Գեղանկարիչն Ու Ուսուցիչը. Տիգրան Տատրեան

Իր վերացական նկարներուն մասին Տիգրան Տատրեան չի սիրեր խօսիլ: Ան կ՛ըսէ, որ նկարը  ի՛նք զգացողութիւն մը պիտի տայ դիմացինին, որքան ալ պատմես, բացատրես` անօգուտ է:   Հարցազրոյցներէն մէկուն մէջ Տիգրան Տատրեան իր ոճը բնորոշած է իբրեւ քնարական վերացականութիւն: Ըստ անոր, որքան ալ քնարական ու երազային ըլլան, բայց եւ այնպէս իր ստեղծագործութիւնները կը սնանին կեանքէն:

Գրող Յակոբ Պալեան Տատրեան գեղանկարչին մասին իր տպաւորութիւնները արտայայտելով` գրած է. «Կարծէք  Տատրեան օդանաւի լուսամուտէն կը դիտէ յարափոփոխ պատկերները,  ուրկէ մանրամասնութիւնները չքացած են»:  Տատրեանի գործերէն երկուքը երկար ժամանակ կախուած էին  «Բագին»-ի խմբագրատունը, որոնք այսօր նոյնպէս ցուցադրուած են Լիւսի Թիւթիւնճեան ցուցասրահին մէջ` գեղանկարչի «Յիսունամեայ գործունէութիւն» ցուցահանդէսին:

Տիգրան Տատրեան  նկարել սկսած է 20 տարեկանէն, իսկ նկարները ցուցադրել` 1957-էն:  Ծնած է Լիբանան, Զահլէ գիւղաքաղաքը, ուր յաճախած է դպրոց, այնուհետեւ 1943-ին մեկնած  է Կիպրոս եւ ուսանած Մելքոնեան  դպրոցին մէջ:  Այդ տարիներուն է, որ զգացած է իր նկարչական ձիրքը:  Տարիներ  ետք վերադարձած է հարազատ բնակավայրը` Զահլէ ու դասաւանդած  տեղւոյն դպրոցին  մէջ: Կիպրոսի մէջ, արդէն ուշադրութիւն դարձնելով մանկավարժութեան հիմունքներուն, ան հասկցած է, որ սերունդ մը կրթելու գործին մէջ շատ մեծ նշանակութիւն ունի մանկավարժութիւնը: Այնուհետեւ, մանկավարժութիւնը միշտ ուղեկցած է անոր իր ամբողջ կեանքի ընթացքին, եւ այսօր ալ ան իր  գործունէութիւնը չի պատկերացներ առանց ուսուցչութեան: Ինքը ուսում ստացած է նաեւ Ճենովայի եւ Փարիզի մէջ, այսօր` ապրելով Փարիզ, գեղանկարիչն ու ուսուցիչը  կը դասաւանդէ Փարիզի մէջ, կ՛ըսէ, թէ կայ նոր սերունդ մը, որ ցաւօք հետաքրքրուած չէ անցեալի արուեստով ու պատմութեամբ:  Այդ մէկը մեծ ցաւ կը պատճառէ իրեն. «Կը փորձեմ կապ մը ստեղծել անցեալի ու ներկայի միջեւ: Բայց ցաւօք, այսօր աշակերտները ուսուցիչ չեն ուզեր, տեսակ մը մերժելով անցեալը, աւանդոյթը, կ՛ուզեն իրենցը ստեղծել, հաստատել, կը թքեն հին սերունդին վրայ:  Այդպէս չ՛ըլլար: Կան որոշ աշակերտներ, որոնք կ՛ընդունին սորվիլ, կապուիլ աւանդոյթին:  Հաճելի է միշտ աշխատիլ անոնց հետ, փոխանցել քու գիտցածդ: Ես այսօր աշակերտներուս նաեւ փորագրութիւն կը սորվեցնեմ, կայ մասնաւոր թեքնիք մը,  որուն մասին տի. վի. տի. ալ   բերած եմ, որ ցուցահանդէսի յաջորդ օրերուն կը ցուցադրենք ցուցասրահին մէջ» «Ազդակ»-ի հետ զրոյցի ընթացքին ըսաւ Տիգրան Տատրեան:

«Ճիշդ է, ես ամբողջութեամբ նուիրուած եմ նկարչական ասպարէզին, բայց միեւնոյն ժամանակ ինծի համար մեծ պատիւ մըն է ուսուցիչ ըլլալը: Անցեալի ուսուցիչները կը յիշեմ: Կ՛ուզեմ բան մը փոխել, այսօր օրինակ, քիչ են արուեստաբանները, նոյնիսկ ֆրանսական թերթերուն մէջ ալ նուազած է անոնց թիւը, կ՛ուզեմ արուեստաբանական աւանդոյթը շարունակուի, «Նոր Յառաջ»-ի մէջ կ՛ուզենք այդ աւանդոյթը դնել, որպէսզի բազմակողմանի զարգացած ու տեղեակ երիտասարդ արուեստաբաններ ունենանք: Ես ինքս շատ բան սորված եմ թէ՛ նկարիչներէ, թէ՛ արուեստաբաններէ: Ամէն մէկ նկարիչ իր ազդեցութիւնը տարբեր ձեւով ունեցած է: Չեմ կրնար ըսել` ինչ, քանի որ միտքս չ՛որոշեր, այլ` աչքս», աւելցուց Տատրեան:

Այսօր, երբ Տատրեան  մաս կը կազմէ  Փարիզի անցեալ դարավերջի եւ այս դարասկզբի վերացական նկարիչներու բոյլին (իր ըսելով` ետպատերազմական սերունդի նկարիչներէն է)  եւ ճանչցուած է իբրեւ վերացական գեղանկարիչ: Այնուամենայնիւ, չի ժխտեր, որ իր վրայ ազդեցութիւն ունեցած ըլլան մանկութիւնը, մանաւանդ` Զահլէի բնապատկերները: Ան կ՛ըսէ.  «Իմ նկարչութիւնս իմ ապրած կեանքս է, իրական ապրումներ եւ զգացողութիւններ  կան վերացական պատկերներու ետին»:

Փարիզի մէջ` այցելելով Տատրեանի արուեստանոցը, գրող, հրապարակախօս Յակոբ Պալեան (որ Տատրեանի բարեկամներէն ու անոր  արուեստի ու մտաւորական  արժանիքներու գնահատողներէն է) պատրաստած է այս ակնարկը, զոր կը ներկայացնենք ստորեւ.

Ինքնատիպ մարդ մը` ինքնուրոյն արուեստագէտ մը ըլլալէ առաջ: Այնքա՜ն դրական դեր կատարած Մելքոնեան հաստատութեան սաներէն, ուր նկարչութեան ճաշակը իր մէջ զարգացուցած է Գէորգ Պօղոսեան, զոր երախտագիտութեամբ կը յիշէ: Հայ վարժարանի դրական դրոշմով մնացած է ութ տասնեակ գարուններ ապրած Տիգրան Տատրեան, Լիբանանի գեղատեսիլ Զահլէ քաղաքէն,  ուր յաճախած է հայկական վարժարանը, Կիպրոս հասնելէ առաջ, Պէյրութ հետեւած է նկարչութեան, եղած է ուսուցիչ: Զահլէ, ապա Ֆրանսա  դպրոցասէր վարժարանի մարզանքի սիրայօժար ուսուցիչ, Փարիզի Գեղարուեստի դպրոցի սան եւ հայ Ուսանողական տան բնակիչ:

Հակառակ աւելի քան կէս դար ապրած եւ ստեղծագործած Տիգրան Տատրեան հայերէնը կը խօսի այնպէս, ինչպէս կը խօսէր հաւանօրէն, երբ Կիպրոս էր: Կ՛ենթադրեմ` պատճառն այն է, որ իրեն համար ֆրանսերէնը միշտ օտար լեզու է…

Այս ալ ինքնատպութիւնը կամ զարտուղութիւնը, ի միջի այլոց:

18 դեկտեմբերի երեքշաբթի առաւօտուն կը հասնիմ իր բնակարանը: Փարիզի հին թաղամասերէն մէկը` հռչակաւոր գիտնականի մը անունը կրող:

Ամէն կողմ նկարներ, կարասիներ, հին գիրքեր, դիզուած:  Կը խնդրեմ, որ աթոռ մը տայ, որպէսզի մեր զրոյցը նօթագրեմ: Նախապէս հիւրերու համար դահլիճ եղած  ըլլալու է այս ընդարձակ սենեակը, որ հիմա կը նմանի նաւու մը, որուն վրայ ապաստանած են աճապարանքով երկրէ մը փախչող ընտանիքներ` իրենց ունեցած-չունեցածը բեռցնելով:  Յետոյ պիտի պարզուէր, որ այս իր բնակարանն է, իսկ աշխատանոցը` ուրիշ տեղ: Չուզեցի երեւակայել, թէ ինչ պիտի ըլլար աշխատանոցը:

Կը նստինք դէմ դիմաց: Ինք կը խօսի առանց զիս լսելու: Կը տողանցեն  Զաւէն Խտըշեան, Գրիգոր Նորիկեան, Յարութիւն Թորոսեան, Ժորաքօ, Գազանճեան, Ժերանեան, Մութաֆեան, Քոչար, Սարեան: Նաեւ` ազգային կուսակցական դէմքեր, ուսուցիչներ:  Վերջապէս առիթը կը գտնեմ զինք բերելու մեր զրոյցի սահմաններուն մէջ:

«Նկարչական արուեստի դռները առջեւս բացաւ Լիբանանի Ֆրանսայի դեսպանատան մշակութային կցորդը` Ժորժ Սիր, որ Լիբանանի մէջ նկարչութեան հիմնադիրներէն հանդիսացաւ:  Ցուցահանդէսներ կը կազմակերպէր: Այն ատեն է, որ որոշեցի ամբողջութեամբ  նկարչութեան նուիրուիլ եւ Ֆրանսա գալ:  Այդ կարելի եղաւ շնորհիւ  Բարեգործական Մարկոսեան հիմնադրամին:  Արձանագրուեցայ Գեղարուեստից դպրոց եւ սկսայ  փայտի վրայ փորագրութեամբ, gravure sur bois:  Կը մնայի Հայ տուն եւ հոն ծանօթացայ Զաւէնին (Խտըշեան), Յակոբ Յակոբեանին եւ Կիւվտէրին: Այն օրերուն հոն  եկան նաեւ Յովհաննէս  Չեքիճեան,  Գէորգ Եանպեկեան, Կարպիս Ափրիկեան, հայ երաժշտութեան սպասարկուներ: Գեղարուեստից դպրոցէն շատ բան սորվեցայ, լաւ ուսուցիչներ կային, հետագային անոնք փոխուեցան, մեծ նկարիչներ եկան, բայց անոնք սորվեցնել չէին գիտեր»:

Բայց ի՞նչ կ՛ըսէ Տատրեան, որ ազգային մշակոյթ գիտէ, ազգային լեզուով ժառանգութիւն ստացած է, դեռ կը շարունակէ մնալ յանձնառու հայ.

«Ազգային նկարագիր եւ պատգամ չունին գործերս:  Անոնք «ֆիկիւրաթիֆ» չեն, վերացական են,  «ապստրէ»: Նաեւ` «փուանթիյիստ», կիտագրական: Բայց նաեւ` «քնարական վերացականութիւն», «ապսթրաքսիոն լիրիք», այսպէս եղած են կարգ մը ուրիշներ ալ, ինչպէս` Պազէն, Պիսիէ, Էլվիր Ժան, որ հայ էր: Այս նկարիչները շատ հաւատացեալ էին, շատ կաթողիկէ: Հետեւեցայ  Հանրի Կէօցի, որ գերիրապաշտ էր եւ կը դասաւանդէր Ռանսոմ ակադեմիային մէջ, ուր կային «Նապի» դպրոցին նկարիչներ, որոնք հաւատացեալ կաթողիկէներ էին: Հասկցայ, որ «Նապի» շարժումը  աստուածաշնչական նկարագրութիւն ունէր, ուր միաժամանակ կային հաւատք եւ մշակոյթ:  Հոն է, որ ճանչցայ  Փոլիաքոֆը, Լեւոն Թիւթիւնճեանը եւ Զարեհ Մութաֆեանը: Վերջին երկուքը որբ էին  եւ յաճախած էին Մխիթարեաններու Իտալիոյ վարժարանը: Այս այն ժամանակ էր, երբ բոլորն ալ համայնավարութեան թմբուկը կը զարնէին` դէմ ըլլալով հանդերձ անհատի պաշտամունքին»:

Ունեցած է բազմաթիւ ցուցահանդէսներ` Լիբանան, Ֆրանսա, Ամերիկա: Տիգրան Տատրեան յանկարծ կանգ առաւ  եւ ըսաւ. «Երկու օր առաջ Շարթ մեռած է Նորմանտիի  իր բնակարանին մէջ, ուր քաշուած էր»:

Յուզուած էր սերունդի մը տիրական դէմքերէն մին:

Հակառակ իր խօսքին, որ իր գործը ազգային ներշնչում չունի, արուեստագէտը ճանչցողը միշտ կրնայ  ներքին հոսանքներ  տեսնել, մարդ, որ ժառանգորդ է մեծ ցնցումներու եւ ողբերգութեան, որոնք կը մղեն ինքնամփոփման, թաքնուելու, իր ներքին պատկերը չդրսեւորելու լարումի, որ մղձաւանջ էր: Այս պարագային` հայը, ինք եւ ուրիշներ:

Երբ կը խօսինք այն մասին, թէ ի՞նչ կ՛ըսէ Տիգրան Տատրեան իր ստեղծագործութեամբ,  պատգամ, թելադրութիւն, ան կը պատասխանէ.

«Ես պատգամ չեմ տար, դաս չեմ տար: Այդ ուրիշի գործ է: Արուեստասէրը կամ դիտողը կը հասկնայ ինչ որ կ՛ուզէ: Միշտ ալ հաւատացած եմ, որ արուեստի գործը, աւարտելէ ետք կը սկսի իր կեանքը, անկախաբար ստեղծողէն, ինքզինք կը հրամցնէ ուրիշին եւ այդ ուրիշին նայուածքին հետ կ՛ունենայ նոր պատկեր եւ նոր կեանք»:

Տիգրան Տատրեանի քնարական վերացականութիւնը հրաւէր է եւ այդ հրաւէրին ընդառաջելու համար, իմաստասէր  Հիւսէրլի բանաձեւած  մօտեցումը հարկ է ունենալ` «Երթալ դէպի իրերը` մերկ ու պարզունակ հոգիով»: Այս մօտեցումը անհրաժեշտ է արուեստներու պարագային:

Արդարեւ, ժամանակակից նկարչութեան եւ արուեստագէտներու միջեւ  չյաղթահարուած արգելք մը կայ. վերացական գեղանկարը դիտելու վարժութիւնը` անմիջականօրէն տեսանելիութիւն ներկայացնող «ֆիկիւրաթիֆ» գեղանկարէն: Այս վարժութեան պակասի պատճառով, Տիգրան Տատրեանի  ստեղծագործական աշխարհը  մատչելիութեան դժուարութիւն ունի, քանի որ վերացական նկարը ինք իրմով է եւ ոչ` արտաքին առարկայով մը:

Այս ընելու համար դիտելու յեղափոխութիւն մը հարկ է ապրիլ: Տիգրան Տատրեանի նկարներուն առջեւ կը դադրինք հիներու եւ նորերու  բաղդատութիւն ընելէ: Մանաւանդ, երբ կը մտնէք իր գոյներու խաղին  մէջ. արեւե՞լք, արեւմո՞ւտք, հայկական մանրանկարչութի՞ւն: Միշտ կարելի է  նկարիչ մը բաղդատել ուրիշի մը, խօսիլ գոյներու եւ մթնոլորտի մասին: Այս ճիգը կը թողունք արուեստաբաններուն:

Տիգրան Տատրեանի գոյները եւ կէտերը տեսակ մը վարագոյր են, զոր պիտի բանայ դիտորդը: Կը յաջողի՞: Ի՞ր, թէ՞ մարդկութան հանելուկը: Եւ կը մտածենք, որ Տատրեան կը փռուի մարդուն համար, որ իր մէջ է:

Ոչ առեւտրական միտում մը, քանի որ հասկցուելու մղձաւանջ չունի Տիգրան Տատրեան, ան ի՛ր ենթագիտակից մղձաւանջին հետ է:  Բայց զարմանալի կերպով  զայն կը դիտէ բարձրէն, կէտեր եւ գոյներ, որոնք չեն կրկնուիր, կը սահին: Կարծէք Տատրեան օդանաւի լուսամուտէն կը դիտէ  յարափոփոխ պատկերները, ուրկէ մանրամասնութիւնները չքացած են:

Մեր զրոյցի աւարտին կը խօսինք հայերէն եւ հայութեան առնչուող հրատարակութիւններու մասին:  Գիրքեր կան:  Կը նշանակէ, որ արուեստագէտին կապը իր արմատներուն հետ հզօր է:  Դարակի մը վրայ կար գրքոյկ մը. Ժան Ժոռէսի ֆրանսական խորհրդարանին մէջ խօսած ճառերը… Ապացոյց իր չպոռացող մղձաւանջին: Քանի՞ ազգային դատ հետապնդողի գրադարանին մէջ  կը գտնուի Ժան Ժոռէս…

Եւ մտքիս մէջ կը ծագի հարցումը. Տիգրան Տատրեանի ստեղծագործութեան մէջ կա՞յ մարդը, որ բնորոշ կերպով անուն ու պատկանելիութիւն ունի…

Պատրաստեց՝ ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

Share this Article
CATEGORIES