WHO՛S WHO ԿԱՄ` Ո՞Վ Է ՆԱ ՊՕՂՈՍ ՍՆԱՊԵԱՆ, ՈՐ ՏԱՆԻՔՆԵՐՈՒՆ ՎՐԱՅ ԱԶԱՏՕՐԷՆ ՊՈՌԱՑՈՂ Ա՛ՅՆ ՇՈՒՆՆ Է

ԿԱՐԷՆ Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ

…1990-91-ի ձմրան մի ուշ երեկոյ իմ մտերիմ ու երախտաւոր բարեկամ Վարագ Առաքելեանի տանը ես առաջին անգամ հանդիպեցի Պօղոս Սնապեանին: Հեռաւոր 60-ականներից երեսո՜ւն տարիներ էին անցել, եւ ես եկել ու հասել էի յիսունից յետոյ իմ այն տարիքին, երբ արդէն տեղաւորւում ես աւագներիդ հետ նոյն սերնդի մէջ: Մենք արդէն սերնդակից էինք: Մենք նոյնացած էինք մեր ապրելակերպով, մեր սկզբունքով, մեր Գամփռային գործունէութեամբ: Զրոյցի ընթացքին մի քանի անգամ գրեթէ անզուսպ ցանկութիւն ծնուեց Պօղոսին յայտնելու այն զգացումը, որ ունեցել եմ տարիներ շարունակ, նրանից սովորելով աւելի ու աւելի համարձակ ու բարձր հաջել, ոռնալ, կաղկանձել, երբ իմ հորիզոնի վրայ դարձեալ հեռանալով հեռանում էր ԱԶԱՏ հայրենիք ունենալու հերթական մի հնարաւորութիւնը: Բայց եթէ նրան բարձրաձայն յայտնէի իմ այդ զգացումները, ապա նաեւ ծնկի եկած` համբուրելու էի նրա ձեռքը` այն երախտագիտութեամբ, որ իմ երիտասարդութեան մոլորութիւններից նա ինձ փրկեց. փրկեց` եւս մի Գամփռ լինել սովորեցնելով ինձ… Փրկեց ըմբռնելու, թէ հայրենիքը պոռոտախօսութեան նիւթ չէ, շահարկելու ապրանք չէ, բռնատիրութեան թեւի տակ մի տաքուկ տեղ ունենալու միջոց չէ…

Ափսո՜ս որ իմ մէջ զսպեցի ահագնացող այդ ցանկութիւնը եւ այնպէս էլ պարտք մնացի Պօղոսին, Գեհենականին, Գամփռին…

Պօղոսի Գեհենականութիւնը բացառիկ հնարաւորութիւն էր, որպէսզի երբեւէ, որպէսզի հիմա, որպէսզի այսօր բնաւ ինքս իմ մէջ, իմ խորքերի մէջ ամօթից չկարմրեմ ճշմարիտը կեղծիքի փոխանակելով, ագռաւի կռինչին թէկուզ եւ անօթի մնալու գնով «Ի՜նչ անուշ ձայն ունես» չասեմ… Ուստի իմ մաշկով եմ ապրել ու զգացել այն ատելութիւնը, որ շրջապատից ստանում է Գեհենականը:

Երկար տարիներ նա խմբագրում էր «Բագին» գրական ամսագիրը: Եւ քանի որ Գեհենական էր, ապա դժուար չէ պատկերացնել, թէ որպիսի չկամութեան մթնոլորտի մէջ է նա աշխատել ու ստեղծագործել: Սովորաբար հեղինակները, որոնց երկերը գնահատուելով` լոյս են տեսնում, համոզուած են, թէ հապա էլ ինչպէ՜ս… Իրենց շնո՜րհքը… Իրենց տաղա՜նդը… Իսկ երբ մերժուածներն ու քննադատութեան ճշմարիտ խօսքի տակ ընկածները իրենց բացայայտ, սակայն շատ աւելի յաճախ ծածուկ դաւերն են նիւթում խմբագրի դէմ, ապա յանկարծ պարզւում է, որ նա մենակ է ու անպաշտպան: Արուեստի չափանիշներով առաջնորդուող խմբագրին չեն հանդուրժում միջակութիւնները, նրան զօրավիգ չեն լինում տաղանդաւորները: Ես միայն կարող եմ կռահումներ անել, թէ ինչպիսի՛ բարքեր է յաղթահարել Պօղոս Սնապեանը: Բայց որ մի առիթով նրան դաժանօրէն քաշքշեցին` քաջատեղեակ եմ:

… 60-ականների սկզբին Հայաստան վերադարձաւ Կոստան Զարեանը: Նրա «Տատրագոմի հարսը» պոէմը, որ լոյս էր տեսել ճաշակով ու հրաշալի էջադրուած հրատարակութեամբ, երեկոները Արթօ Չաքմաքչեանի տանը մի քանի հոգով բարձրաձայն ընթերցում էինք: Այդպիսի լեզուի, այդպիսի պատումի եւ այդպիսի արուեստի առաջին անգամ չէ, որ հանդիպում էինք: Բայց այն հանգամանքը որ հեղինակը մեր ժամանակակիցն է, մեզ ոգեւորում եւ լիցքաւորում էր: Մենք չէինք էլ պատկերացնում, որ այդ գործը նոյնպիսի ազդեցութիւն կ’ունենայ նաեւ բանաստեղծների վրայ: Դրանք այն ժամանակներն էին, երբ արձակի ու քերթութեան միջեւ անպայման բաժանարար սահման էինք դնում: Քանի որ մենք իբրեւ «արաբկիրեան նէօ­ռէալիստներ» էինք, ինչ անունով մեզ կնքեց սոցէալիզմի նուիրեալներից մէկը` քողարկուած քաղաքական պիտակ մեզ փակցնելու բացայայտ միտումով… Իսկ պոէզիան դեռեւս ետչարենցեան գրական շինծու եւ «առողջ սերնդի» յենակներով էր փորձում քայլել: Ինչեւէ, հազիւ մէկ տասնամեակ անց Կոստան Զարեանի պոէմի տողերից գրեթէ նոյնութեամբ տեսանք մէկ այլ պոէմի մէջ…

Ճարեցինք նաեւ «Նաւը լերան վրայ» վէպը, որ արգելուած էր ինչպէս եւ հեղինակը… Եւ այդ վէպը նոյնպէս մեզնից ոմանց համար գրականութեան դպրոց դարձաւ:

Այնպէս որ, երբ 1965-ին իմ բարեկամուհին հրաւիրեց իրիկնային թէյի` նաեւ զգուշացնելով, թէ հրաւիրուած է նաեւ Իտալիայից վերջերս վերադարձած Կոստան Զարեանը, ես եւ Անահիտը մեր աղջիկներին թողնելով հարեւանուհու խնամքին` փոքր­ինչ ուշացումով տեղ հասանք:

Թէյի սեղանի շուրջ էին բարեկամուհուս ընտանիքի անդամները, հիւրի որդին` Արմէնը, իր կնոջ հետ: Եւ Կոստան Զարեանը իր փառահեղ տեսքով նստած էր սեղանի գլխին:

Ծանօթացանք, քաղաքավարական մէկ-երկու հարց ու պատասխան: Տանտիրուհին ինձ ու Անահիտին ներկայացրեց պատուաւոր հիւրին: Եւ շարունակուեց ընդհատուած զրոյցը: Գրողը սիրով պատասխանում էր հարցերի: Ինքն էր երբեմն հետաքրքրւում, որպէսզի նիւթը փոխուելուց յետոյ        դարձեալ պատմի ու պատմի մեզ համար անիրական ու աներեւակայելի «դրսի» աշխարհի մասին, «դրսի» գրականութեան եւ արուեստի ժամանակակից միտումները հանգամանօրէն բացատրի ու նաեւ տեղեակ պահի, թէ հրատարակչութիւնը շուտով լոյս է ընծայելու իր նշանաւոր վէպը:

«Նաւը լերան վրա՞յ»... Ես անակնկալի եկայ: Քանի որ արդէն հինգ տարի աշխատում էի իբրեւ հրատարակչութեան մանկական ու պատանեկան գրքերի խմբագրապետ, եւ ոչ միայն այդ նորութիւնից անտեղեակ էի, այլեւ անհաւանական բան էր թւում, թէ արգելուած գիրքը կարող է հրատարակուել… Նա իր գոհունակութիւնը յայտնեց հայրենի իշխանութիւններից, որ ո՛չ միայն ընդարձակ բնակարան էին տրամադրել, այլեւ յանձնարարել էին վէպը հրատարակել:

«Ուրեմն, գոհ էք, որ վերադարձել էք», հաստատեցի ես, քանի որ խելքիս չէր պառկում, նրա` «դրսի» կեանքի բարեմասնութիւնները` «ներսի» թշուառ կացութեան հետ փոխանակելու հանգամանքը: Նա հաստատական պատասխան տուեց եւ ուզեց շարունակել` բացատրելու համար իր այդ քայլի պատճառն ու կարեւորութիւնը:

«Միայն թէ չասէք, որ դրդապատճառը հայրենասիրութիւնն է», իմ սովորական անկիրթ արդարամտութեամբ խնդրեցի ես:

Հիւրը անակնկալի եկաւ, տանտիրուհին կարմրատակեց եւ որոշեց թէյը «թարմացնելու» պատրուակով թուլացնել մթնոլորտի լարուածութիւնը:

«Տատրագոմի հարսը» եւ «Նաւը լերան վրայ» երկերի հեղինակը կարկամեց: Նախ ուզեց պատասխանել, բայց օգտուեց տանտիրուհու միջամտութիւնից եւ ասաց. «Այո՛, խօսքով ընկանք` պաղեց… »:

Կարճ ժամանակ անց գրական նախարարութիւնը եւ նրա «Սփեշըլ ֆորսըզ»-ը` գրականութեան հիմնարկը իրար խառնուեցին: Պէյրութ լոյս էր տեսել Պօղոս Սնապեանի «Աւազախրած նաւը» քննախօսութիւնը` «Նաւը լերան վրայ» վէպի հայաստանեան հրատարակութեան առիթով:

Պօղոս Սնապեանը, որ Կոստան Զարեանի գրականութեան գնահատողներից մէկն էր, Գամփռին բաց էր թողել հեղինակի վրայ: Գամփռը Կոստանին այնպէս էր գզգզել, որ Հայաստանի գրական եւ կուսակցական իշխանութիւնները լրջօրէն անհանգստացել էին… Եւ իրենց անհանգստութեամբ փաստել էին այն ենթադրութիւնները, որ պտտւում էին օտար երկրներում գրողի նաեւ ո՛չ- գրական գործունէութեան մասին:

Պօղոսի յօդուածը աւազախրած նաւի մասին, իմ համոզմամբ, բնաւ էլ չարութեան արտայայտութիւն չէր: Նրա Գամփռային զայրոյթը ճշմարիտ գրողի անողնաշարութեան կամ, աւելի շուտ` յարմարուողականութեան դէմ էր: Ինչո՞վ էր թելադրուած այդ անպարկեշտ քայլը… Հարկադրե՞լ էին: Յետո՞յ ինչ… Կոստան Զարեանի տաղանդի հզօրութիւնը ունեցող մէկը մի՞թէ կարող էր ենթարկուել իշխանութիւնների թելադրանքին: Չէ՞ որ ճշմարիտ գրողը երբե՛ք… ԵՐԲԵ՛Ք ընդունակ չէ համակերպուել իշխանութիւններին, եթէ նոյնիսկ նաեւ ի՛ր օգնութեամբ է փոխուել քաղաքական իրականութիւնը…

Ես գրող եմ… Եւ հէնց այդ պատճառով էլ միշտ ընդդիմադիր եմ գոյութիւն ունեցող իրականութեան նկատմամբ… Իսկ երբ այդ իրականութիւնը բռնատիրութիւնն է` առաւել եւս… Կոստան Զարեանը նոյնպէս գիտէր արուեստագէտի այս բնական կեցուածքի մասին…

Պօղոս Սնապեանի ջախջախիչ եւ ընտիր յօդուածը թելադրուած էր ամէնից առաջ խորը ափսոսանքով, որ գրականութեան գործիչը կարող է ունենալ բոլոր այն դէպքերում, երբ դէմ առ դէմ հանդիպում է նմանօրինակ անպարկեշտութեան: Ընդ որում, ոմանք փորձեցին արդարացնել «Տատրագոմի հարսը» քերթուածի հեղինակին` պնդելով, թէ մարդը կարող է հասունանալու հետ մէկտեղ նաեւ վերանայել կամ փոխել իր համոզմունքները: Հաւանաբար… Բայց ոչ թէ ութսունամեայ հասակին… Եւ այն էլ` տակն ի վեր շրջելով իր վէպը… Բայց ինչո՞ւ… Գուցէ պատճառը դարձեալ այն ենթադրութիւնն էր, թէ իբր գրողը երկրից երկիր «թափառումների» տարիներին զբաղուել է նաեւ ոչ գրական գործունէութեամբ:

Պօղոս Սնապեանի «Աւազախրած նաւը» զայրացրեց ոչ միայն սաւոկային գրականութեան շրջանակի մէջ, այլեւ սփիւռքի «առաջադիմական մտաւորականների» միջավայրում: Եւ յատկանշականն այն է, որ Պօղոս Սնապեանի մէջ նստած Գամփռ շան մոլեգնութիւնը օգտագործուեց «խորհրդային հայրենիքի» նկատմամբ հաճոյակատար զոմպիացածների սիրոյ խոստովանութիւնների համար…

… Պօղոսը երկու-երեք տարի առաջ էր, որ հեռացաւ «Բագին» գրական պարբերականի խմբագրապետի աշխատանքից:

Եւ նրա հեռանալը անմիջապէս անդրադարձաւ սփիւռքի գրական մթնոլորտի վրայ.

Պօղոս Սնապեանի հեռանալով` աւարտուեց մեր գրականութեան մէջ գամփռային ներկայութիւնը: Եւ հետեւանքը եղաւ ամէն մի ագռաւի կռնչոց անուշ ձայն համարելու եւ իրար խաթր չկոտրելու, իւրաքանչիւր գրական թոթովանք post-modernism-ի դոնդոշային մտածողութեան ժամանակներով բացատրելու ցինիզմը…

«Շո՜ւն իմ, կորսուած իմ ձեռագիր, սրտիս ամբողջ թափը, արեանս ամբողջ եռուզեռը իր մէջ ամփոփած կախարդական թուղթ` շո՜ւն իմ, կորսուած ի՛մ ձեռագիր: Ամէն ինչ մոռցնել տուող ու բոլոր երգերէն աւելի դիմացող շռնդալից երգ, որ սրտիս մէջ էր ու մարեցաւ, արեանս մէջ էր ու անհետացաւ, թուղթերուս մէջ էր ու չյայտնուեցաւ, այլ կ՛աղմկէր անընդմէջ, կ՛որոտար, կ՛առինքնէր, կը գինովցնէր, շո՜ւն իմ, իմ գտնուած ձեռագիր, իմ ճշդուած ճակատագիր…»:

(Շար. 2 եւ վերջ)

Share this Article
CATEGORIES