ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

ՋՈՒՂԱ

Ջուղայի խաչքարերը

Ջուղա Նախիջեւանի հին եւ պատմական քաղաքներէն է եւ հռչակաւոր եղած է իբրեւ վաճառականութեան ու մշակոյթի մեծ կեդրոն եւ հարուստ ոստան: Անոր բնակիչները Պարսկաստան բռնագաղթուեցան եւ հիմնեցին Նոր Ջուղան:

ՋՈՒՂԱ` ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԻՆ ՔԱՂԱՔ

Ջուղա կը գտնուի Արաքսի ձախ ափին, խոր կիրճի մը լանջին, հոն, ուր Երնջակ գետը կը թափի Արաքսի մէջ:

Քաղաքը կառուցուած էր ապառաժոտ եւ գրեթէ անմատչելի լեռնալանջին, կիրճի ափին, բաղկացած էր տասը թաղամասերէ եւ ունէր աւելի քան երկու հազար եւ մինչեւ չորս հազար տուն, մօտաւորապէս քսանէն քառասուն հազար բնակչութիւն:

Պատմական տարեգրութեանց համաձայն Տիգրան թագաւոր Մարաստանի Աժտահակ թագաւորին ժառանգորդները բնակեցուց Ջուղայի մէջ:

Ջուղայեցիներուն մէջ պահպանուած աւանդութեան համաձայն իրենք ծագումով Անիէն են եւ իրենց շրջապատէն տարբեր ազգագրական խմբաւորում մըն են: Աւանդութիւնը կ՛ըսէ, որ Անիի անկումէն ետք շրջանի բնակիչներէն ճիւղ մը գաղթեց դէպի Նախիջեւան եւ Ջուղայի մէջ բնակութիւն հաստատեց: Այդ աւանդութեան հիմամբ Ջուղա սկիզբը կոչուած է «ճիւղ ա», իբրեւ անեցիներուն մէկ ճիւղը, եւ «ճիւղ ա» անուանումէն սերած է Ջուղա տեղանունը: Ջուղայեցիներուն իրենց շրջապատէն տարբեր ազգագրական ուրոյն խմբաւորում եւ Անիէն սերած ըլլալու տեսութիւնը կը հաստատուի այն իրողութեամբ, որ ջուղայեցիք դարեր շարունակ Արաքսի ձորին մէջ կղզիացած ապրած են, եւ իրենց արուեստի նուրբ ճաշակով, ինչպէս նաեւ առեւտրական ձեռներէցութիւններով կը զանազանուէին իրենց շրջապատէն:

Ջուղա, ծովու մակերեսէն 700 մեթր բարձրութեան վրայ, արեւելքէն արեւմուտք երկու քիլոմեթր երկարութիւն ունի, իսկ Արաքսէն մինչեւ լեռնալանջը 400-էն 500 մեթր է: Կլիման չոր է, գրեթէ ամբողջ տարին արեւոտ. ամառը` տաք, ձմեռը, ցերեկը մեղմ, գիշերը ցուրտ:

Ջուղայի մէկ հատուածը տարածուած է Արաքսի աջ (այժմ իրանեան) ափին, ուր պահպանուած են հին կամուրջը, կարաւանատունը, եկեղեցին եւ գերեզմանատունը: Անկէ 15 քիլոմեթր հիւսիս- արեւմուտք կը գտնուի Սուրբ Ստեփանոսի վանքը, կառուցուած` Թ. դարուն: Իրանեան Ջուլֆա քաղաքը ներկայիս 1365 տուն` 4900 բնակիչ ունի: Շրջակայ պարսկական գլխաւոր բնակավայրերն են` Հատիշահր եւ Սիահ Ռուտ:

Ջուղայի շուրջ տարածուող Մաղարտա եւ Ջուղա լեռները երկու կողմէն կը շրջապատեն Արաքսը եւ գետը այդ հատուածին մէջ ժայռոտ կիրճերէն կը հոսի: Մաղարտա լեռները, Ջուղայէն արեւելք, դէպի հարաւ կ՛երկարին, իսկ Ջուղա լեռները, անկիւնաձեւ, դէպի հիւսիս, մինչեւ Երնջակ գետը կ՛երկարին:

Ջուղայի տասը թաղամասերը պարտէզներով եւ այգիներով շրջապատուած էին, որոնք, հսկայ ժայռերով կտրատուած լեռներու լանջերուն թառած բնակարաններու կողքին, իւրայատուկ դիմագիծ մը կու տային քաղաքին:

ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ՅՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐ

Ջուղայի գերեզմանատան համայնապատկերը

Ջուղա անուանի էր իր ճարտարապետական հոյակերտ կոթողներով, իր եօթը եկեղեցիներով, վանքով, կամուրջով, բաղնիքով, իջեւանատունով, բերդով, շուկայով, խաչքարերով եւ այլ յուշարձաններով:

Սուրբ Ամենափրկիչ վանքը կառուցուած է Թ. – Ժ. դարերուն: Մօտակայ քարայրներուն եւ Քամու ձորին մէջ կային ճգնարաններ: Հանրային բաղնիքը կը գտնուէր Արաքս գետին եւ գերեզմանատան միջեւ: Իջեւանատունը կառուցուած էր ԺԲ. ԺԳ. դարերուն եւ 37 մեթր լայնք ունէր: Հնգաթռիչք կամուրջը կառուցուած է Արաքսի վրայ, հոն, ուր կը թափի Երնջակ գետը եւ 37 մեթր բարձրութիւն ունի: Ջուղայի կամ Դարուազրի բերդը կը գտնուի քաղաքին արեւելեան կողմը, Արաքս գետին եւ լերան միջեւ եւ կառուցուած է Ժ. – ԺԲ. դարերուն: Փոմպլոզի կամ Տաւարածի եկեղեցին, ծանօթ  նաեւ իբրեւ Հովիւի եկեղեցի, Իջեւանատունէն 300 մեթր հիւսիս-արեւելք, կառուցուած (հաւանաբար` վերակառուցուած) է ԺԵ.-ԺԶ. դարերուն:

Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին կը գտնուի քաղաքին արեւելեան կողմը, կառուցուած է  ԺԲ.-ԺԳ. դարերուն եւ վերակառուցուած ԺԶ. դարուն. շրջակայքը կան խաչքարեր` Շաքի, Մինասի եւ Խերանի յիշատակին արձանագրութիւններով: Եկեղեցին չորս  կողմէն բարձր  պատերով շրջապատուած էր:

Գերեզմանատունը տարածուած է քաղաքին արեւմտեան կողմը, փոքրիկ ձորակներով բաժնուած երեք բլրակներու վրայ եւ անոնց շրջակայքը: Անիկա նշանաւոր էր իր խաչքարերով: Ամէնէն հին խաչքարերը թուագրուած են Թ.-Ժ. դարերուն. անոնք սովորաբար փոքրածաւալ էին, նուազ քանդակազարդ եւ վիմագրուած: Խաչքարերու յաջորդ խումբը կը վերաբերի ԺԵ. դարէն մինչեւ ԺԶ. դարու կէսերը, որոնք իրենց կազմութեամբ ու յարդարանքով, վիմագրչութեամբ ու պատկերաքանդակներով արուեստի գլուխ գործոցներ էին: Իսկ երրորդ եւ ամէնէն ստուար խումբի խաչքարերը, որոնք ստեղծուած են ԺԶ. դարու կէսերէն մինչեւ 1604-1605, կը զանազանուէին իրենց մշակման կատարելութեամբ ու բազմազանութեամբ, իրական եւ երեւակայական զարդաձեւերով եւ յօրինուածքներու բարդութիւններով: Բոլոր խաչքարերը ունէին վերէն վար գրեթէ հաւասար լայնութիւն եւ երկու մեթր միջին բարձրութիւն: Բոլոր խաչքարերուն թիւը մօտաւորապէս տասը հազար էր:

ՄՇԱԿՈՅԹԻ ԿԵԴՐՈՆ

Ջուղա մշակոյթի եւ գրչութեան կարեւոր կեդրոն էր: Ամենափրկիչ վանքին, Սուրբ Սարգիս, Սուրբ Աստուածածին, Սուրբ Գէորգ եւ Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցիներուն մէջ մատեաններ կ՛ընդօրինակուէին եւ կը մանրանկարուէին: Պահպանուած ամէնէն հին ձեռագիրը ընդօրինակած է Սարգիս գրիչը 1286-ին: Ջուղայի մէջ ստեղծագործած են Խաչատուր քահանան (ԺԴ. դար), գրիչ եւ ծաղկող Մարիամ (ԺԵ. դար), մանրանկարիչ Յակոբ Ջուղայեցի (ԺԶ. – ԺԷ. դար), Յովհան Դարգամարգեցի (ԺԷ. – ԺԷ. դար) եւ այլք:

Ազարիա Ջուղայեցի 1589-էն 1601 Կիլիկիոյ կաթողիկոս եղած է եւ վախճանած Հալէպի մէջ:

ՋՈՒՂԱՅԵՑԻՔ` ՄԵԾ ԱՌԵՒՏՐԱԿԱՆՆԵՐ

Ջուղա-Իրան սահմանը

Ջուղա կը գտնուէր Արեւելքէն Արեւմուտք առեւտրական եւ նաեւ զինուորական  ուղիներուն վրայ: Այդ ուղին կազմաւորուած էր Է. դարուն, արաբական արշաւանքներէն ետք:

Ջուղայի հարստութիւնն ու բարգաւաճումը հիմնուած էր առեւտուրին վրայ: Անուանի էր քաղաքի ծածկուած շուկան, ուր ապրանքներ կը գտնուէին աշխարհի չորս ծայրերէն: Ջուղայեցիք առեւտրական կապեր ունէին Պարսկաստանի, Հնդկաստանի (գլխաւորաբար` Մատրաս), Իտալիոյ (Ճենովա եւ Վենետիկ), Աւստրիոյ, Հոլանտայի, Ռուսիոյ (Մոսկուա, Աստրախան), Եգիպտոսի, Պուրմայի, Ճաւայի եւ Ֆիլիփինի հետ: ԺԶ. դարու տուեալներով, Վենետիկի մէջ 250 հայ վաճառականներ գործառնութիւններ ունէին, որոնցմէ վաթսունը ջուղայեցիներ էին: 1500-ական տարիներուն ջուղայեցիք կը  հակակշռէին Եգիպտոսի եւ Միջերկրականի վրայով Եւրոպայի հետ առեւտրական ուղիները: Ջուղայեցի վաճառականները խոճա կը կոչուէին եւ անոնցմէ շատեր հսկայ հարստութեան տէր էին: Ջուղայեցիներուն առեւտրական կարաւանները երբեմն հինգ հարիւրէն մինչեւ հազար ջորիէ բաղկացած կ՛ըլլային: Այդ կարաւաններուն գլուխը անցած ջուղայեցի վաճառականները կ՛երթեւեկէին երկրէ երկիր, եւ յաճախ տարիներ ետք տուն կը վերադառնային:

Ջուղայի մէջ զարգացած էին նաեւ արհեստները, յատկապէս` ոսկերչութիւնը, դաջագործութիւնը, ասեղնագործութիւնը, քանդակագործութիւնը, թանկագին քարերու մշակումը եւ բրուտագործութիւնը:

ՆՈՐ ՋՈՒՂԱ

Ջուղայի գերեզմանատան խաչքարերուն քանդումը

Պարսից շահ Աբաս 1603-ին յարձակեցաւ Օսմանեան կայսրութեան վրայ եւ 1604-ին հասաւ Էրզրում, ուր օսմանեան բանակը յարձակողականի անցաւ: Պարսկական բանակը սկսաւ նահանջել, իր ճամբուն վրայ աւերելով ու թալանելով ամէն ինչ եւ բռնութեամբ տեղահանելով ժողովուրդը: Բռնագաղթի ենթարկուեցաւ նաեւ Ջուղայի ժողովուրդը: Բռնագաղթուածները Պարսկաստան քշուեցան, իսկ շէն Ջուղան աւերուեցաւ եւ որոշ ժամանակ անմարդաբնակ դարձաւ:

Ջուղայեցիք Սպահանի հարաւը, Ջայանդրուտ գետի աջ ափին 1606-ին հիմնեցին Նոր Ջուղան:

Նոր Ջուղա իր հիմնադրութեան օրերուն մօտաւորապէս վեց հազար ընտանիք բնակութիւն ունէր եւ կ՛ընդգրկէր Մեծ Մէյդան, Փոքր Մէյդան, Չարսու, Յակոբջան եւ Վերին ու Ներքին Ղարագէլ թաղերը: Այնուհետեւ, հետագային կազմաւորուեցան Երեւան, Դաւրէժ եւ Քոչէր թաղամասերը:

Մեծ Մէյդան թաղամասի մէջ բնակութիւն հաստատեցին Յովհանջանենց, Ձիթածախենց, Յախիկենց, Չաքմանենց, Ասլանբէկենց, Բաբանենց, Սալնջենց, Էմնիազենց եւ այլ տոհմերը: Փոքր Մէյդան թաղին մէջ կեդրոնացան Աննայի Խանումենց, Բաջիջենց, Ջահանգիրենց. տոհմերը եւ այլն: Չարսու թաղին մէջ` Ջաղացպանենց, Թումիկենց, Սազանդարենց, Ուռուփասանենց, Ծաղիկենց, Փանոսենց, Բարսեղենց, Տէր Պետրոսենց, Տէր Յովհաննէսենց, Ամիրենց, Սէթենց, Ոսկանենց տոհմերը եւ այլն: Յակոբջան թաղին մէջ` Եաղուպենց, Սամուրդուզենց, Սարհատենց, Բամբանենց, Բաբելենց, Աբլիաթենց, Մերմերենց տոհմերը եւ այլն: Երեւան թաղին մէջ` Դաւիթենք, Ալայգաւենք, Մարգարենք եւ այլն: Դաւրէժ թաղին մէջ` Ղուլումենք, Սաֆարաղենք, Եդգարենք, Շամիրենք, Մամախաթունենք եւ այլն: Քոչեր թաղին մէջ` Քալանթարենք, Թումանենք, Թամինենք, Փալանդուզենք եւ այլն:

Նոր Ջուղան, շնորհիւ իր ժողովուրդի ձեռներէցութեան, քանի մը տարուան ընթացքին բարգաւաճեցաւ եւ ամբողջ Պարսկաստանի առեւտրական գլխաւոր կեդրոնը դարձաւ: Նոր ջուղայեցի հայ վաճառականները, շահ Աբասի յատուկ պաշտպանութեան եւ հովանաւորութեան տակ, համաշխարհային առեւտրական շուկային մէջ հանրածանօթ դէմքեր եւ Արեւելքի ու Արեւմուտքի միջեւ միջազգային առեւտուրի միջնորդներ դարձան: Անոնք առեւտրական լայնածաւալ գործառնութիւններ ստանձնեցին Օսմանեան կայսրութենէն Ռուսիա, Եւրոպա եւ Ծայրագոյն Արեւելք:

Միջազգային առեւտուրին մէջ ժամանակի ընթացքին ամէնէն աւելի համբաւաւոր դարձան Սաֆրազեանները, Աբգարեանները (որոնք Հնդկաստանի, Չինաստանի ու Ճաւայի մէջ կեդրոնացած մեծ վաճառականներ էին), Լազարեանները (որոնք Ռուսիոյ մէջ կեդրոնացան, ազնուականի տիտղոս ստացան, պետական մակարդակի վրայ հեղինակաւոր դէմքեր դարձան եւ Մոսկուայի մէջ հիմնեցին Լազարեան Ճեմարանը). Շահրիմանեանները (որոնք Վենետիկի ամէնէն ազդեցիկ վաճառականներէն դարձան), Վելիջանեանները (անոնցմէ խոճա Ղուկաս Նոր Ջուղայի քաղաքապետ դարձաւ, իսկ խոճա Պօղոս Մատրասի ամէնէն անուանի վաճառականներէն եւ պետական մակարդակի վրայ հեղինակաւոր դէմքերէն եղաւ), Կրէտեանները (որոնք Հնդկաստանի եւ Ճաւայի մէջ մեծ վաճառականներ դարձան), Սէթեանները (որոնք Սուրաթի եւ Սինկափուրի մէջ երեւելի վաճառականներ տուին) եւ այլն:

Ջուղայի լեռները

Զուտ հայաբնակ Նոր Ջուղան 1620-ական տարիներուն արդէն աւելի քան երեսուն հազար բնակչութեամբ բարեկարգ բնակավայր մը դարձած էր: Հինգ զուգահեռ եւ կամարակապ, ծառազարդ փողոցներ Զայանդրուտ գետի ափերէն կ՛երկարէին դէպի լեռ. կային նաեւ երկրորդական փողոցներ: Փողոցներուն վրայ ամէնուրեք վաճառատուներ, խանութներ ու արհեստանոցներ էին: Աւանին յատկապէս կեդրոնական թաղամասերուն բնակարանները մեծ մասամբ հոյակերտ ապարանքներ էին, հրաշալի յօրինուածքով. առանձնապէս գեղակերտ էին յատկապէս մեծահարուստ խոճաներուն ապարանքները: Կային նաեւ համեստ թաղամասեր, ուր բնակարանները աւելի ամրոցանման շինութիւններ էին` հաստ ու բարձր պատերով ու շրջափակերով: Այդ թաղամասերու փողոցներէն ձմեռը Զայանդրուտ գետի յորդած ջուրերը կը հոսէին գիշեր – ցերեկ:

Նոր ջուղայեցի վաճառականները նուաճեցին յատկապէս հնդկական շուկաները, եւ հնդկական ցամաքային առեւտուրը մեծ մասամբ անոնց ձեռքերուն մէջ կը գտնուէր: Ժամանակի ընթացքին Սուրաթի, Պոմպէյի, Մատրասի, Տելհիի, Կուալիորի, Կոայի, Լահորի, Պանկալորի, Կալկաթայի, Չինսուրայի, Տաքքայի, Մայսորի մէջ եւ այլն, գլխաւորաբար նոր ջուղայեցիներէ բաղկացած փոքրիկ, բայց աշխուժ եւ հարուստ գաղթօճախներ կազմաւորուեցան: Հնդկաստան հաստատուած նոր ջուղայեցի վաճառականներէն ոմանք հետագային ընդգրկեցին նաեւ ծովային առեւտուրի ասպարէզը:

Հնդկաստան հաստատուած մեծահարուստ վաճառականներէն յիշենք Գիրաքեանները, Սէթեանները, Աբգարեանները եւ այլն:

Նոր ջուղայեցի վաճառականներ նուաճեցին նաեւ Պուրմայի, Սինկափուրի, Չինաստանի, Ճաւայի եւ ընդհանուր առմամբ Ծայրագոյն Արեւելքի շուկաները եւ ամէնուրեք երեւելի վաճառականներ դարձան:

Պուրմայի մէջ նոր ջուղայեցի առեւտրականներ կեդրոնացան գլխաւոր քաղաքներուն` Աւայի, Սիրիամի, Փեկուի, Ամարափուրայի, Մանտալայի, Ռանկունի մէջ եւ այլն եւ շնորհիւ իրենց ձեռներէցութեան, լեզուներ գիտնալու եւ երկիրներ ճանչնալու իրողութեան մեծ հռչակ ու հեղինակութիւն ձեռք ձգեցին, տուին պետական անուանի դէմքեր, նախարարներ, խոճաներ, (խոճա Զաքար, խոճա Գրիգոր, խոճա Սիմոն, խոճա Աղանուր եւ այլն), զինուորականներ, եւ այլն, եւ ոմանք հասան ազնուականի կոչումին:

Ճաւայի մէջ կեդրոնացած նոր ջուղայեցի մեծանուն վաճառականներէն յիշենք Յարութիւն Զաքարեան, Յովհաննէս Մանուէլ Շերեմանեան, ԺԸ. դարու վերջաւորութեան Պաթաւիոյ ամէնէն նշանաւոր վաճառականը նկատուած բարերար Գէորգ Մանուչարեան, Մանուկ Յորդանանեան (որ Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքին նուիրեց Եւրոպա գնուած տպարանի մը կազմածը եւ Ս. Կատարինէ կուսանոցին մէջ Օրիորդաց դպրոց հիմնեց): Սմարանգ քաղաքին մէջ անուանի էին Շամիրեանները, որոնք Մատրասի Աղա Շահամեր Շահամերեանի սերունդէն էին, Անդրէասեանները, Յովսէփ Յովհաննէս Ամիրեան եւ այլք: Գէորգ Աբգար, Աբգարեաններու համբաւաւոր գերդաստանէն, ամբողջ Ճաւայի ամէնէն մեծ վաճառականներէն էր եւ մեծ բարերարութիւն  կատարեց. Սուրապայայի մէջ անուանի էին Եդգարեաններու եւ Զօրաբեաններու առեւտրական տուները:

Պարսկաստան բռնագաղթէն տարիներ ետք, Նոր Ջուղայէն հեռանալով կարգ մը ջուղայեցիներ վերադարձան ծննդավայր եւ վերաշինեցին աւերուած օճախները:

Ջուղա 1848-ին անշքացաւ եւ անոր բնակիչները տեղափոխուեցան պարսկական Ջուլֆա: Ազերիներ 2005 դեկտեմբերին քանդեցին Ջուղայի գերեզմանատունը:

 

Share this Article
CATEGORIES