ԲՆՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ՄԱՐԴ. ԽՈԼՈՐՁՆԵՐՈՒ ՈՂԻՄՊԻԱԿԱՆԸ

ԽՈԼՈՐՁԸ (ՕՐՔԻՏ) ԻՐ ՏԱՐԱՇԽԱՐՀԻԿ ՅԱՏԿՈՒԹԵԱՄԲ, ԳՈՅՆԵՐՈՒ ԵՒ ՁԵՒԵՐՈՒ ԱՅԼԱԶԱՆՈՒԹԵԱՄԲ ԱՄԷՆԷՆ ԱՒԵԼԻ ԳՐԱՒԻՉ ԾԱՂԻԿՆԵՐԷՆ ՄԷԿՆ Է, ԶՈՐ ԿԸ ՏԵՍՆԵՆՔ ԲՆՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ ԿԱՄ ԿԸ ՍՏԱՆԱՆՔ ԹԱՂԱՐԻ ՄԸ ՄԷՋ` ԻԲՐԵՒ ՆՈՒԷՐ: ԱՆԻԿԱ ՄԻՇՏ ԱԼ ՀԱՄԱԿԱԾ Է ԾԱՂԿԱՄՇԱԿՆԵՐՈՒՆ ԵՐԵՒԱԿԱՅՈՒԹԻՒՆԸ, ՈՐՈՆՑ ԳԵՐԱԳՈՅՆ ՆՊԱՏԱԿՆ Է ՍՏԵՂԾԵԼ ԲՈԼՈՐԷՆ ԱՒԵԼԻ ԳԵՂԵՑԻԿ ԵՒ ԲՈԼՈՐԷՆ ԱՒԵԼԻ ԲՈՒՐՈՒՄՆԱՒԷՏ ՆՈՐ ՏԵՍԱԿ ՄԸ: ՔԱՆԻ ՄԸ ՇԱԲԱԹ ԱՌԱՋ ԾԱՂԿԱՄՇԱԿՆԵՐ ԿԸ ՓՈՒԹԱՅԻՆ ՍԻՆԿԱՓՈՒՐ` ՄԱՍՆԱԿՑԵԼՈՒ ԽՈԼՈՐՁԻ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ 20-ՐԴ ՀԱՄԱԳՈՒՄԱՐԻՆ ԵՒ ԱՅՍ ԱՌԻԹՈՎ ՆԵՐԿԱՅԱՑՆԵԼՈՒ ԻՐԵՆՑ ՍՏԵՂԾԱԾ  ԻՒՐԱՅԱՏՈՒԿ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ: «ՍՄԻԹՍՈՆԻԸՆ» ԹԵՐԹԸ ԿԸ ՆԿԱՐԱԳՐԷ ԼԱՒԱԳՈՅՆ ԽՈԼՈՐՁԻ ՄՐՑԱՆԱԿԻՆ ՏԻՐԱՆԱԼՈՒ ԱՆՈՆՑ ԽԱՆԴԱՎԱՌ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ:

Ծաղկամշակներու եւ խոլորձի սիրահարներու աննախընթաց մէկտեղում մը:

Խոլորձները ցանկայարոյց ծաղիկներ են: Անոնք կը խաբեն անասունները, որպէսզի բեղմնաւորուին, եւ սովորաբար ոչինչ կու տան իրենց ստացած բեղմնափոշիին փոխարէն: Խոլորձի կարգ մը տեսակներ կը կապկեն նեկտար արտադրող ծաղիկներ, որպէսզի ներգրաւեն մեղուներ: Ուրիշներ կ՛արձակեն նեխած միսի գարշահոտ` ներգրաւելու համար գիշատիչ միջատներ: Չինաստանի մէջ Տենտրոպիում սինենս խոլորձները կ՛արձակեն քիմիական այնպիսի նիւթ մը, զոր սովորաբար կը սփռեն ճնշումի տակ գտնուող մեղուները: Այս հոտը կը ներգրաւէ մեղուով սնանող մարախներ, որոնք կը փնտռեն դիւրին պատառ մը: Սիմպիտիում սերրաթում խոլորձին բոյրը կը ներգրաւէ լեռնային վայրի մուկի տեսակ մը, որ իր դունչով բեղմնափոշի կը տարածէ մէկ ծաղիկէն միւսը: Աշխարհի տարածքին խոլորձի տեսակներ եղափոխուած են` էգ միջատներու նմանելու կամ անոնց բնորոշ բոյր մը արձակելու համար: Արու միջատներ կը փորձեն սերնդագործել այս ծաղիկներուն հետ, սակայն կը յաջողին միայն բեղմնափոշի հաւաքել եւ պարպել` մէկ խաբկանքէն միւսը իրենց թռիչքին ընթացքին:

Սակայն հաւանաբար այս ծաղիկին գրաւիչ ուժին ամէնէն փառահեղ ապացոյցը կարելի եղաւ տեսնել քանի մը շաբաթ առաջ, Սինկափուրի մէջ տեղի ունեցած Խոլորձի համաշխարհային 20-րդ համագումարին առիթով. երեք տարին անգամ մը կայացող իրադարձութիւն մը, որ ներգրաւեց շուրջ 1000 ծաղկամշակներ` 55 երկիրներէ եւ աւելի քան 300 հազար այցելուներ: Ասիկա պատմութեան մէջ խոլորձի մեծագոյն մրցանքներէն մէկն էր. գունագեղ եւ բուրումնաւէտ իրադարձութիւն մը, որ կ՛արտացոլէր խոլորձի մշակումի հետզհետէ աճող ժողովրդականութիւնը եւ կատարելագործուած գիտութիւնը:

Խոլորձի կարգ մը տեսակներ կը կապկեն նեկտար արտադրող ծաղիկներ, որպէսզի ներգրաւեն մեղուներ: Ուրիշներ կ՛արձակեն նեխած միսի գարշահոտ` ներգրաւելու համար գիշատիչ միջատներ:

«Խոլորձները շատ խորամանկ բոյսեր են: Այժմ անոնք թռչուններէն եւ մեղուներէն ետք կը ներգրաւեն մարդիկը, որպէսզի գոհացնեն իրենց պահանջները», կը կատակէ համագումարին կազմակերպիչ յանձնախումբին ներկայացուցիչը` Քիաթ Թան:

Մէկ օր առաջ` Սինկափուրի համագումարներու կեդրոնին շուրջ 16 հազար քառ. մ. տարածութեամբ ցուցասրահը լեցուած էր կիսաբաց սնտուկներով: Անոնց վրայ գրուած էր. «Դիւրաբեկ, զգուշութեամբ փոխադրել, պահել 8 ջերմաստիճանով մթնոլորտի մէջ»: Օդանաւով երկար ճամբայ կտրած եւ անքուն հարիւրաւոր ծաղկամշակներ ծրարներէն դուրս կը բերէին խնամքով կտրուած եւ պահպանուած խոլորձի ճիւղեր եւ տունկեր: Ոմանք օդանաւին մէջ գրկելով բերած էին զանոնք` անցնելով մաքսատուներէ, ներկայացնելով անոնց հիւանդութիւններէ զերծ վիճակը երաշխաւորող անհրաժեշտ վաւերաթուղթեր, ինչպէս նաեւ` անոնց փոխադրութիւնը արտօնող հաստատագրեր, զորս ստացած էին Վտանգուած բուսատեսակներու եւ անասնատեսակներու միջազգային ուխտին վերահսկող գրասենեակներէն:

«Այս ծաղիկները հակամէտ են փճանալու շատ ցուրտ օդին կամ քրտնելու` տաք սնտուկներու մէջ,- կը բացատրէ խոլորձ մշակող մը` Քրիս Փուրվըր, որ պատասխանատուն է Էրիք Եանկ օրքիտ ֆաունտէյշըն բրիտանական հիմնարկին:- Քանի մը անքուն գիշերներ անցուցինք` զանոնք հոս բերելու համար»:

Հարաւային Ափրիկէի Խոլորձի ընկերակցութեան անդամները յուսախաբ էին, որ առեւտրական միջազգային օրէնքներու պատճառով արտօնութիւն չէին ստացած իրենց հետ բերելու անասուններու իրական մասեր կամ ապրող թռչուններ, հետեւաբար հապճեպով սարքած էին անտառի մը մանրակերտը` ցուցադրելով կեղծ ընձառիւծներ, ռնգեղջիւրի կոտոշներ եւ փղոսկրներ:

Փափուա Նիւ Կինէի Խոլորձի ընկերակցութեան ներկայացուցիչ Ճիւսթին Թքաչենքօ կը ցուցադրէր հսկայական փորագրուած դիմակներ եւ խոլորձներէ շինուած թռչուն մը: Ան կը յայտարարէր. «Մեր նպատակն է դառնալ աշխարհի լաւագոյնը: Ասիկա ամբողջ ցուցահանդէսին մէջ ամէնէն աւելի լուսանկարուած մասը պիտի ըլլայ»:

ՆՈՐ ՏԵՍԱԿԻ ԽՈԼՈՐՁՆԵՐՈՒ ԾՆՈՒՆԴԸ

Էլթըն Ճոն` Խոլորձի Համաշխարհային 20-րդ համագումարին կը ներկայացնէ իր անունը կրող ծաղիկի նոր տարբերակ մը:

Թերեւս խոլորձները իրենց աւելի քան 25 հազար տեսակներով կը կազմեն աշխարհի ամէնէն աւելի այլազան ծաղիկներու ընտանիքը (անոնց միակ մրցակիցները մարգարտածաղիկներն են): Խոլորձները այսքան այլազան են վայրի բնութեան մէջ, որովհետեւ խոլորձի իւրաքանչիւր տեսակ կը ներգրաւէ միայն յատուկ տեսակի բեղմնաւորողներ: Այսպէս` ծաղիկներուն ծիները չեն խառնուիր մօտակայ այլ խոլորձներու ծիներուն հետ, որոնց կ՛այցելեն այլ տեսակի բեղմնաւորողներ: Սակայն ցուցադրուած շուրջ 50 հազար տեսակի խոլորձները, որոնք մշակուած են 5 հազար տարբերակներու հիմամբ, գոյութիւն չունին վայրի բնութեան մէջ: Անոնք խառնածին են, ստեղծուած են մարդոց կողմէ, որոնք իրարու պատուաստած են խոլորձի տարբեր տեսակներ` յաճախ բերուած հեռաւոր վայրերէ:

«Խոլորձներ մշակելու հաճոյքը երկու տարբերակներ միախառնելով` իւրաքանչիւրէն աւելի գեղեցիկ բան մը ստեղծելու մէջ է», կ՛ըսէ Ֆլորիտայի մէջ առեւտրական շուկային համար խոլորձ մշակող մը` Մարթին Մոթես, որ նաեւ մաս կը կազմէր համագումարին դատական կազմին: Ան խոլորձներ կը մշակէ 40 տարիէ ի վեր եւ իր ստեղծած խառնածին 500 տեսակներուն մեծ մասը կոչած է Մէյրի` իր կնոջ անունով: «Կինս կը կարծէ, թէ Աստուծոյ տեղ դրած եմ ինքզինքս: Բայց կը կարծեմ, թէ մարդուն տրուած է դաշտերուն մէջ գազաններուն վրայ եւ ջերմոցներուն մէջ խոլորձներուն վրայ իշխելու իրաւունքը», կ՛աւելցնէ ան:

Մրցանակակիր դեղին խոլորձը` կարապի նման ծաղիկներով:

Խոլորձ մշակող մը իր աշխատանքը կը սկսի տեսլականով մը` իր ցանկացած ծաղիկին գոյնին, ձեւին, չափին, բոյրին եւ երկարակեցութեան մտապատկերով, ապա կը սկսի փնտռել անոր «ծնողները»: «Երբ խոլորձներ կը ստեղծենք անուանի անձնաւորութիւններու եւ պատուիրակներու համար, նաեւ նկատի կ՛ունենանք անոնց ճաշակները, անհատականութիւնը եւ ասպարէզը,- կ՛ըսէ Սինկափուրի բուսաբանական պարտէզներու աւագ ուսումնասիրող եւ խոլորձ մշակող Թիմ Եամ:- Օրինակ, Տայանա իշխանուհիին անունը կրող խոլորձը սպիտակ էր. թագաւորութեան յատուկ գոյն մը, նաեւ շատ բուրումնաւէտ էր: Սակայն, եթէ խոլորձ մը պիտի մշակենք վարչապետի մը կամ նախագահի մը համար, հաւանաբար պիտի նախընտրենք աւելի մութ եւ վեհաշուք երանգ մը»:

Սինկափուրի բուսաբանական պարտէզներուն Խոլորձի մշակումի եւ բազմացումի գիտաշխատանոցին մէջ Եամ ցոյց կու տայ հոն աճեցուած տեսակները: Մանր հունտերը նախ կը սփռուին հականեխուած ապակիէ սրուակներու մէջ լեցուած պարարտացուցիչի մը վրայ: Ապա, քանի մը ամիս ետք, հունտերը կը տեղափոխուին նոր սրուակներու մէջ: Ընդհանրապէս անոնք իրենց առաջին տարին կ՛անցընեն ապակիէ սրուակներու մէջ, երկրորդ տարին` համայնական թաղարներու մէջ, իսկ երրորդ տարին` բութամատի մեծութեամբ անջատ թաղարներու: Միայն չորս տարի ետք է, որ անոնք կը սկսին ծաղկիլ: Այնուհետեւ կը զուգաւորուին այն տեսակները, որոնք օժտուած են ամէնէն աւելի փնտռուած յատկութիւններով, ինչպէս` աճելու եռանդ, ծաղիկի ճիւղի երկայնք, չափ, ձեւ եւ գոյն: Նորածիլ տունկ մը կը կտրուի եւ կը զետեղուի սրուակի մը մէջ, ապա կը ցնցուի մշակներուն կողմէ: Սովորաբար նման տունկ մը կ՛արձակէ միայն մէկ ճիւղ: «Սակայն բոյսը շփոթի կը մատնուի, երբ կը ցնցուի եւ կ՛արձակէ բազմաթիւ նոր ծիլեր», կը բացատրէ Եամ: Մշակները  զանոնք կը բաժնեն իրարմէ` խառնածին տարբերակի մը նոր նմանակները ունենալու համար:

ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ՅԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐ…

Փափուա Նիւ Կինէէն խոլորձ մշակող մը մրցանակի արժանացաւ` դիմակներու եւ ծաղիկներու իր շքեղ յարդարումով:

Այլեւս անցեալի կը պատկանին այն օրերը, երբ խոլորձի տունկ մը ունենալը համազօր էր շռայլութեան: Պատուաստումներու շնորհիւ` կարելի է զանգուածային տարողութեամբ արտադրել զանոնք եւ ծաղկավաճառէ մը կամ նոյնիսկ հանրախանութէ մը գնել 20 տոլարի: Խոլորձները թաղարի մէջ աճող ամէնէն աւելի վաճառուած ծաղիկներն են Միացեալ Նահանգներու տարածքին, ուր խոլորձի մեծաքանակ վաճառքը 2010-ին հասած էր 171 միլիոն տոլարի, ինչ որ 6 առ հարիւր համեմատութեամբ կը գերազանցէր նախորդ տարուան գումարը:

Համագումարին ներկաներուն շարքին կարելի էր տեսնել հանգստեան կոչուած անգլերէնի դասախօս մը, Հարաւային Ափրիկէէն անասնաբոյծ մը, Սինկափուրէն յայտնագործութեան մը հեղինակի իրաւունքը պաշտպանող իրաւաբան մը եւ Պալիի մէջ բնակող իտալացի ձեւագէտ մը: Տարբեր մարդիկ կը քննէին տարբեր խոլորձներու ծաղիկներ. ոմանք` ցանկայարոյց  կամ նուրբ կորութիւններով, ուրիշներ` անբիծ մաշկով, փառաշուք կեցուածքով կամ կատարելապէս գծուած հաստ շուրթերով:

«Խոլորձները հիանալի են, որովհետեւ մեզի կը նմանին. անոնց ծաղիկները ունին երկու փերթեր եւ երկու տերեւներ,- կը բացատրէ Մոթես` ցոյց տալով տերեւներու նմանող իր ոտքերն ու ծաղիկի փերթերու նմանող իր թեւերը:- Տերեւանման փերթ մը կը կազմուի անոնց առանցքին ծայրը, իսկ կեդրոնական առանցքին վարը կը կազմուի էջքի յարմար մաս մը` հաւանական բեղմնաւորողներու համար: Խոլորձի ծաղիկներու այս մանուածապատ կառոյցը ցանկայարոյց է եւ ձեւով մը իր ներգործութիւնը ունի մեր ենթագիտակիցին վրայ»:

Ուրիշ մը` Հարուհիքօ Նակաթա կամ` «Հերի», իր ընտանիքին հետ Ճափոնէն ձեռքով գրկած ու բերած է խոլորձի 275 տունկեր եւ 26 ծաղիկի ճիւղեր: «Խոլորձներ կը մշակեմ 35 տարիէ ի վեր: Այս աշխատանքը ինծի համար հաճոյք է եւ` ակնկալութիւններով լեցուն, երբ իրարմէ տարբեր յատկութիւններով խոլորձի երկու տեսակներ կը բեղմնաւորեմ եւ կը սպասեմ, թէ ի՛նչ երեւոյթ պիտի ունենայ անոնց ծաղիկը` բազմաթիւ տարիներ ետք», կը բացատրէ ան: Նակաթա ցուցահանդէսին գլխաւոր մրցանակին կը ձգտէր իր փառաշուք սպիտակ խոլորձով, որ ունէր արնագոյն երիզով տարաշխարհիկ շուրթեր: Անիկա կը կրէր Նակաթայի կնոջ` Միքի Նակաթայի անունը: Ցոյց տալով վարդագոյն այլ խոլորձ մը` Նակաթա կ՛ըսէ. «Այս մէկը Քաթլէա Ճիմի Նակաթան է` մանչ զաւակիս անունով: Շա՜տ շա՛տ ծոյլ է»: Ապա կատակելով մատնացոյց կ՛ընէ իր զաւակը, որ կանգնած է քիչ մը հեռու եւ կ՛աւելցնէ. «Բայց ծաղիկը լաւ է»:

Երբ դատական կազմը լծուեցաւ գործի, աւելի քան 200 մասնագէտներ, մեծ մասը` աղ ու պղպեղ մազերով, եւ հանգստաւէտ հագուստներով ու կօշիկներով, սկսան թափառիլ մէկ ցուցանմուշէն միւսը: Անոնք զինուած էին որոշ յատկութիւններու ցանկ մը նշող թուղթերով, չափագրական գործիքներով եւ լէյզըր մատիտներով: Ոմանք ցուցանմուշները կը դիտէին հեռուէն, ուրիշներ անոնց շուքին նստած` մատիտով զգուշութեամբ կը հպէին տերեւներուն եւ փերթերուն:

«Ծաղիկներս միշտ ալ լաւ արդիւնք տուած են, բազմաթիւ շքանշաններ եւ ժապաւէններ ստացած եմ,- կ՛ըսէր Փուրվըր:- Յուսախաբութիւն պիտի ապրիմ, եթէ չշահիմ գլխաւոր մրցանակը»:

Անոր խոլորձը մաս կը կազմէր առաջնակարգ տեսակներու դասաւորումին եւ պարտուեցաւ միայն թայուանցի մրցակիցէ մը, որուն մրցանակակիր խոլորձը` Սայքնոտես Թայուան կոլտը կարապի ձեւով եւ հարուստ գոյնով դեղին ծաղիկ մըն էր: Փափուա Նիւ Կինէի Խոլորձի ընկերակցութիւնը եւս արժանացաւ գլխաւոր մրցանակի մը` ընդհանրապէս իր գեղեցիկ ցուցադրութեան համար: Թքաչենքօ ուրախութեան արցունքները սրբելով` կ՛ըսէր. «Ասիկա շատ զգայացունց է: Ո՞վ գիտէ, թէ ո՛ւր կը գտնուի Փափուա Նիւ Կինէն, իսկ այժմ աշխարհի լաւագոյն խոլորձին մրցակիցն ենք»:

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES