ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԱՇԽԱՐՀԷՆ. Գաղտնիք Մը Պահած Կինը

Գլուխ գործոցի մը խորհրդաւոր տպաւորութիւնը:

Կաւիճով Եւ Մելանով Իրագործուած Գեղանկար Մը Հաւանաբար 100 Միլիոն Տոլար Արժող Լէոնարտօ Մըն Է: «Նեշընըլ Ճէոկրաֆիք» Կը Նկարագրէ Դարեր Շարունակ Անյայտ Մնացած Դիմանկարի Մը Պատկանելիութիւնը Փնտռելու Հետաքրքրական Եւ Խնդրայարոյց Ուղեւորութիւնը:

Պիանքա Սֆորցա խէթ աչքերով դիմաւորուեցաւ, երբ 1998-ի յունուար 30-ին ներկայացաւ արուեստի աշխարհին: Ան պարզապէս շրջանակի մէջ առնուած սիրուն դէմք մըն էր այն բազմութեան համար, որ հաւաքուած էր աճուրդի Քրիսթի՛զ վաճառատան Նիւ Եորքի կեդրոնին մէջ: Այդ ժամանակ ոչ ոք գիտէր պատկերուած կնոջ անունը կամ անունը այն արուեստագէտին, որ գծած էր դիմանկարը: Վաճառքին առիթով հրատարակուած պատկերագիրքին մէջ ան ցանկագրուած էր իբրեւ կաւիճով եւ մելանով գծանկար մը` շատ նուրբ ճերմակ մագաղաթի վրայ, գործը` 19-րդ դարու գերմանացի արուեստագէտի մը, որ փոխ առած էր Վերածնունդի ժամանակաշրջանի ոճը: Նիւ Եորքի մէջ արուեստի վաճառական մը` Քէյթ Կանց գեղանկարը գնած էր միայն 21850 տոլարի:

Այս գինը չէր բարձրացած մինչեւ 10 տարի, երբ արուեստի հաւաքածոյ պահող քանատացի մը` Փիթըր Սիլվըրման տեսած էր Պիանքայի դիմանկարը Կանցի ցուցասրահին մէջ եւ անմիջապէս գնած էր զայն: Իրօք, գծանկարը կրնար Վերածնունդի գործ մը ըլլալ, մտածած էր ան: Կանց ի՛նք նշած էր Լէոնարտօ տա Վինչիի կախարդական անունը` իբրեւ դիմանկարը գծած արուեստագէտին վրայ իր ներգործութիւնը ունեցած գեղանկարիչ մը: Այնուհետեւ հարցումը տեւաբար կրկնուած էր Սիլվըրմանի մտքին մէջ. հապա՞ եթէ այս գործը իրապէս կը պատկանէր նոյնինքն մեծանուն Լէոնարտոյի:

Կը կարծենք, թէ պարզապէս քաղաքներու մէջ ծնունդ առնող առասպել մըն է նման իւրայատուկ պատմութիւն մը, երբ մէկը կ՛այցելէ ցուցասրահ մը եւ կը գնէ գծանկար մը, որ ի յայտ կու գայ, թէ Լէոնարտոյի նախապէս անծանօթ մէկ գլուխ գործոցն է եւ հաւանաբար կ՛արժէ 100 միլիոն տոլար: Լէոնարտոյէն գործի մը յայտնաբերումը իրապէս հազուադէպ իրադարձութիւն մըն է: Սիլվըրմանի գնած գործէն աւելի քան 75 տարի առաջ էր, որ վերջին անգամ վաւերացուած էր նորայայտ գեղանկարի մը պատկանելիութիւնը այս վարպետին: Ոչ մէկ արձանագրութիւն կը վկայէր, թէ «Մոնա Լիզա»-ի արարիչը գլխաւոր գործ մը գծած էր մագաղաթի վրայ. ո՛չ մէկ ծանօթ ընդօրինակութիւն գոյութիւն ունէր, ո՛չ մէկ նախապատրաստական աշխատանք: Եթէ տուեալ դիմանկարը իրօք Լէոնարտոյի գործն էր, ապա ո՞ւր թաքնուած էր 500 տարիէ ի վեր:

Սիլվըրման ե-նամակով Պիանքայի թուային (տիճիթըլ) պատկերը ուղարկած է Մարթին Քեմփի: Օքսֆորտի համալսարանին մէջ արուեստի պատմութեան դասախօս (այժմ հանգստեան կոչուած) եւ Լէոնարտոյի անուանի մասնագէտ Քեմփ հետեւողական դրութեամբ, երբեմն շաբաթը երկու անգամ նկարներ կը ստանայ «Լէոնարտոյի խանգարումէ տառապողներէ», ինչպէս կը կոչէ այն անձերը, որոնք կը կարծեն, թէ Լէոնարտոյի մէկ նոր գործը յայտնաբերած են: «Բնազդաբար պիտի պատասխանէի` ո՛չ, Լէոնարտօ չէ», կ՛ըսէ Քեմփ: Սակայն պատկերուած երիտասարդ կնոջ դէմքին «արտասովոր կենսունակութիւնը» զինք մղած էր աւելի մօտէն քննելու գեղանկարը: Քեմփ ուղղուած էր Ցիւրիխ, ուր Սիլվըրման գեղանկարը պահած էր ապահով նկուղի մը մէջ: Դիմանկարը սովորական թուղթի մը չափ էր: «Երբ զայն տեսայ, սարսուռ մը զգացի,- կը պատմէ ան:- Զգացում մը, որ բնական կամ սովորական չէր»:

Այս սկզբնական խանդավառութիւնը Քեմփի մղած էր ձեռնարկելու իր սեփական հետաքննութեան: Իրեն օգնած էին Փարիզի մէջ լուսաւորութեան յատուկ արհեստագիտութեան մասնագիտական կեդրոն մը ղեկավարող Փասքալ Քոթի կողմէ առնուած չափազանց յստակ լուսանկարները, ինչ որ առիթ տուած էր Քեմփի` ուսումնասիրելու գեղանկարին խաւերը, մելանի առաջին հարուածներէն մինչեւ հետագային կատարուած վերանորոգութիւնները: Որքան աւելի քննած էր ան, այնքան աւելի մասնագէտի իր աչքը տեսած էր Լէոնարտոյի ձեռքին ապացոյցները, թէ` ինչպէ՛ս աղջկան մազերը կ՛ոլորուէին զիրենք ամփոփող եւ ամրացնող կապին տակ, գոյներու գեղեցիկ երանգները, ճշգրիտ գիծերը: Շուքի մէջ ձգուած մասեր կ՛արտացոլէին Լէոնարտոյի յատուկ ձախ ձեռքով իրագործուած հարուածները: Երիտասարդ կնոջ դէմքին արտայայտութիւնը` զուսպ բայց խոհուն, շատ արագ հասակ նետած անձի մը պատկերն էր եւ մտածել կու տար Լէոնարտոյի այն սկզբունքին մասին, թէ գեղանկար մը պէտք էր արտացոլէր «ուղեղին շարժումը»:

Քեմփ նաեւ կարիքը ունէր փաստերու, որոնք պէտք էր ապացուցէին, թէ գեղանկարը իրագործուած էր Լէոնարտոյի ապրած ժամանակներուն (1452-1519), եւ թէ` անոր պատմական մանրամասնութիւնները կը համապատասխանէին արուեստագէտին կենսագրութեան: Մագաղաթը, հաւանաբար` հորթի մորթէ շինուած, ենթարկուած էր իր բաղադրութեան մէջ ածուխի համեմատութիւնը չափող քննութիւններու, որոնց արդիւնքը զայն կը տեղադրէր 1450-1650-ի միջեւ: Տարազի ուսումնասիրութիւններ ի յայտ բերած էին, թէ պատկերուած կինը կը պատկանէր 1490-ական տարիներու Միլանոյի իշխանական ընտանիքին, որուն կիները կը հետեւէին իրենց մազերը հաւաքելու եւ գեղեցիկ ձեւով կապելու նորաձեւութեան: Լէոնարտօ այդ տարիներուն կ՛ապրէր Միլանոյի մէջ` սպասելով իշխանական պալատէն ապսպրանքներու: Դիմանկարին ծայրերը կարի նշաններ մտածել կու տային, թէ անիկա  մաս կազմած էր գիրքի մը` հաւանաբար իշխանական ամուսնութեան մը նուիրուած:

Քեմփի գաղտնի ոստիկանական աշխատանքը զինք առաջնորդած էր Պիանքա Սֆորցայի անունին. Միլանոյի դուքսին ապօրինի մէկ զաւակը` Պիանքա 1496-ին ամուսնացած էր Միլանոյի բանակի ընդհանուր հրամանատար եւ Լէոնարտոյի հովանաւոր Կալէացօ Սանսեւերինոյի հետ: Ան 13 կամ 14 տարեկան էր պատկերուած ժամանակ: Դժբախտաբար մեռած էր քանի մը ամիս ետք, հաւանաբար` յղութեան բարդութեան մը պատճառով, ինչ որ արտասովոր չէր իշխանական ընտանիքի հարսերուն քով: Քեմփ գծանկարը կոչած էր «Լա պելլա փրինչիփեսա». այսինքն` գեղեցիկ իշխանուհին:

Քեմփ եւ Քոթ 2010-ին գիրքի մը մէջ հրատարակեցին իրենց յայտնաբերումներուն արդիւնքները: Լէոնարտոյի բազմաթիւ ականաւոր մասնագէտներ իրենց համաձայնութիւնը յայտնեցին: Ուրիշներ սկեպտիկ մօտեցում ցուցաբերեցին: Նիւ Եորքի Արուեստի Մեթրոփոլիթըն թանգարանին գծանկարներու բաժնի ցուցադրութեան պատասխանատուն` Քարմեն Պամպախ յայտարարեց, թէ դիմանկարը «պարզապէս չի նմանիր Լէոնարտոյի մը»: Այլ մասնագէտ մը «շատ քաղցր» որակեց նկարը: Բարձրորակ զեղծումի մը մասին ենթադրութիւններ սկսան լսուիլ: Կասկածներ սկսան յայտնուիլ դիմանկարին յանկարծակի եւ հրաշքի համազօր յայտնութեան վերաբերեալ: Ուրկէ՞ եկած էր անիկա:

Քեմփ պատասխան մը չունէր: Ապա երկնային միջամտութեան մը պէս ան ստացած էր նամակ մը Հարաւային Ֆլորիտայի համալսարանէն հանգստեան կոչուած արդի պատմաբան Տ. Ռ. Էտուըրտ Ռայթէն: Ռայթ մօտէն հետեւած էր դիմանկարին շուրջ ծագած հանրային վիճարկութեան եւ խորհուրդ տուած էր Քեմփի, որուն, ի դէպ, երբեք չէր հանդիպած, թէ` իր փնտռած պատասխանը կրնար գտնել Վարշաւայի Ազգային գրադարանին  հաւաքածոյին մաս կազմող գիրքի մը մէջ, որ կը կոչուէր «Սֆորցիատ»: Ռայթ, որ Վերածնունդի ժամանակաշրջանի սրբանկարչութեան մասնագէտ մըն էր, զայն նկարագրած էր իբրեւ յիշատակի փառահեղ հատոր մը` նուիրուած Պիանքա Սֆորցայի ամուսնութեան. պատշաճ առիթ մը` Լէոնարտոյի դիմանկարին համար:

«Նեշընըլ Ճէոկրաֆիք»-ի կողմէ նիւթական յատկացում մը ստանալով` Քեմփ եւ Քոթ ճամբորդած են Վարշաւա: Քոթի լուսանկարչական մասնագիտութիւնը ի յայտ բերած էր, թէ թերթ մը դուրս բերուած էր Սֆորցիատի ճիշդ այն մասէն, ուր դիմանկար մը պէտք էր զետեղուած ըլլար: Մասնագէտները դիմանկարին մէկ օրինակը դրած էին գիրքին մէջ եւ անիկա կատարելապէս գտած է իր տեղը: Քեմփի համար հանելուկը լուծուած էր. գեղեցիկ իշխանուհին Լէոնարտոյի մէկ դիմանկարն էր, որ ամփոփուած էր գիրքի մը մէջ եւ ապա պահուած` դարանի մը վրայ:

Ռայթի համաձայն, գիրքը Լեհաստան հասած էր 1500-ական տարիներու սկիզբը, երբ Սֆորցա ընտանիքը ամուսնական կապ մը հաստատած էր Լեհաստանի թագաւորական ընտանիքին հետ: Դիմանկարին էջը պատռուած է, հաւանաբար 17-րդ կամ 18-րդ դարերուն, երբ գիրքը վերակազմուած է: Այնուհետեւ յայտնի չէ անոր ապրած ճակատագիրը: Միայն յստակ է, թէ տեղ մը անիկա դարձած է սեփականութիւնը արուեստի գործեր վերանորոգող իտալացիի մը, որուն այրին զայն աճուրդի դրած է Քրիսթի՛զ վաճառատան միջոցով:

Հրաշալի ժամանակներ էին Լէոնարտոյի կորսուած գործերու դաշտին մէջ: Նոյեմբերին Լոնտոնի Ազգային պատկերասրահը կազմակերպեց «Սալվաթոր Մունտի» գեղանկարին ցուցադրութիւնը: Լէոնարտոյի այս գործը կը պատկերէր Քրիստոսը` երկրագունդը ձեռքին եւ անյայտ կորսուած կը մնար դարեր շարունակ: Ֆլորանսի մէջ «Նեշընըլ Ճէոկրաֆիք» զօրակցութիւն ցուցաբերած էր այն մասնագէտներուն, որոնք կը փնտռէին հետքը Լէոնարտոյի «Անկիարիի ճակատամարտը» որմանկարին, որ վերջին անգամ տեսնուած էր 1500-ական տարիներու կէսերուն: Այժմ անոնք կ՛օգտագործեն էնտոսքոփ մը` գիտնալու համար, թէ արդեօք անիկա թաքնուած է Փալացցօ Վեքիոյի մէկ պատի՞ն ետին:

Արուեստի դարաւոր գործի մը, մանաւանդ` Լէոնարտոյի գործերուն նման չափազանց թանկարժէք եւ հազուագիւտ գործի մը հնութիւնը ճշդելը դիւրին եւ առարկայական յստակ գործընթաց մը չէ: Եսը, անձնական ճաշակը, իրաւական հետապնդումներու վախը իրենց դերը ունին դատողութիւն մը կատարելու մէջ: Աւելի մեծ թիւով արուեստի մասնագէտներու համաձայնութիւնը ստանալու նպատակով` Քեմփ իր նորագոյն յայտնաբերումները ուղարկած է Լէոնարտոյի առաջատար մասնագէտներու: Գրեթէ բոլորն ալ մերժած են իրենց կարծիքը յայտնել, նոյնիսկ` «Նեշընըլ Ճէոկրաֆիք»-ի այս յօդուածին համար: «Համաձայնութիւնը ժամանակի կը կարօտի,- կ՛ըսէ Քեմփ:- Սակայն շատ ինքնավստահ եմ»: Մէկ բան յստակ է. երբ օր մը Պիանքա Սֆորցայի դիմանկարը իբրեւ ճշմարիտ Լէոնարտօ մը ցուցադրուի թանգարանի մը մէջ,  բոլորը հիացումով պիտի դիտեն զայն:

 Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES