Թերարժեւորումներ Ու Յուսախաբութիւններ. Սուրիա

ԽԱՉԻԿ ՇԱՀԻՆԵԱՆ

2001-2011 թուականներ երկարող տասնամեակին  սուրիական պետութիւնը աննախընթաց թափով եւ մեծ խանդավառութեամբ լծուեցաւ Թուրքիոյ հետ իր կապերը ամրակայելու, լաւագոյն եւ սերտ յարաբերութիւններ հաստատելու ջանադիր աշխատանքին, այն աստիճան, որ Սուրիոյ ներքաղաքական կեանքը խռովող ներկայ դէպքերու մեկնարկի նախօրեակին, քաղաքական դէտեր ու վերլուծաբաններ զոյգ երկիրներու դիւանագիտութեանց եւ բազմաշերտ յարաբերութեանց մէջ ամբողջական համակարգում եւ փոխլրացում կը տեսնէին` երկուստեք որդեգրուած նոյնանման ուղղուածութիւնն ու աշխատելաոճը որակելով երկու երկիրներու մէջ գործող մէկ կառավարութեան ծրագրային թէ գործադրական վարքագիծ:

Առանց անդրադառնալու այն հանգամանքներուն ու պատճառներուն, որոնք սուրիական ղեկավարութիւնը մղեցին ակամայօրէն ներգրաւուելու Թուրքիոյ հետ այսօրինակ անապահով ու երկսայրի յարաբերութեան մէջ, հետագայ տողերով պիտի փորձենք ամփոփել եւ ներկայացնել հիմնական այն թիւր գնահատումներն ու անիրատեսական հաշուարկները, որոնք արձանագրուեցան սուրիացիներու բարեմտութեան եւ անկեղծութեան, ինչպէս նաեւ թուրքերու խաբեբայութեան ու երկդիմի քաղաքականութեան պատճառներով, եւ որոնցմէ գլխաւոր օգտուողը եղաւ Թուրքիան, իսկ մեծագոյն տուժողը` Սուրիան:

Անոնք են`

Ա.- Առանց բաւարար սերտողութեան` սուրիական շուկաներու պատահական կերպով եւ անկաշկանդօրէն բացուիլը թրքական ապրանքներու առջեւ, ինչ որ պատճառ դարձաւ այդ շուկաները ողողելու հարեւան երկրի բոլոր տեսակի ու որակի արտադրութիւններով, եւ որուն իբրեւ հետեւանք` տասնեակ հազարներ հաշուող սուրիական աշխատատեղեր ու գործարաններ փակուեցան, յատկապէս` Հալէպ նահանգի մէջ, նաեւ հազարաւոր ընտանիքներ աղքատութեան եւ գործազրկութեան մատնուեցան` երկրին մէջ ընկերատնտեսական լուրջ ու դժուարայաղթահարելի խնդիրներ յարուցելով… Մինչդեռ թրքական տնտեսութիւնը, ինչպէս վերեւ նշեցինք, գլխաւոր շահողն ու կենսաւորուողը եղաւ, երբ մինչ այդ Համաշխարհային դրամատան վարկերով ու դեղատոմսերով հազիւ կը շնչէր:

Բ.- Երկու երկիրներուն միջեւ ազատ շուկայի եւ տնտեսական ազատ գօտիի համաձայնութեան կնքումը այնպիսի պայմաններով եւ դրոյթներով, որոնք մէկ կողմէ` մեծ տարողութեամբ նպաստեցին թրքական ապրանքներու եւ արտադրութիւններու դէպի Սուրիա անսանձ եւ հսկայաքանակ հոսանքին, իսկ միւս կողմէ` տուեալ համաձայնութեան ստորոգելիները Ալեքսանտրեթին իբրեւ թրքական հող սուրիական պաշտօնական ճանաչում ապահովեցին: Բոլորին ծանօթ է անշուշտ, որ Ալեքսանտրեթը սուրիական հող է եւ 1939-ին թուրք-ֆրանսական դաւադիր համաձայնութեամբ պոկուած է Սուրիայէն եւ կցուած Թուրքիոյ:

Գ.- Քրտական գործօնի ու յատկապէս Քրտական աշխատաւորական կուսակցութեան նկատմամբ Սուրիոյ դիրքորոշման փոփոխութիւն եւ քրտական կազմակերպութեանց հետ երկարատեւ աշխուժ համագործակցութենէ ետք` յարաբերութիւններու անհամեմատ սահմանափակում, եւ այդ այն պահուն` երբ Թուրքիա կ՛որդեգրէր ու կը քաջալերէր այսպէս կոչուած «սուրիական արտաքին ընդդիմութիւնը», բոլոր հնարաւորութիւններով նեցուկ կը կանգնէր անոր, Սուրիան ապակայունացնելու եւ սուրիական իշխանութիւնները հարուածելու համար քաղաքական, տնտեսական, քարոզչական ու նոյնիսկ զինուորական բազմակողմանի զօրակցութիւն կը ցուցաբերէր այդ վարձկան խմբաւորումին` զայն նախապատրաստելով անբաղձալի այս օրերուն: Հաւանաբար կատարուածը, ինչպէս շատերուն, սուրիական իշխանութիւններուն համար եւս բացայայտ ու յստակ չէր մինչեւ մօտաւոր անցեալ, մինչեւ տարի մը առաջ. այսուհանդերձ, անհրաժեշտ էր ըլլալ ծայրագոյնս զգօն եւ ուշադիր, որովհետեւ Թուրքիոյ քաղաքական լարախաղաց վարքագիծն ու նենգ սադրանքները տխրահռչակ պատմութիւն ունին եւ անծանօթ չեն միջազգային ընտանիքին թէ արաբական աշխարհին, ու մանաւանդ` սուրիացիներուն (իշխանութիւններ թէ հասարակութիւն):

Դ.- Սուրիական գրաւեալ հողերուն եւ Կոլանի բարձունքներուն վերատիրանալու նպատակով Իսրայէլի հետ նախատեսուած խաղաղութեան բանակցութեան համար Թուրքիան իբրեւ միակ անկողմնակալ ու վստահելի միջնորդ առաջադրելու Դամասկոսի կողմնորոշումը, մինչեւ անգամ զայն այլ միջնորդով փոխարինելու փորձերուն Սուրիոյ վճռական մերժումը պաշտօնական Անգարային նկատառելի ու լուրջ առաւելութիւններ ընձեռեցին, ինչպէս նաեւ անարգել ճամբայ հարթեցին անոր առջեւ` որպէսզի կարողանայ տիրականօրէն ու ամենայն ինքնավստահութեամբ նախաձեռնել արաբական թէ շրջանային շարք մը բարդ խնդիրներու միջնորդութեան եւ հանգուցալուծման` յագուրդ տալով տարածաշրջանային գերուժ դառնալու իր անթաքոյց նկրտումներուն, առաւել եւս` նոր-օսմանական կայսերապաշտական հեռահար երազներուն:

Ե.- Սուրիոյ կողմէ իրեն ընծայուած բացարձակ վստահութեան եւ չափազանց կարեւորութեան շնորհիւ, Թուրքիա, իշխող Արդարութիւն Եւ բարգաւաճում կուսակցութեան ղեկավարութեամբ, պատեհութիւն եւ հնարաւորութիւն ձեռք բերաւ ուղղակիօրէն առնչուելու Միջին Արեւելքի խաղաղութեան հարցին, հեշտութեամբ միջամուխ դառնալու տարածաշրջանային ամենազգայուն եւ ամենակնճռոտ խնդիրներուն, ինչպէս` պաղեստինեան տագնապին եւ լիբանանեան թղթածրարին, որոնցմէ Անգարա բոլորովին հեռու պիտի մնար, եթէ չունենար Դամասկոսի ծանրակշիռ նեցուկը:

Զ.- Եփրատ եւ Տիգրիս գետերու ջուրերուն բաժնեկցութեան հարցով` Դամասկոսի կողմէ չափազանց բարեացակամ եւ զիջողական վերաբերում, ինչ որ արգելք հանդիսացաւ այդ գետերու ջրապաշարէն օգտուելու իրաւունք ունեցող երեք երկիրներու` Սուրիոյ, Իրաքի եւ Թուրքիոյ միջեւ վերջնական համաձայնութիւն գոյացնելուն եւ ուրեմն` միջազգային օրէնքի հիմամբ արդար ջրբաժան կատարելուն:

