ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԱՇԽԱՐՀԷՆ. «Թու Պի Օր Նաթ Թու Պի» Կամ` Արդեօք «Թըհ Պեհ Օար Նաթ Թըհ Պէ՞հ», Ա՛յս Էր Հարցումը…

… Հիմնականօրէն Տարբեր Հնչիւնաբանութիւնը Տպագրական Սխալ Մը Չէ: Աւելի՛ն. Մոռցէ՛ք Շէյքսփիրի Մեծագոյն Մեկնաբան Լորանս Օլիվիէի Յղկուած Հնչերանգները: Գիտական Նորագոյն Ուսումնասիրութիւններէ Ետք Շէյքսփիրի Գործերուն Իւրայատուկ Մէկ Ձայնագրութիւնը Շատ Աւելի Մօտ Է Թատերագիրին Ապրած Ժամանակներուն Հնչած «Ռամիկ» Անգլերէնին: «Տի Ինտիփենտընթ» Կը Ներկայացնէ Զարմանալի Յայտնաբերումը.

«Թու պի օր նաթ թու պի, տեթ իզ տը քուեսչըն» կամ արդեօք «թըհ պեհ օար նաթ թըհ պե՞հ» (ըլլալ թէ չըլլալ, ա՛յս է հարցումը): Եթէ զայն պիտի ուղղէինք նոյնինքն աշուղին, հաւանաբար ան պիտի պատասխանէր, թէ ճիշդը երկրորդն էր:

Գիտական ուսումնասիրութիւններու հիմամբ պատրաստուած Շէյքսփիրի գործերուն մէկ նոր ձայնագրութիւնը ցոյց կու տայ, թէ արմատապէս տարբեր այս հնչիւնաբանութիւնը շատ աւելի մօտ է այն անգլերէնին, որ պիտի հնչէր անոր թատերախումբին դերասաններուն շրթներէն, երբ 400 տարի առաջ անոնք առաջին անգամ կ՛արտասանէին Համլեթի խօսքերը:

Շատ աւելի հեռու` յղկուած եւ հպարտօրէն արտաբերուած այն  ձայնաւորներէն, զորս վարժուած ենք լսել հազարաւոր դերասաններէ, սկսեալ` Լորանս Օլիվիէէն, «իրական» Շէյքսփիրը շատ հաւանաբար կը հնչէր Անգլիոյ հարաւարեւմտեան շրջաններուն մէջ մշակի մը խօսած  այսօրուան անգլերէնին պէս, իրլանտերէնի  յաւելեալ երանգով մը, նոյնիսկ յիշեցնելով Արեւմտեան Ամերիկայի մէջ լսուող անգլերէնը:

«Մարդիկ երկրին տարբեր կողմերէն կու գային Էլիզապէթեան ժամանակներու Լոնտոնը, եւ անոնց հնչերանգները կը միախառնուէին,- կը բացատրէ դերասան, բեմադրիչ եւ Շէյքսփիրի բուն հնչիւնաբանութեան մասնագէտ Պեն Քրիսթըլ:- Շէյքսփիրի ժամանակներէն ոչ շատ ուշ մարդիկ սկսան նաւերով Ամերիկա ուղղուիլ եւ ապա` Աւստրալիա: Այս շրջաններուն մէջ արդի ժամանակներու կարգ մը հնչերանգներ կը յիշեցնեն նոյն այն ձայները, որոնք պիտի հնչէին Շէյքսփիրի ժամանակակիցներուն շրթներէն»:

Նախապէս փորձեր կատարուած են վերստեղծելու Շէյքսփիրի բուն հնչերանգները, մասնաւորաբար` Լոնտոնի «Տը Կլոպ» թատերասրահին մէջ, նաեւ` Ռընոյի (Նեւատա) մէջ Համլեթի մէկ կատարումին առիթով, ուր գլխաւոր տիպարը կը մարմնաւորէր Պեն Քրիսթըլ, Տեւոնի մէջ աշխատող մշակի մը շեշտերով արտասանելով բառերը: Այժմ ան իր հօր` լեզուագէտ Տէյվիտ Քրիսթըլի հետ  Բրիտանական գրադարանին համար պատրաստած է Շէյքսփիրի թատրերգութիւններուն ամէնէն հռչակաւոր ճառերուն եւ հնչեակներուն ձայնագրութիւնը, բոլորը` սկզբնական հնչիւնաբանութեամբ:

Արդիւնքը շատ աւելի պիրկ Շէյքսփիր մըն է, որ կը հնչէ աւելի կոշտ, սակայն` շատ աւելի մօտ սովորական մարդուն, քան ինչ որ վարժուած ենք լսել: Այսպէս, «Ռոմէօ՜, Ռոմէօ՜» բացագանչութիւնը կը վերածուի «Ռոհմ-իօ, Ռոհմ-իօ»-ի, յիշեցնելով երկու կարճ վանկեր, նման` «Տը լորտ աֆ տը ռինկզ» ժապաւէնին մէջ Սեմ Կամկիի «Ֆրոտօ, Ֆրոտօ» բացագանչութեան: «Հենրի Ե.» թատրերգութեան մէջ «ուանս մոր անթու տը պրիչ» (անգամ մը եւս դէպի ճեղքը)» տողը կը հնչէ «օնս մոար ան-թահ թահ պրայչ»-ի պէս, իսկ երբ մտածենք, թէ Հենրի թագաւորը այս տողը կ՛ուղղէր երեւակայական բանակի մը, ապա կը պատկերացնենք, թէ անոր ձայնը կ՛որոտար գինետան մը մէջ հարբած գինովի մը պէս եւ ոչ թէ` Օլիվիէի մարմնաւորած գերազանցապէս մշակուած ազնուական խաւի յատուկ տիպարին, զոր կը տեսնենք 1944-ին հրապարակուած անոր ժապաւէնին մէջ:

Սկզբնական այս հնչիւնաբանութիւնը նաեւ առիթ կու տայ լեզուին արագ հոսքին: Քրիսթըլի ձայնագրութեան մէջ, ուր «Համլեթ» աւելի չէ կրճատուած, քան` մեզի ծանօթ որեւէ արտադրութեան, թատրերգութիւնը շուրջ կէս ժամ աւելի կարճ է: «Երբ կը լսենք Շէյքսփիրի առնչուող սկզբնական հնչիւնաբանութիւնը, մուտք կը գործենք լսողական բոլորովին նոր աշխարհ մը,- կը բացատրէ Տէյվիտ Քրիսթըլ:- Կշռոյթներ, որոնք տեղ չունին արդի անգլերէնին մէջ, յանկարծ հեզասահ կը հնչեն: Արդի անգլերէնին մէջ անհասկնալի բառախաղեր կը յստականան»:

Հայր եւ որդի Քրիսթըլները «95 առ հարիւր» վստահ են իրենց յայտնաբերած մօտեցումին: Անոնք իբրեւ աղբիւր գործածած են հնամենի ուղղագրական ձեւեր, որոնք կիրարկուած են Շէյքսփիրի առաջին ձեռագիրներու գիրքին մէջ, ինչպէս նաեւ` քերականութեան շատ հին գիրք մը, զոր գրի առած է Շէյքսփիրի ժամանակակից Պեն Ճոնսըն: Այս աղբիւրներէն մեկնած` անոնք յաջողած են գտնել Շէյքսփիրի թատրերգութիւններուն ձայնային հնչերանգները եւ բանաստեղծութիւններուն յատուկ կշռոյթներն եւ հանգաւորումները:

Հանգեր, որոնք չեն համապատասխաներ արդի անգլերէնին, ինչպէս` «լաւ» (սէր) եւ «փրուվ» (փաստել), մտածել կու տան աւելի հին հնչիւնաբանութեան մը մասին: Ինչպէս Պեն Քրիսթըլ կը նկարագրէ` «Էլվիս Փրեսլիէն առաջ ոչ ոք երկարած է «լաւ» բառին ձայնաւորը»: Այլ խօսքով` «փրուվ-»ն է, որ կ՛որոշէ հանգը: Հետեւաբար Շէյքսփիրի սէրը կը հնչէր «լուվ»-ի պէս:

(Յապաւուած)

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES