ԿԵԱՆՔԻ ԵԶՐԷՆ Ե՛Ւ ԴՈՒՐՍ, Ե՛Ւ ՆԵՐՍ

Ս. ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ

Քառասուն տարիներու ակամայ բաժանումէն ետք, Խոսրով Ասոյեան եւ Վահան Զանոյեան դարձեալ իրարու կը հանդիպին: Աշխարհի այս կամ այն անկիւնը զիրար ողջունող հանդիպում մը չէ այս անգամ իրենցը, այլ գեղեցիկ ժամադրութիւն մը` բանաստեղծութեան տաճարին մէջ: Գրեթէ նոյն օրերուն հրատարակուած երկու  գողտրիկ գրքոյկներ, առաջինը` Խոսրով Ասոյեանի «Կանչը» անուն հատորիկը (75 էջ), իսկ երկրորդը` Վահան Զանոյեանի մօտաւորապէս նոյնածաւալ «Եզրէն դուրս» քերթողագիրքը (98 էջ): Հետաքրքրական է այս հանդիպումը` մէկէ աւելի առումով: 1970-ական թուականներուն «Բագին» ամսագիրի շուրջ հաւաքուած երիտասարդ գրողներու խմբակին պատկանող այս երկու տղաքը, իւրաքանչիւրը` տարբեր խառնուածքի եւ նկարագրի տէր, այդ օրերուն, իրենց առաջին քայլերը կ՛առնէին տարբեր կալուածներու մէջ: Խոսրով Ասոյեան կը ստորագրէր ապրումով, թախիծով, սիրոյ կրակով, պոռթկումով, խոհափիլիսոփայական պայծառ աշխարհահայեացքով լուսացած ինքնատիպ ուշագրաւ բանաստեղծութիւններ, որոնք 1972-ին կ՛ամփոփուէին «Կէտեր» անուն իր երախայրիքին մէջ, իսկ Վահան Զանոյեան ըմբոստ երիտասարդի մը ապրումները կ՛անշարժացնէր յախուռն նիւթեր շօշափող երկու-երեք պատմուածքներու մէջ: Մինչ Խոսրով Ասոյեան իր կոչումին ու սէրերուն հաւատարիմ քերթողի կարգապահութեամբ քերթողագիրք առ քերթողագիրք ա՛լ աւելի կը զարգացնէր իր գրական ծրագիրը` հրատարակելով հինգ գրքոյկներ, Վահան Զանոյեան հրաժեշտ կու տար մուսաներուն` մնալով շնորհալի խոստում մը: Քառասուն տարիներու երկար լռութենէ ետք, «Վերադարձ» անունով բանաստեղծական հատորիկով Վահան Զանոյեան կը հաստատէր իր ներկայութիւնը: Տարիներու լիցքաւորումով խտացած յոյզերն ու ապրումները անարձագանգ չէին մնար: Հազիւ տարի մը անցած` այս անգամ լոյսին կը յանձնէր քսանեօթը նոր բանաստեղծութիւններ ի մի խմբած իր երկրորդ քերթողագիրքը` «Եզրէն դուրս», հաստատելով միանգամայն, որ չորս տասնամեակներու լռութեան յաջորդած վերադարձը պատահական քայլ մը չէ, այլ` երկար տարիներու լռութեամբ շիկացած հաւատքի եւ վճռականութեան մէկ գեղեցիկ ու յուսադրիչ արտայայտութիւնը:

Ա՛յսքան` կեանքի ու գրականութեան եզրէն ներս կատարուած հանդիպումին մասին, որ, անկասկած, միաժամանակ եզրէն դուրս ալիքուող ազնիւ տենչերու եւ կարօտներու բանաստեղծական ճամբու քարտէսն է: Քարտէս` ուր զիրար կը խաչաձեւեն «Կանչը» եւ «Եզրէն դուրս» քերթողագիրքերը եւ այս աղուոր հանդիպումը կը վերածեն բանաստեղծական հոգեթով խրախճանքի:

Վերադառնալով այս տողերուն ծնունդ տուած զոյգ նուէրներուն, յայտնենք առաջին հերթին, որ Խոսրով Ասոյեանի հնգամաս «Կանչը» քերթողագիրքը ուղղակի շարունակութիւնն է ո՛չ միայն զայն կանխած «Ձայնը» (2004) գրքոյկին, այլեւ` այս վերջինէն տարիներ առաջ լոյս տեսած «Վեր-ա-դարձ» (1992), «Մենք ենք մեր սարերը» (2000) անուն հատորներուն: Նոյնիսկ` 1973-ին հրատարակուած «Արեւագալ» երկարաշունչ բանաստեղծութեան, որ տարի առ տարի ա՛լ աւելի բիւրեղանալով ու զարգանալով` Խոսրով Ասոյեանի ձեռագիրը առաջնորդեց դէպի պոեմին լայն հորիզոնները: Այս արագ հաստատումը կատարելէ ետք, կ՛ուզենք ընդգծել, որ իբրեւ նիւթ ու քերթողական արուեստ` «Ձայնը» եւ «Կանչը» գրքոյկները կը կազմեն մէկ ու անբաժան ամբողջութիւն, որուն առանցքը ամբողջական հայն է` իր տագնապահար արմատներով կապուած ե՛ւ «Էրգիր»ին, ե՛ւ ներկայ Հայաստանի, ե՛ւ Արցախ հայաշխարհի:

Ջարդ ու գաղթ, ճողոպրած խլեակներու տարտղնում ու հանապազօրեայ մղձաւանջ, կարօտ ու ազգային արժէքներու խաչակրութիւն, Հայաստանի Հանրապետութեան վերանկախացում եւ մերօրեայ իշխանատենչ պատեհապաշտներու կազմակերպած անկազմակերպ հայրենաթալան, Արցախի ազատագրական պայքարէն թեւաւորուած համազգային հպարտութիւն եւ մերօրեայ հրաշք ազատամարտիկներուն գերմարդկային սխրագործութիւններուն յաջորդած դաժան յուսախաբութիւններ, բայց եւ հաւատք ու նոյնքան ոգեշնչող կենդանի ու կենարար յիշողութիւն, որոնք իրարու բախելով ու փոթորկելով` Խոսրով Ասոյեանի տաք, ջղապիրկ, տագնապահար ձայնը կը վերածեն հոգիի եւ հողի ազատատենչ մաքառումի: Եւ պատմական ու քաղաքական ենթահողէն ապրում առ ապրում կը սաւառնի Գ. Նարեկացի, Դ. Վարուժան եւ Սիամանթօ ակունքներէն թեւաւորուած կուռ, բոցաշունչ, վարակիչ ու առինքնող արդի դիւցազներգութիւն մը, որ «ոտից-գլուխ» ի՛րն է եւ որ իր ժամանակակից հնչեղութեամբ եւ քերթողական կայացած որակով Խ. Ասոյեանի բանաստեղծութիւնը կը բարձրացնէ էութենական հրավառութեան եւ արդիահունչ վկայութեան մը բարձր ոլորտներուն:

Տարբեր է պարագան Վահան Զանոյեանի «Եզրէն դուրս»ին: Եթէ իր երախայրիքին մէջ հայրենի բնաշխարհը ներկայ էր իբրեւ ներշնչման աղբիւր ու բանաստեղծութիւն, հոս տիրապետողը սիրոյ ազնիւ ու լուսաջինջ ապրումներով, յոյզերով ու յուսաբեկումներով էացող սիրերգակ քնարական հերոսին թախծաթրթիռ շունչն ու ձայնն է: Պարզ ու տաք` ինչպէս իր սրտին ոսկի լարերէն մեղեդիացած խոստովանութիւնները, եւ յուզումնալից ու հոգեթով` յար եւ նման իր կարօտներն ու երազները, կատարեալ-անկատար սէրերն ու լուռ մխացող թախիծները երգող սոխակին համանուագին: Սրտէ-սիրտ կարկաչող քաղցրահունչ տաղեր են Վ. Զանոյեանի նորագոյն քերթուածները, որոնց առաջին արժանիքը եթէ առինքնող գրաւչութիւնն է, երկրորդը` լոյսի պէս ջինջ պարզութիւնը, երրորդը` մարդերգակ ազնիւ շունչը, չորրորդը` խոհափիլիսոփայական անպաճոյճ անմիջականութիւնը, ապա հինգերորդն ու վեցերորդը կեանքի եզրէն դուրս բանին եզրերն ու խորհուրդները լայն բացող թարմ ու թելադրական ամբողջութիւնն է, որ միանալով իր երէց գրչեղբօր նոյնքան ինքնատիպ քերթողութեան` սփիւռքահայ բանաստեղծութիւնը կը հարստացնէ նոր մեղեդիներով, նոր կենսունակութեամբ եւ, մա՛նաւանդ` պայծառ ապագայի լուսափայլ յոյսերով:

 

ՅԻՇԱՏԱԿԱՐԱՆ

Ռաֆօ՜
Մերուժն եմ,
արթնցի՛ր,

կը մասնատեն
կը ծախեն
Տունը,

խոստումները
կը դրժուին
կը դառնան
կեղծ`

դիմանկար
խաթարուած
անհարազատ,

պաշտօնի կոչուած
պերճաղիճի պէս
վաւաշոտ
ծախուող,

կը փորձեն աւարտել
ֆութպոլի
խարանը
թեւատ…

Երազները մեր
հողածին
հողաբոյր
խաբուած դարձեալ
«բարեկամներ»է
աւա՜ղ,
զիրենք մոռցած
կը դիտեն մեզ
ամօթով…

Մեկնումէդ վերջ
ան
սպասելի
անժամանակ,
մեկնեցան,
մեկնեցանք`
կարծես կարգով,
ծրագրուած
հասցէագրուած
ժամանակէն
շատ առաջ,
տղաքը`
ընկերները
մտերիմ
ու շատ յաճախ
ան
հաւատալի
քեզի պէս
դարձեալ,
թիկունքէն
զարնուած…

Ռաֆօ՜
կը յիշե՞ս

Արթուրը
Հադրութի,

աղբիւրին մօտ
երազահիւս
հարազատ,

լեռներուն մեր
շուքով հպարտ,

ՕՄՈՆներու
քթին տակ,

հողահաւաք
հողահաւատք
ժամերգեցինք
ամէն օր,

լացինք
Գետաշէնով
արբեցած,

երգը մը,
որուն բախտը
լռեց,
աւա՜ղ,

լուսաբացէն
շատ առաջ,
արծիւները
չդարձան տուն,
բոյներ
թալանուած
մայրերուն հետ
սեւազգեստ,
արցունքներով
խանձուած
թաւալեցան
ժամանակի
օրօրոցին մէջ,

գեղեցկութիւնը
լափուեցաւ
հողմերէն վայրի
թափուեցաւ
խիղճերուն մէջ
խեղճերուն անարի.

դարերու փառքը
որոգայթի զոհ
խարանուեցաւ
խոցուեցաւ

«մուրճ
մանգաղ»ով

բարեկամի,

եւ
ոչ մէկ բառ
ոչ մէկ շշուկ,
մոռցուեցաւ
լքուեցաւ
հարազատներուն պէս
խոշտանգուած
արիւնլուայ
կողերով,
հարազատներուն հետ
կարօտակէզ
աչքերով…

Ծախեցին
մեզ
ծախեցին
ձեզ
Գետաշէն,
Շահումեանէն մինչեւ
Գանձակ
երախայի պէս
«Ո՞ւր է
գանձը»
խաղալով.

իսկ մենք կը շարունակէինք
կը շարունակենք գծել
սահմանները
յոյսը
լոյսը

մեր Տան.

ճամբան
կը դիմաւորէին
կը դիմաւորեն մեզ,
փուշերու
ծիծաղով աղի
զինուած
քոչուորները
եկուորները
«հիւրեր»ը նոր
անհարազատ,
որոնք
հոն էին
իբրեւ թէ
մեզմէ առաջ,

ախոռներու
դռներն իրենց,
պալատներու
մուտքերն իրենց,
մզկիթներու
վէմերն իրենց.
մեսրոպաշունչ
քարերով մեր
զարդարած…

Աշխարհը մեր
անտառային
բոյրով հպարտ,

ստալինեան
«մանտաթ»ով
«բարի»
յափշտակուած,

ածուխ բուրող
կողերով,
արցունքներով
սպառած,
կը փնտռէ մեզ
կարօտով.

վանքերը մեր
հայաշունչ,
կոթողներով
հայախօս
խաչքարերով
հայայուշ
թեւաբեկ,
կը փորձեն յիշել
զիրենք կերտող
շունչը
բարի…

Հացեկացի
շունչով օծուած,
նշխարներով հայրենի
կը մաքրէինք
կը սրբէինք
Մռաւէն
Գետաշէնէն
մինչեւ
Գանձակ
ափերը Կուրի,
կը լուայինք
դարերը դառնահամ,

կը ծալլէինք էջերը
մեզ մասնատող
անարեւ,
«Արեւ ելաւ զէյթունցիներ…»
կրկնելով,
որոնց
հայու համեստ`

«եղէգները չխոնարհեցան»

աւա՜ղ
ղեկերը մեր
պատրաստ էին
պատրաստ են
ծնրադրելու…

Արտերը մեր
խոփ ու արօր կ՛որոնէին
կ՛որոնեն,
«հօ՜ հոռովել
հորի՜ հորի՜…»
կրկնելով
փնտռելով
տուն կանչելով
եզներն անտէր
աղբէրները
ան
մոռանալի…

Ղեկերը մեր իշխանամէտ,
խոյրի փայլքին հարկատու,
խամաճիկի դիմակով
հպարտ,
փրոթոգոլի
արարին մէջ կծկուած,
հորթի փնտռտուք կը խաղան,
դարերու հարազատ
կանչն ուրացող
«Դաւօ»ներու ժառանգները
ան
ատակ,

կը դառնան
դիւանագէտ…

Ու ժամերգեցինք,
ծխեցինք խունկ,

օծեցինք մենք մեզ
Մայր Արաքսի
քրտինքով այրող
աղօթքով բարի,
արեւագալով
Սարդարապատի,

դարձանք
վերադարձանք տուն,
մեր անցեալին
տարաբախտ,
սերունդները նորայոյս
երազներով
լուսաշող
մկրտելու,

օտարներու հաշիւներու
ճահիճին մէջ մխրճուած
դէմքեր պղտոր
խաչագող
հայագող

եկան տարերքին մեր
միանալու
շահարկելու
«Ամբոխները խելագարուած»,

որոճալով երգ մը տարբեր
երէկ
այսօր,
ցաւ
ու
տառապանք
«ծախուած» հողին
կտակելով,

ղոլամներով պաշտպանուած
տարեդարձն իրենց
տօնեցին
կը տօնեն,

«Սեւ լուր»էն
սարսափահար,
կը կկզին շղարշին տակ
օտարի,

նոր թակարդներ որոճացող
մասնագէտներ
յանձնառու,

նկուղներու մէջ
բազմած,

խամաճիկներն
օտարի…

ԽՈՍՐՈՎ ԱՍՈՅԵԱՆ

(Հատուած)

 

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐ` ԵԶՐԷՆ ԴՈՒՐՍ

… ՈՒ ԵԶՐԷՆ ԱՆԴԻՆ

Գաղտնիքներդ են որ
կ՛ազատագրեն քեզ…

Կեանքէդ ի՞նչ ունիս
որ դեռ չես բաժնած
ուր չեն մասնակցած
դերակատարներ
չես հրաւիրած
ականատեսներ
ի՞նչն է որ քուկդ է
ու միա՛յն քուկըդ

ո՞ւր են գանձերդ
որ պիտի մտնեն հետդ գերեզման
որ պիտի չտաս
պիտի չցրուես
պիտի չթողուս ոչ մէկուն ժառանգ
միակ գանձերը որ պիտի տանիս
ու մահուընէդ ետք
պիտ՛ մնան քեզի…

ինչե՜ր կան պահուած
գանձարանիդ մէջ
քանի՞ գաղտնի սէր
ու քանի՞ խոստում
դեռ քանի՜ սուրբ ուխտ
քանի գողտրիկ պահ
ու ցնցիչ ապրում
եւ քանի հաճոյք
քանի անյագ իղձ
ու քանի ցասում
քանի  ներուած մեղք
ու վիրաւորանք
քանի՜ ափսոսանք…

Գաղտնիքնե՛րդ են որ
կ՛ազատագրեն քեզ…

պէտք չունիս այդպէս
դիտելու զանոնք
մեղաւոր սրտով

գաղտնիքներդ են որ
կ՛ազատագրեն քեզ…
պաշտպանէ՛ զանոնք
մի՛ ենթարկուիր
խոստովանանքի սուտ խոստումներուն
մի՛ խոստովանիր
մի՛ բացայայտեր
մի՛ յանձներ զանոնք
այդ անդիմագիծ
պիղծ գազաններուն

տկարներո՜ւնն է
խոստովանանքը
անոնք որ չունին
ոգին տոկալու
ոգին ըլլալո՛ւ
եւ ընդունելու
ճակատագիրը իրենց ստեղծած
ծանր սուտերուն
… ու գաղտնիքներուն…
կ՛ուզեմ որ ապրիս
գաղտնիքներուդ հետ
գաղտնիքներուդ մէջ
գաղտնիքներովդ
կ՛ուզեմ որ ըլլան
քու ապաստանդ
քու մենարանդ
կ՛ուզեմ որ ըլլան
ոտքիդ կռուանը
կ՛ուզեմ որ սիրե՜ս
քու գաղտնիքներդ
ճիշդ այնպէս ինչպէս
սիրած ես դուն միշտ
ճիշդ այնպէս ինչպէս
սիրած ես մարդիկ
թէկուզ գաղտնաբար
եւ անյուսօրէն
թէկուզ մութին մէջ
քու երազներուդ
ճիշդ այնպէս ինչպէս
սիրեցիր զանոնք
որոնց դուն երբեք
չհանդիպեցար
որոնց դուն երբեք չկրցար ըսել
թէ ի՜նչ խենթութեամբ
սիրեցիր զիրենք

Գաղտնիքնե՛րդ են որ
կ՛ազատագրեն քեզ…

մանաւանդ հիմա
քու մայրամուտիդ
գաղտնիքներէդ զատ
ի՞նչ ունիս բարի…

Փետրուար 2011

ՍԻՐՈՅ ԱՍՏՈՒԱԾՆԵՐՈՒՆ ՀԵՏ

Կարծե՜ս կարծե՜ս
հազար կիներ
քեզի՛ համար
են ծնրադրած
եւ կ՛աղօթեն
դողդղացող շուրթերով
կ՛աղերսեն սէր
աղօթագին աչքերով

Կարծե՜ս կարծե՜ս

հազար կիներ
կ՛երկրպագեն
կը տաքցնեն իրենց շունչով
սառ մարմարը
պալատիդ
կը գինովնան
իրենց անմե՜ղ
ու մեղաւո՜ր
պաշտամունքով ցնորքի

հազար կիներ
կ՛ապրին միայն
քու շնորհած գրգիռով
ու կը սնեն
իրենց մարմինն ու հոգին
արբեցութեամբ
այդ անհուն
Եւ այս գիշեր
դուն կ՛ընդունիս
ամէն մրմունջ
աղօթքի
ամէն բաղձանք
ամէն սէր
ամէն թաքուն երազանք
կը խոստանաս
յագեցնել
ամէն կարօտ
ամէն հծծիւն
տենչանքի

 

Ու տես ինչպէս կը յորդի
արու ոգիդ այս գիշեր
ու կը լեցնէ սար ու ձոր
ու կը լեցնէ իր հոգին…

դուն պիտի տաս
այս գիշեր
այն որ ոչ ոք կրնայ տալ

նոյնիսկ այն որ
չեն յանդգնած
դեռ ցանկալ

Հոկտեմբեր 2010

ԲԱԽՏԱՒՈՐ…

Մկրտիչը բախտաւոր է
չունի տեսիլք
չունի ձգտում
իրեն համար
կայ սեւ ճերմակ
կայ մեծ պզտիկ
կայ ծուռ ուղիղ

Մկրտիչը բախտաւոր է
չէ ունեցած
ո՛չ մղձաւանջ
ո՛չ խոր հրճուանք

ամէն գիշեր կը քնանայ
ճիշդ նոյն ժամուն
կը քնանայ հանգիստ
երկար
ու կ՛արթննայ միշտ կազդուրուած

ան կը ժպտի ուր որ պէտք է
կը բարեւէ քաղաքավար
կը խոնարհի համեստօրէն
մեքենաբար

Մկրտիչը կը հասկնայ
հաշուարկ ու թիւ
բնազդաբար ան կը շարժի
միշտ հաշիւով

Մկրտիչը բախտաւոր է
ունեցած է
միայն մէկ սէր
ըստ պատշաճի
սիրած չափով
ոտքերն բնաւ չէ երկարած
վերմակէն դուրս
չէ ունեցած տրտում պահեր
չէ գինովցած
չէ սայթաքած

վիրաւորուած է թերեւս
բայցեւայնպէս
չունի սպի
վիրաւորած է թերեւս
բայցեւայնպէս
չունի կսկիծ

Մկրտիչը բախտաւոր է
հարիւր տոկոս
հաստատ յստակ
ու անկասկած
պիտի երթայ
ուղի՛ղ դրախտ

… որովհետեւ
արդէն գիտէ
դժոխքն ի՞նչ է…

ՎԱՀԱՆ ԶԱՆՈՅԵԱՆ

Մայիս 2011

 

Share this Article
CATEGORIES