Բացորոշ է, որ վերոթուարկեալ թերարժեւորումներն ու անոնց յաջորդող յուսախաբութիւնները եթէ առաջին ընկալումով արդիւնք էին սուրիական կողմի պարկեշտութեան, անկեղծութեան ու դիւրահաւանութեան, որով սուրիացիք նշաւակ դարձան թրքական պատիր խոստումներուն եւ պաղեստինեան իրաւունքներու պաշտպանի կեղծ բեմադրութիւններուն, ապա այլ տեսանկիւնէ դիտարկած` անոնք պարտաւորուած էին ընձեռուած այս միակ ընտրանքին ապաւինիլ` համարժէքօրէն դիմակայելու համար Արեւմուտքի, Միացեալ Նահանգներու եւ սիոնական պետութեան կողմէ արաբ ժողովուրդին դէմ նիւթուած դաւերը, համաարաբական արդար դատի հետապնդման ճանապարհը խափանող որոգայթներն ու արաբական աշխարհի ապագային սպառնացող մարտահրաւէրները: Արդարեւ սուրիական ղեկավարութիւնը համոզուած էր, որ վերջին տասնամեակին Թուրքիոյ ղեկը ստանձնած Արդարութիւն եւ Բարգաւաճում իսլամամէտ կուսակցութիւնը, ի տարբերութիւն նախկին քեմալականներուն, հրաժարած է Անգարայի վարիչներու տասնամեակներ շարունակ որդեգրած արեւմտամէտ դասական արեւելումէն` իր նայուածքները շրջելով դէպի արեւելք, դէպի հիւսիս եւ հարաւ, մանաւանդ դէպի արաբական երկիրներ ու իսլամական աշխարհ` գլխաւոր յենարան ընդունելով կրօնական հասարակաց գործօնը: Ընտրանք մը, որ կը նպատակադրէր հակակշռել իսրայէլա-ամերիկեան հակաարաբական կործանարար դաշինքը:

Այս համոզումն ու տրամաբանութիւնը մղեցին Սուրիան ամէն գնով դարպասելու Անգարան, մեծ ծառայութիւններ մատուցելու եւ առաջատար տեղ ընծայելու անոր արաբական թէ իսլամական աշխարհներէն ներս, այնքան մը, որ Սուրիոյ նախաձեռնութեամբ եւ համաարաբական միահամուռ նեցուկով Թուրքիոյ վստահուեցաւ իսլամական համագումար կազմակերպութեան ղեկավարութիւնը: Աւելի՛ն` թուրք պատասխանատուներ հրաւիրուեցան հաշտարարի կամ դատաւորի դեր ստանձնելու տարակարծիք արաբական երկիրներու միջեւ, միաժամանակ` միանալու պաղեստինեան հիմնահարցին լուծում որոնող միջազգային ճիգերուն, միջնորդելու Սուրիա-Իսրայէլ բանակցութիւններուն` միջինարեւելեան տարածաշրջանին մէջ համընդհանուր եւ մնայուն խաղաղութիւն հաստատելու հեռանկարով:

Այսպէս, Թուրքիա հրաւիրուեցաւ առաջատար դերակատարութիւն ստանձնելու քաղաքակիրթ եւ շլացուցիչ այնպիսի համածիրի մը մէջ, ուր անոր պատեհութիւն ընծայուեցաւ մինչեւ անգամ իբրեւ արաբ եւ իսլամ աշխարհներու ղեկավար ու ժողովրդավարական վարչադրոյթի ցանկալի բնորդ հանդէս գալու, կարճ խօսքով` տարածաշրջանին մէջ ներգործուն եւ կեդրոնական ներկայութիւն դառնալու:

Դժբախտաբար, սակայն, օգտուելով շրջանային իրադարձութեանց զարգացումներուն առթած յաջորդական նպաստաւոր դասաւորումներէն, Թուրքիա ապերախտօրէն մոռցաւ Սուրիոյ կողմէ իրեն շնորհուած անգնահատելի բարիքները, դրժեց իր խոստումները, հրաժարեցաւ առերեւոյթ իր դաւանած ու բազմիցս յորջորջած բարի դրացնութեան տեսութիւններէն, մանաւանդ իր իսկ առաջադրած հարեւաններու հետ «զերօ խնդիրներ» սկզբունքէն: Այս բոլորը Անգարայի վարիչներու կողմէ կը գործադրուէին դիւանագիտական մշակոյթին ու բարքերուն անյարիր վարքով, անպատասխանատու վերաբերումով, անբարեկիրթ ու վարկաբեկիչ բառապաշարով, կամակոր եւ յաւակնոտ ելոյթներով ու սպառնալիքներով… ինչ որ տագնապներու շղթայակապ ու կնճռոտ ցանց մը յառաջացուց իրենց շուրջ: Թուրքիա ամբարտաւանօրէն հակադրուեցաւ մերձաւոր թէ հեռաւոր իր բոլոր հարեւաններուն, առանձնաբար թշնամական դիրք որդեգրեց սահմանամերձ բոլոր երկիրներու հանդէպ, վերջապէս բացայայտելու համար իր իսկական գարշելի դիմագիծը, Արեւմուտքի եւ Միացեալ Նահանգներու հլու հնազանդ կամակատարի իր եպերելի հանգամանքը, մանաւանդ սիոնական թշնամիին հաւատարիմ դաշնակիցը ըլլալու անհերքելի իրողութիւնը:

 

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES