, որ հասաւ Ստեփանոս Նազարեանին: Պատասխան նամակով նա փորձեց սփոփել իր մտերիմ ընկերոջը: Ահաւասիկ Ստեփանոս Նազարեանի նամակից մի հատուած.

«Իմ թանկագին Աբովեան. քո հաղորդածը մեր հայրենակիցների մասին տխրեցրեց ինձ: […] Դու ասում ես` «Ես պիտի տուն եւ հայրենիք թողնեմ եւ ուրիշը փնտռեմ». սրանից կարող եմ հետեւցնել, թէ որքա՜ն անտանելի է քեզ` քո շրջապատը: Բայց ասա՛ ինձ, Աբովեան, մի՞թէ մեր յետնորդների ազնիւ սիրտը նզովքի կնիք չի դնի մեր` հայրենիքից հերձուածողներիս վրայ: Ի հարկէ, մեզ անկարելի է թւում մի լաւ բան մեր ժողովուրդի մէջ տարածելը, բայց պէ՞տք է սրա համար յուսահատուել: Ո՛չ, պատասխանում է ինձ իմ բանականութիւնը: Մենք տեսնում ենք, սիրելի Աբովեան, որ մարդկային պատմութեան մէջ իւրաքանչիւր բարենորոգիչ ստիպուած է եղել կռուել շատ ու շատ բաների դէմ, չնայած` նրանցից մեծ մասն էլ ստիպուած է եղել հպատակուել կարճատեսների կատաղութեանը: Ուրեմն, ցուցաբերենք համբերութիւն եւ խոհեմութիւն` բոլոր անախորժութիւնների նկատմամբ այն յոյսով, թէ կը գան լաւ ժամանակներ, երբ աչքն աւելի պարզ կը տեսնի ճշմարտութիւնը եւ սիրտն աւելի սաստկօրէն կը զգայ բարին ու գեղեցիկը: Ես կարծում եմ, որ երախտագէտ մեր յետնորդները կը գնահատեն եւ մեզ կը նայեն զարմացած հայեացքով` որպէս հայրենեաց մաքուր սիրոյ օրինակելիների»:

Ինքը` Խաչատուր Աբովեանը մի առիթով խոստովանել է.

«Երբ լսում էի, թէ մէկին պատժել են կամ բանտ են նետել, երբ ասում էին, թէ Ռուսաստանից մեծ մարդ է եկել, որ մեր երկրի վիճակը քննի կամ, երբ գիրքը կռնատակին` կառավարութիւնից մի պահակ աչքիս էր երեւում, այնպէս էի սարսափում` կարծելով, թէ իմ վերջին օրն է հասել, իմ թշնամիներն են ինձ մատնել, եւ ինձ պէտք է տանեն ու ողջ-ողջ թաղեն կամ կախեն: Ինձ պահողն այն էր, որ ինքս ինձ ասում էի, թէ մտքիդ դրել ես ազգին պիտանի լինել, ուրեմն ապրի՛ր, որպէսզի գործդ անես: Եթէ մեռնես, վրադ կանգնող ու օրհնող չի լինի»:

Իսկ իր բարեկամին` Ֆրիտրիխ Պոտեպշթետթին գրած վերջին իր նամակի մէջ Խաչատուր Աբովեանը գրում էր.

«Վճռել եմ հրաժարուել ռուսական տէրունական ծառայութիւնից, գնալ Հայաստանի խորքերը ու այնտեղ իմ պապերի հետ երկրագործութեամբ զբաղուել»:

Իսկ «Հայաստանի խորքերը» Օսմանլուի կայսրութեան մէջ էին: Այլ կերպ` թուրքաց Հայաստանը: Աբովեանը Հայաստանով ճամբորդող Մորիս Վակներին պատմել է, որ` «Օսմանլու հայերը աւելի բարեկեցիկ վիճակի մէջ են եւ շատ աւելի բարձր կենցաղով են ապրում»…

Այսքան հանգամանօրէն մէջբերեցի մեզ հասած վաւերագրերից, որպիսիք յայտնի պէտք է եղած լինեն ամէն բանասէրի եւ գրականագէտի, ով փորձում է գրել, այս դէպքում` Խաչատուր Աբովեանի մասին:

 

Յունուար, 2012
Փարիզ

(Շար. 1)

Share this Article
CATEGORIES