Մշակութային Հոգեբանութիւն. Միամշակոյթ Ընկերութիւն

Կալիլէօ Ի՞Նչ Կապ Ունի Տնտեսութեան Հետ, Կամ` Ուոլ Սթրիթ Ինչպէ՞Ս Կը Ձեւաւորէ Արուեստի Մեր Ճաշակը: Մարդիկ Միշտ Ալ Պատմութիւններ Պատմած Են. Պատմութիւններ, Որոնք Կ՛Ըսեն, Թէ Ո՛Վ Ենք Մենք, Ուրկէ՛ Կու Գանք Եւ Ո՛Ւր Կ՛Երթանք: Սակայն Օր Մը Այս Պատմութիւններէն Մէկը Կը Յաղթէ Միւսներուն` Սահմանափակելով Այլազանութիւնը Եւ Ստեղծելով Միամշակոյթ Ընկերութիւն Մը: Այլ Խօսքով` Մեր Ժամանակներու Տիրական Պատմութիւնը Կը Սկսի Ձեւաւորել Մեր Կեանքը: Մարիա Փոփովա «Պրէյնփիքինկզ» Կայքին Մէջ Կը Գրէ Խնդրայարոյց Գիրքի Մը Մասին, Որ Կը Պեղէ Այս Նիւթը` Ի Յայտ Բերելով Մեր Ժամանակներու Հիմնական Համոզումներուն Եւ Մղիչ Սկզբունքներուն Աղբիւրը:

«Տիեզերքը կազմուած է պատմութիւններէ եւ ոչ` հիւլէներէ», ժամանակին յայտարարած է բանաստեղծ Մուրիըլ Ռաքէյսըր: Այն պատմութիւնները, զորս կը պատմենք մենք մեզի կամ իրարու, կը բացատրեն աշխարհը եւ մեր տեղը` անոր մէջ: Կարգ մը պատմութիւններ այնքա՛ն կը կպին մեզի, այնքա՛ն կը տարածուին, որ մաս կը կազմեն մեր էութեան, այն աստիճան, որ այլեւս չենք տեսներ անոնց պատմողական բնոյթը. անոնք կը դադրին իրականութիւնը դիտող պրիսմակ մը ըլլալէ եւ կը դառնան նոյնինքն իրականութիւնը: Իսկ զանոնք ճեղքելը կը դժուարանայ բազմաթիւ շերտերու վրայ, որովհետեւ մարդկային մեր հասարակաց պարտութեան ընթացքին մեր եսը կուրօրէն հաւատացած է, թէ մենք կը գործենք ինքնիշխան, զուտ ազատ կամքով, խէթ աչքով նայելով որեւէ կառոյցի, որ կրնայ իր ազդեցութեան տակ առնել մեզ` մեր էութենէն դուրս բան մը պարտադրելով մեզի: Այսուհանդերձ ենթակայ ենք այս պատմութիւններուն անսահման ազդեցութեան. պատմութիւններ, զորս սեփականացուցած ենք, լսած ենք եւ այնքա՛ն շատ կրկնած, որ անոնք դարձած են մեր կեանքին ամբողջ փորձառութեան անտեսանելի հիմերը:

Ճիշդ այս նիւթն է, զոր կը պեղէ Ֆ. Ս. Մայքըլզ իր «Մոնոքալչըր. հաու ուան սթորի իզ չէյնճինկ էվրիթինկ» (միամշակոյթ. պատմութիւն մը ինչպէս կը փոխէ ամէն ինչ) գիրքին մէջ: Անիկա խնդրայարոյց հետազօտութիւն մըն է մեր ժամանակներու տիրական պատմութեան եւ անոր ներգործութեան` մեր կեանքին հիմնական վեց բնագաւառներուն մէջ. աշխատանքի մարզին, այլոց եւ բնութեան հետ մեր յարաբերութիւններուն, մեր կրթութեան, ֆիզիքական եւ մտային մեր առողջութեան, մեր հաւաքականութիւններուն եւ ստեղծագործելու մեր կարողութեան:

Մեր միամշակոյթ ընկերութեան պատմութիւնը հիմնուած է տնտեսութեան վրայ:

«Մշակոյթ մը կը հնազանդի տիրական պատմութեամբ մը ղեկավարուելու հոլովոյթին: Հաւաքականութեան մը մէջ պատմութիւն մը ինքզինք կը պարտադրէ այլ պատմութիւններու, սահմանափակելով այլազանութիւնը եւ կազմելով միատեսակ մշակոյթ մը: Երբ մաս կը կազմես տուեալ ժամանակաշրջանի մը տիրական պատմութեան, հակամէտ կը դառնաս ընդունելու անոր բնորոշած իրականութիւնը: Անգիտակցաբար կը հաւատաս որոշ բաներու եւ կը գործես համապատասխան ձեւով, կամ` չես հաւատար եւ չես գործեր այլ ձեւով: Ա՛յս է մէկ մշակոյթի ուժը. անիկա կարողութիւնը ունի մեզ առաջնորդելու, երբ շատ բան չենք գիտեր անոր մասին», կը գրէ Մայքըլզ:

Միջին դարերուն տիրող մշակոյթը հիմնուած էր կրօնի եւ նախապաշարումներու վրայ: Երբ Կալիլէօ մարտահրաւէր կ՛ուղղէր կաթողիկէ եկեղեցիին այն գաղափարին դէմ, թէ` երկիրը աշխարհի կեդրոնն էր եւ արեւը` երկիրի կեդրոնը, ան կ՛ամբաստանուէր հերետիկոսութեամբ եւ համապատասխան պատիժի կ՛ենթարկուէր: Սակայն ան կայծը տուած էր յաջորդ միատեսակ մշակոյթին, որ իր գագաթնակէտին հասաւ 17-րդ դարուն, երբ մարդկութիւնը սկսաւ հաւատալ, թէ աշխարհը կարելի էր ճանչնալ ամէն ձեւով եւ յայտնաբերել զայն` գիտութեան, մեքենաներու եւ ուսողութեան ճամբով: Այսպէս ծնունդ առաւ գիտութեան վրայ հիմնուած միամշակոյթ ընկերութիւնը:

Մայքըլ օրինակներով կ՛ապացուցէ, թէ այսօրուան մեր միամշակոյթ ընկերութիւնը ձեւաւորուած է տնտեսական արժէքներով եւ համոզումներով, որոնք կ՛որոշեն ամէն ինչ, սկսեալ` ամէնէն բացայայտ բաներէն, օրինակ` սպառողական սովորութիւններ, մեր ունկնդրած երաժշտութիւնը եւ հագած հագուստները, մինչեւ` նուազ բացայայտ բաներ, որոնց վրայ մեր սեփական հակակշիռը ունենալու հաւատքը կը փայփայենք եւ կը մերժենք ընդունիլ, թէ ինքնիշխան չենք մեր ընտրութիւններուն մէջ, օրինակ` մեր յարաբերութիւնները, մեր կրօնը, արուեստի մեր գնահատումը:

«Միամշակոյթ ընկերութիւն չի նշանակեր, թէ ամէն ոք կը հաւատայ ճիշդ նոյն բանին կամ կը վարուի ու կը գործէ ճիշդ նոյն ձեւով: Այլ` այն, թէ բոլորս կը բաժնենք հիմնական նոյն հաւատալիքներն ու ենթադրութիւնները, որոնք կը ղեկավարեն մեր կեանքը: Միամշակոյթ երեւոյթին մասին չի խօսուիր, մինչեւ որ անիկա տարիներ ետք փոխարինուի այլ մշակոյթով մը: Անոր սահմանները կը ճանչնանք փորձով: Ձեւով մը կը սկսինք ծանօթանալ այս տիրական պատմութեան, թէեւ ոչ ոք մեզի կ՛ըսէ, թէ ճիշդ ի՛նչ բանի կը վերաբերի անիկա, թէ` ինչ օրէնքներու կը հետեւի: Մեր մէջ կը զարգացնենք ուժեղ զգացողութիւնը մեզմէ ակնկալուած բաներուն` աշխատանքի մեր մարզին մէջ, մեր ընտանիքին եւ մեր հաւաքականութեան, նոյնիսկ, երբ կը նախընտրենք չիրականացնել մեզմէ ակնկալուած բաները: Սովորաբար հարց չենք տար, թէ խորքին մէջ ուրկէ՞ կու գան այս ակնկալութիւնները: Անոնք պարզապէս գոյութիւն ունին կամ կը շարունակեն գոյութիւն ունենալ, մինչեւ որ անդրադառնանք, թէ պիտի ուզէինք, որ իրերը տարբեր ըլլային, թէեւ չենք գիտեր, թէ ճիշդ ի՛նչ բան պիտի փոխէինք կամ` ինչպէս», կը գրէ Մայքըլ:

Ինչպէ՛ս կը սկսի անկախ կեանքը. ապրիլ բազմաթիւ պատմութիւններ` մարդկային արժէքներու աւելի լայն ծիրի մը մէջ...

Մայքըլի նպատակը մեզ վախցնել չէ` ցոյց տալով, թէ տնտեսութեան վրայ հիմնուած մեր մշակոյթը ինչպէ՛ս ջլատած է կեանքը լիովին եւ հարազատօրէն ապրելու մեր կարողութիւնը, ոչ ալ` ներշնչել կոյր լաւատեսութիւն մը: Փոխարէնը` ան մեզի կ՛ընձեռէ իմաստալից եւ իրապաշտ ցուցմունք մը, նախ` ճանչնալու միատեսակ մշակոյթը եւ անոր սահմանափակումները մականցելու մարտահրաւէրները, եւ ապա` մտածելու, թէ իբրեւ գիտակից եւ ինքնիշխան անձեր, ինչպէ՛ս կրնանք տուեալ մշակոյթին կաշկանդող սահմաններէն անդին անցնիլ` ապրելու համար աւելի իրական կեանք մը, մարդկային արժէքներու աւելի լայն ծիրով:

«Անկախ կեանքը կը սկսի բացայայտելով, թէ ի՛նչ կը նշանակէ ապրիլ միամշակոյթ ընկերութեան մը մէջ, մեկնելով մեզի յատուկ պայմաններէն, մե՛ր կեանքին եւ մե՛ր ժամանակին մէջ, եւ որ անկրկնելի է ուրիշին համար: Թերեւս անկախ կեանք մը ապրելու մեր պայքարին ընթացքին կրնայ ի վերջոյ ծնիլ զուգահեռ մշակոյթ մը: Սակայն նպատակը նման զուգահեռ մշակոյթի մը կազմաւորումը եւ բացայայտումը չէ: Այլ` նպատակն է ապրիլ բազմաթիւ պատմութիւններ` մարդկային արժէքներու աւելի լայն ծիրի մը մէջ», կը գրէ Մայքըլզ:

Արդէն ծանօթ ենք այս տիրական պատմութեան տարբեր երեւոյթներուն, թէ` ինչո՛ւ կ՛ընտրենք այն ինչ որ կ՛ընտրենք, թէ` ինչպէս լրատուամիջոցները կը ձեւաւորեն մեր աշխարհայեացքը, թէ` ինչո՛ւ կը սիրենք մէկը եւ` ինչպէս, թէ` ինչպէ՛ս պատահեցաւ, որ դրամը իշխեց աշխարհին, եւ այլն: Սակայն մէկ մշակոյթը կու գայ հիւսելու նման թելեր` կազմելու համար յստակ պատմութիւն մը, որ նախ կ՛անհանգստացնէ մեզ եւ անապահովութեան վախ մը կը պատճառէ, ապա կու տայ դադար մը, որմէ ետք կարելի է ետ քաշուիլ` որեւէ ժամանակէ աւելի ինքնիշխան, աւելի հարազատ եւ աւելի գիտակից ձեւով յառաջ ընթանալու համար:

Գիրքին վերջաբանը կը խտացնէ հեղինակին գաղափարը` Լէօ Թոլսթոյի բանաստեղծական գեղեցիկ բառերով.

«Այն պահուն, երբ կը հրաժարինք մեր սովորական ուղիներէն, կը կարծենք, թէ ամէն ինչ կորսուած է, սակայն ճիշդ այս պահուն է, որ սկիզբ կ՛առնէ նորն ու լաւը»:

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES