ՄԵԶ ԱՆԾԱՆՕԹ ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱԲՈՎԵԱՆԸ ԵՒ ՆՐԱ ՉԱՊԱՔԻՆՈՒՈՂ ՎԷՐՔԸ…

ԿԱՐԷՆ Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ

Դ.

Ուրեմն, այդ որտեղի՞ց է յայտնուել եւ ինչո՞ւ է Խաչատուր Աբովեանին ճանաչելու միակ միջոցը դարձել. «Օրհնուի այն ժամը, երբ ռուսի օրհնեալ ոտքը մտաւ Հայոց լոյս աշխարհ ու պարսիկին անիծեալ, չար շունչը հալածեց մեր երկրէն» նախադասութիւնը:

Մինչեւ այս հարցը եւս հանգամանօրէն բացայայտելը, անմիջապէս պէտք է ասել, որ նախադասութիւնը յայտնուել է Խաչատուր Աբովեանի գրչի տակից, բայց ոչ երբեք իբրեւ արդիական համոզում, այլ` պատմական անցեալի մէջ հասարակական մտածողութեան մի արձանագրութիւն (չմոռանանք, որ «Վէրք…»-ի գրական սեռը հեղինակը նշել է որպէս պատմական վէպ):

Ինչ վերաբերում է, թէ ինչո՛ւ, ապա յիշեցնեմ, որ վէպը  լոյս տեսնելուց յետոյ մինչեւ Խորհրդային Հայաստանի մէջ իրականացուած խանջեանական «մշակութային յեղափոխութիւնը», որ համայնավար կուսակցապետի սպանութիւնից յետոյ շարունակեց Ա. Միկոյեանը, ընդհանրապէս Խաչատուր Աբովեանին աշխատում էին մոռանալ: Եւ միայն անցեալ 50-ականներից էր, որ պատմական վէպից պոկելով մէկ նախադասութիւն, ազգային ազատագրութեան բանալին գտած գրողին արդէն բոլորովին հակառակ ու զեղծուած դէմքով վերադարձրեցին հային:

Գոնէ ժամանակակից ռուսապատկան Հայաստանի իրականութիւնը աչքի առաջ ունենալով` մենք  կարող էինք դիմագրաւել այն զեղծարարութեանը, թէ Ռուսաստանը ազատագրել է Հայաստանը եւ այն էլ երկու անգամ` 1827-ին եւ 1920-ին: Արձանագրենք միայն, որ երկրորդ անգամ նա նոյնպէս նուաճեց Հայաստանի Հանրապետութիւնը, որ պատմութեան մէջ հայի առաջին եւ առայժմ վերջին ինքնուրոյն տէրութիւնն էր:

Բայց ինչպիսի՞ն էր պարսկահայութեան վիճակը եւ ինչո՞ւ էր պարսկահայը ձգտում ազատուել պարսկական գերութիւնից: Այնուհետեւ. պարսկահայի այդ ձգտումը մի՞թէ ռուսական «ազատագրութիւնն» էր, թէ՞ միանգամայն հասկանալի ու բնական մի ցանկութիւն, որպիսին ունեցել են բազմաթիւ ժողովուրդներ իրենց…

Այո՛… իրենց քրիստոնէական հաւատքը պահպանելու համար:

Այսօրինակ մտածողութիւնը տարօրինակ եւ անհասկանալի է ժամանակակից հայի համար, քանի որ, եթէ նոյնիսկ նա իրեն յայտարարում է հաւատացեալ, միեւնոյն է` հաւատքը արդէն կորցրել է ինքնութեան նախապայմանը եւ հոգեւոր-բարոյական կողմնորոշման ուղղուածութիւնը: Ժամանակակից անաստուածի համար ոչ միայն պարսկահայութեան, այլեւ ընդհանրապէս յանուն հաւատքի սուսերով ռազմադաշտ ելած մեր նախնիների վճռակամութիւնը այնքան անհասկանալի է, նոյնիսկ ծիծաղելի, որ դրդապատճառ են համարում գոյութիւն չունեցող մի բան պաշտպանելու ցանկութիւնը, որպիսին «հայրենիք»-ն է ժամանակակից սաւոկային ընկալումով:

«Քաջազուն Աղասին անոր [Հասան խանի] սրտին դէմ բռնեց իր թուրը.

-… Դուն այստեղ պէտք չէ սատկիս, հայակե՛ր շուն, իմ թուրիս մեղք է, որ քեզի պէս ճճին սպաննէ: […] Ի՞նչ տղամարդկութիւն է ճանճը սպաննել: Դեռ շատ օրեր պէտք է հայու հաց եւ խոզի միս ուտես, հայուն մեծահոգութիւնը եւ մարդասիրութիւնը տեսնես, որպէսզի նեղ օրուան արժէքը գիտնաս, գիտնա՛ս, թէ տնաքանդութիւնը, մարդասպանութիւնը ի՞նչ բան են, գիտնա՛ս, թէ որքա՛ն սուրբ է Քրիստոսի օրէնքը, եւ կամ մեր խաչին ծառայ դառնաս, մեր հաւատքը պաշտես, որ հոգիիդ փրկութիւն ըլլայ: […] Երեսիդ խա՛չ հանէ եւ մեր արեւե՛լքը դարձուր. դուն մեր անտէր հայերու երեսները քու քաաբիդ [Մեքքա] կողմը շա՜տ դարձնել տուած ու անոնց վիզերը կտրած ես. այսօր ալ դուն մեր արեւե՛լքը ճանչցիր: Մերինէն արեգակը կը ծագի, մեր դաշտերը կը ծաղկեցնէ, իսկ ձերինէն տաք քամի կու գայ, հանդերը կ’այրէ ու կը չորցնէ: Ծունկի՛ եկուր, Հասան խան: […] Մինչեւ մեր Քրիստոսը չպաշտես, մեր սուրբերուն առջեւ հազար անգամ չծնրադրես, մեր միւռոնը չքսուի երեսիդ, չհամբուրես մեր տէրտէրին աջը եւ Աստուած երկինքէն ձայն տայ, քեզ ո՛չ թէ կ’ազատեմ, այլ կտոր­կտոր կ’ընեմ… […] Շո՛ւտ, ծունկի՛, ծունկի՛, թէ չէ կը տեսնե՞ս թուրը, գլուխդ սոխի պէս կը թռցնեմ, ծունկի՛…»:

Պարսկահայերը այն կարծիքն ունէին, թէ ռուսը նոյնպէս քրիստոնեայ լինելով, իբրեւ հաւատակից, հովանաւոր կը լինեն նաեւ հայ քրիստոնեային:  Պատմական վէպի հեղինակը վկայում է. «Պարսիկները հայ ազգին կա՛մ կրակ [կրակի պաշտամունք] կը խոստանային, կա՛մ սուր, կա՛մ կոտորած, կա՛մ թալան: Որքան թոյն ունէին, կը թափէին մեր ազգին գլխուն: Կա՛մ պատիւ ու մեծութիւն կը խոստանային հայերուն, որպէսզի խաբեն զանոնք, կա՛մ պատիժ, պատուհաս կու տային, որպէսզի ռուսէն ձեռք քաշել տան»:

Այն ամէնը ինչ խոստանում էին կրակապաշտ պարսիկները քրիստոնեայ հայերին, նոյնը խոստանում էին «հաւատակից» ռուսները: Հայի համար ազատութիւնը հաւատքի ազատութիւնն էր միայն: Եւ յանուն այդ ազատութեան հայը հակուել էր դէպի Ռուսաստանը: Նրա այս միամտութիւնը դարձնում էին հաստատուն համոզմունք Ռուսաստանի մէջ աշխուժ առեւտուր անող եւ այնտեղ «գործ դրած» յատկապէս ջուղայեցի մեծահարուստները: Երբ բարեյաջող աւարտուեց ռուս-պարսկական պատերազմը, որի ընթացքին հայերը ոչ թէ ձեռները ծալած սպասում էին «փրկարարներին», այլ ունենալով այն գիտակցութիւնը, ինչպէս Խաչատուր Աբովեանը քանաքեռցի Աղասու բերանով է ասում, թէ` «օտարի բերած ազատութիւնը մի նոր գերութիւն է», զէնքը վերցրած կռուեցին իրենց բազկի ուժով, եւ «ինչ որ պարսից կռիւի ժամանակ հայերը ըրին, յայտնի է Աստուծոյ», վկայում է Աբովեանը:   Արդիւնքը եղաւ այն, ինչը պարբերութիւններով կրկնուելու էր մինչեւ այսօր: Մեծահարուստ ջոջերը ռուսական արքունիքից կոչումներ, պետական պաշտօններ ու շքանշաններով պարգեւատրուեցին եւ նրանց մէջ էր Աշտարակեցի Ներսէսը: Յիրաւի ռուսը իրեն հաւատարմօրէն ծառայողից երբեք չի խնայում պաշտօն ու շքանշան: Բայց թէ ի՛նչ է լինելու ժողովրդի վիճակը, բնաւ չի յուզել ռուսին, չի յուզում եւ չի մտահոգելու, քանի դեռ հայկական «էլիտան» երկիրը զաւթողին համարելու է «յաւերժական ու հաւատարիմ բարեկամ»: Եւ դեռ աւելի՛ն` «ազատարար»: Արդիւնքը նաեւ այն եղաւ, որ պատմական անցքի միակ վկային զեղծեցին, վարկաբեկեցին, որպէսզի նրան եւս նոյն այդ «էլիտա»-ի նման գետնաքարշ, ստրկամիտ, քծնող մի տեսակ ներկայացնեն:

«… Ռուսի օրհնեալ ոտքը մտաւ հայոց լոյս աշխարհ ու պարսիկին անիծեալ, չար շունչը հալածեց մեր երկրէն», գրել է պատմավէպի հեղինակը: Ով գիտէ ընթերցել ու հասկանալ պատմական վէպը (այդ ընդունակութիւնից ընդհանրապէս զրկուած են եղել եւ զրկուած են սաւոկային գրականագէտները) հնարաւորութիւն ունի տարբերել հեղինակի ճշմարիտ խօսքը որ հնչել է ռուսական նուաճումի սկզբին եւ նոյնքան ճշմարիտ խօսքը, երբ արդէն նուաճումը աւարտուել էր յաջողութեամբ, եւ ռուսական դաւադիր «ազատարարութեան» աստառից անտեղեակ Աղասու եւ նրա քաջակորով ընկերների մասնակցութեամբ:

«Միթէ Ներսէս Աշտարակեցի եպիսկոպոսը չէ՞ր, որ կոմս Պասքեւիչին հետ մտաւ Հայաստան ու հայերու մեծ մասը քարոզելով, յորդորելով` բերաւ ռուսի իշխանութեան տակ: Քանի՜ քանի՛ պարսկական ու օսմանական քաղաքներ ու գիւղեր դատարկուեցան իրենց հայ բնակիչներէն…»:

Ռուսական քաղաքականութիւնը դիպուկ բնութագրել է Միքայէլ Նալբանդեանը.

«Ռուսիոյ կառավարութիւնը… խաբանօք ճանկել է Վրաստանը եւ Հայաստանի մի մասը…

– Քաղաքակրթութիւն է տարածում:

– Եւրոպական տէրութիւնքը անդադար օգնութիւն են տալիս Թուրքիային, որ նա դիմանայ եւ չկործանուի:

– Որպէսզի Թուրքիոյ ստրկացած հայ, սլաւոն եւ յոյն ժողովուրդը քաղաքակրթիչ հոգաբարձուից չզրկուի:

… Սրանք բոլորը իբրեւ բռնի վարժապետ քաղաքակրթութիւն են տարածում, եւ ոչ ոք չէ հարցնում աշակերտի կամքը… Բանտերն են նրանց դպրոցները, ոստիկանները եւ ժանտարմները` դաստիարակները, շղթան` հրահանգիչ գիրքը, աքսորը` բարոյականութիւնը…

Կեցցէ՛ կատուն, որ իւր փորի համար մուկ է բռնում»:

Իսկ Ստեփան Ոսկանը հայերէն թարգմանութեամբ հրապարակել էր «Journal des Debats»-ի մէջ Սեն-Մարք Ժիրարտէի յայտնած այն կարծիքը, թէ` «Հայերը զօրաւոր պատճառ մը ունին իրենց երկիրնին թողնելու, վասնզի հայրենիքնին տաճկաց, պարսկաց եւ ռուսաց մէջ բաժնուած է»:

Մի իրողութիւն, որ այնպէս էլ որեւէ փոփոխութիւն չունեցաւ, բացառութեամբ 1918-1920-ի երկամեայ մի շրջանի: Այնուհետեւ Ստեփան Ոսկանը բացայայտում էր բուն ճշմարտութիւնը.

«Ռուսիան այնպիսի տէրութիւն մը չէ, որ ազատութեան եւ մարդկութեան սիրոյ համար մեր հայրենիքին վրայ տիրելու փափաքով միայն գոհանայ. ամենեւին, վասն զի ազատութիւնը կ’ատէ անիկա եւ յայտնի ու ոխերիմ թշնամի է անոր: Մարդկութիւնն ալ շատ չի սիրեր, եւ ուրկէ որ իր զօրքերը անցեր են, անգթութենէ ուրիշ անմոռանալի յիշատակ մը չեն թողեր եւ նահատակ ազգերու արիւնը, եւրոպացւոց մէջ ամէն դիէ կը բողոքէ անոր արտաքին քաղաքականութեան դէմ… Հայերը ոչ միայն հաւատացին Ռուսիայի խոստումներուն, այլեւ կողմնորոշուեցան դէպի Ռուսիան, այլեւ արիւն թափեցին անոր համար, այլեւ հայրենիքնին թողին եւ միահամուռ, չըսենք կոյր զկուրայն, անոր գիրկն ինկան… Պատմութիւնը օր մը պիտի ըսէ, թէ ի՛նչ գտան հոն եւ թէ ի՛նչ բարիք տեսան ռուս հովանիէն. պատմութիւնը իր անաչառ ատեանին առջեւը պիտի կանչէ այն կարծեցեալ ազգասէրները, որք հայկեան ոգւոյ վրայ այս նոր վէրքն ալ աւելցուցին»:

Ե.

Հապա որտե՞ղ մնաց աներես ճանճի պէս մեր ականջի տակ շարունակ բզզացող «օրհնանքը», որի շնորհիւ պոլշեւիկեան կայսրութեան քարոզչութիւնը մեր հայ տիտղոսաւոր գրականագէտների ջանքերով խորհրդահային համոզել, իսկ մեր օրերի բարոյապէս մաքրուող հային արհամարհանք է ներարկել հեղինակի նկատմամբ:

«Վէրք Հայաստանի, ողբ հայրենասէրի» վէպի բնագիրը չխարդախուած լոյս է տեսել միայն Խ. Աբովեանի «Երկերի լիակատար ժողովածուի» ակադեմական հրատարակութեան երրորդ հատորի մէջ, սահմանափակ տպաքանակով, իսկ մնացեալ բոլոր հրատարակութիւնները անցել են գրաքննութեան մկրատի տակով: Եւ եթէ նկատենք նաեւ, որ Քանաքեռի բարբառն էլ անհասանելի է ժամանակակից ընթերցողին, ես քանիցս պնդել եմ, որ հայ ընթերցողը «Վէրք…»-ին ծանօթ է մասամբ դպրոցական դասագրքերի մէջ զետեղուած եւ բոլորովին անմեղ «Զանգի» յաւելածուից կտրած մի քանի պարբերութիւններով` իբրեւ բնութեան նկարագրութեան օրինակ եւ «Երեւանի բերդը» խորագիրը կրող մի հատուածով, իսկ իրեն` հեղինակին ճանաչում է իբրեւ «ռուսի օրհնուած ոտի» մասին ենթաբնագրից զատուած նախադասութեամբ:

Քանաքեռի բարբառային աշխարհաբարից գրական լեզուի փոխադրուած «Վէրք…»-ը լրացնելու է կոչուած նաեւ հայաստանեան ընթերցողի պահանջմունքը:

Իմ համոզմամբ, անհրաժեշտ է, որ Արմենակ Եղիայեանը մէկ անգամ եւս անցնի իր անզուգական աշխատանքի վրայով` վերականգնելու համար խորհրդային գրաքննութեան մկրատած հատուածները: Այնուհետեւ, երկրորդ լիակատար հրատարակութիւնը տարածուելու է ոչ միայն տարաշխարհի մէջ: Երկրորդ հրատարակութեան տպաքանակի մի մասը Հայաստանի մէջ տպագրելով` Հայաստանի ընթերցողը եւս, վերջապէս, հնարաւորութիւն կ’ունենայ գրական լեզուով հաղորդակցուելու այն վէպին, որ իր մէջ ամփոփում է ոչ միայն ժողովրդի ազատագրութեան, ճշմարի՛տ ազատագրութեան բանաձեւը, այլեւ մեր նորագոյն գրականութեան առաջին գեղարուեստական ստեղծագործութիւնն է: Այս հանգամանքը յատկապէս ընդգծում եմ, քանի որ սոցիալիստական ռէալիզմի տիրակալութեան անցեալ դարի տասնամեակների շորշոփները դեռեւս գոյութիւն ունեն մինչեւ հիմա: Այդ պատճառով էլ գրական ստեղծագործութիւնները իրենց գեղարուեստական չափորոշիչներով չէ, որ գնահատւում են: Եւ այս իմաստով, կարգախօսական բանաստեղծութիւնը եւ գաղափարական արձակը ընթերցողին աւելի ու աւելի են հեռացնում գեղեցիկ արուեստներից:

Խաչատուր Աբովեանի «Վէրք…»-ը գրական լեզուով իր փոխադրութեամբ Արմենակ Եղիայեանը խորտակել է այն պատնէշը, որ բարձրացրել եւ բարձրացնում են հայաստանեան ու տարաշխարհի «մտաւորական գործիչները»` հայոց երկու լիարժէք գրական լեզուները իրարից զատելու եւ ապա մէկ հայերէնը երկու հայերէնի վերածելու անհեթեթութիւնը հիմնաւորելու նպատակով: Այն պատնէշը, որ սրան զուգահեռ աւելի ու աւելի են ամրացնում «մշակոյթը ստեղծւում է միայն հայրենիքում» կամ «մեր մշակոյթը – անոնց մշակոյթից» զատելու գաղափարականացուած շրջանակները: Եւ այն պատնէշը, որ արհեստականօրէն ստեղծել են հայ ժողովրդին իրարից կտրելու, եւ «հողազուրկ հային»  ձայնազրկելու, նուաստացնելու համար` «հողի վրայ» ապրող հայի «առաւելութիւնը» ներշնչելու նպատակով:

Միեւնոյն ժամանակ, հէնց այս առիթով պէտք է իբրեւ հայերէնի նկատմամբ տգիտութեան ցուցք յայտարարեմ հոսհոսական այն ճամարտակութիւնները,  որպիսիք արտայայտւում են հայերէնից հայերէն թարգմանող (՞) սփիւռքահայ թերուս «մտաւորականները»:

Խաչատուր Աբովեանի «Վէրք Հայաստանի, ողբ հայրենասէրի» պատմավէպը Քանաքեռի բարբառից գրական հայերէնի փոխադրած Արմենակ Եղիայեանը իր այս աշխատասիրութեամբ հայերէնը իրենց անգրագիտութեանը զոհաբերող բոլոր «գրոց­բրոցների» դիմաց լաւագոյնս բացայայտում է այն իրողութիւնը, թէ` «Հայերէնին տիրապետողը ինքնաբերաբար տիրապետում է նաեւ հայերէնի երկու համազօր գրական լեզուներին»:

Եւ նրանք, ովքեր դժուարանում են ըմբռնել այս ճշմարտութիւնը, բայց իրենց կարծում են գրիչի, գրքի ու պարբերական մամուլի գիտակներ, հարկ է որ ամէնից առաջ` գրիչ վերցնելուց, գիրք գրելուց եւ թերթ հրատարակելուց առաջ հայերէն սովորեն` թէ՛ Հայաստանի եւ թէ՛ տարաշխարհի մէջ:

Վերջապէս, Արմենակ Եղիայեանը մեզ է վերադարձրել ոչ միայն ուսուցիչ եւ լուսաւորիչ  Խաչատուր Աբովեանի` հայեցի Մտածողութիւն ունենալու, Լեզուին ու Հաւատին փակած մնալու կենսական ու բախտորոշ անհրաժեշտութեան յորդորն ու պահանջը, այլեւ քանաքեռցի Աղասուն, որպէսզի հայ ժամանակակից գրականութեան հիմքը դրած Խաչատուր Աբովեանի գրական հերոսը թոյլ չտայ, որ նուաղի Հայի ազատագրութեան ոգին եւ թուլանայ նրա «թրի ուժը»:

Յունուար, 2012
Փարիզ

(Շար. 2 եւ վերջ)