«Հայապատում, Հայագիտութիւն Եւ Հայ Իրականութիւն» Փրոֆ. Դոկտ. Սեդա Պ. Տատոյեան. Մամլոյ Լսարան # 68

«Ազդակ»-ի «Փիւնիկ» սրահ, երեքշաբթի, 6 մարտ 2012, երեկոյեան ժամը 7:00-ին
Իր եռահատոր գործին առաջին հատորին լոյս ընծայման առիթով
Հայերը Միջնադարեան Իսլամական Աշխարհին մէջ –
Փոխյարաբերութեանց նախատիպարներ – VII-XIV Դարեր
Հատոր Առաջին
Արաբական Շրջանը «Արմինիայի» մէջ VII-XI Դարեր
Seta B. Dadoyan. The Armenians in the Medieval Islamic World-Paradigms of Interaction – Seventh – Fourteenth Centuries-
In 3 Volumes (2011-2013). Volume One: The Arab Period in Arminyah-Seventh to Eleventh Centuries (New Brunswick, U.S.A. & London, UK: Transaction Publishers, 2011).

– I –

Տեսական Հարցեր

Ամէն անգամ որ  մէկէ աւելի իմացքներ կ՛առաջարկուին, հարցը անպայմանօրէն կը վերաբերի իւրաքանչիւրին սահմանումին կամ վերասահմանումին, եւ  միւսներուն հետ իր ունեցած յարաբերութեան խնդրականութեան (problematique): Կը հարցնենք, թէ`

– Ի՞նչ է հայապատումը կամ հայոց վերաբերեալ պատումներու (narratives) ամբողջութիւնը
– Ի՞նչ կը հասկնանք հայագիտութեամբ ընդհանրապէս եւ պատմագիտութեամբ մասնաւորաբար,
– Ի՞նչ է հայ իրականութեան հարցը,
– Եւ ամէնէն կարեւորը` ի՞նչ են կամ պէ՛տք է որ ըլլան այս բոլորին առնչութիւները:

Ըստ խորագրիս, իրենց զարգացումով եւ ներկայ վիճակով հայապատումը, հայագիտութիւնը եւ հայ իրականութիւնը տարբեր բաներ են: Այսինքն պատումները պատմագրութիւն կամ պատմութիւն չեն, թէեւ այդպէս կը նկատուին: Անոնք սակայն նիւթեր են հայագիտութեան համար, իսկ հայագիտութիւնը կամ հայագիտական ուսումները եւ մասնաւորաբար պատմագիտութիւնը չեն եղած հայ իրականութեանց ուղղակի եւ արդիական արտայայտութիւնը: Կան հարցեր` կապուած այս իմացքներէն իւրաքանչիւրին եւ իրարու հետ իրենց յարաբերութեան:

Բացայայտօրէն այս կարծիքը կը հիմնուի պատմագրական եւ ընդհանրապէս ընկերային գիտութեանց նկատմամբ որոշ փիլիսոփայութեան եւ մեթոտաբանութեան մը վրայ: Անոնց վրայ հիմնուած է նաեւ մտաւորական գործունէութիւնս, եւ այդ կարգին մասնաւորաբար վերջին եռահատոր գործս (magnum opus) «Հայերը միջնադարեան  իսլամական աշխարհին մէջ փոխյարաբերութեան նախատիպարներ. եօթներորդէն տասնչորրորդ դարեր»:

Ի՞նչ է «պատում» մը կամ «նարրաթիվ» մը: Բառը կու գայ լատիներէն narrare կամ  «պատմել»  բայէն, որ նաեւ կ՛ենթադրէ գիտակ, հմուտ պատմումի ոճ: Այսինքն պատումը գրական սեռ է, ոչ թէ առարկայական պատմում մը կամ տեսակ մը տեղեկագրութիւն:

Իբրեւ գերազանցապէս գրական կառոյց, պատում մը կը ներկայացնէ դէպքերու ժամանակագրական յաջորդականութիւն մը եւ ընդհանրապէս կը կեդրոնանայ անձերու կամ անհատականութեանց եւ անոնց գործերուն վրայ: Նպատակն է որոշ իմաստներու կամ աշխարհահայեացքի մը փոխանցումը:

Պարի եւ երաժշտութեան զուգահեռ, եւ գրաւոր ու մտաւոր մշակոյթներու յառաջացումէն շատ առաջ, պատումը առաջին եւ ամէնէն կարեւոր արուեստի եւ զուարճութեան սեռն էր: Այսպէս, հնագոյն ժամանակներէն ի վեր յառաջացած են պատումներ` ժողովուրդներու եւ երկիրներու ծագումին մասին, մարդու իտէալին, հերոսութեան, թագաւորական ընտանիքներու եւ զանազան իմացքներու, ինչպէս գերբնականին, աստուածներու, միակ Աստուծոյ մը, անմահութեան, սիրոյ, բնութեան եւ այլն: Առասպելները եւ դիցաբանութիւնները պատումներ են: Անոնք չեն յաւակնիր ունենալ իրողական հիմ կամ փաստեր, նոյնիսկ եթէ շատեր հաւատան անոնց ճշմարտութեան: Օրինակ Վահագնի եւ Արայի առասպելները, Հոմերոսի գործերը պատումներ են:

Իրենց կարգին, սուրբ գիրքերը հաւատքի՛ մատեաններ են եւ, անոնց պարագային եւս իրողականութեան հարցը առարկայական չէ: Ըստ նիւթապաշտական ու դրապաշտական (positivist) մտածողութեան, զանազան կրօններու սուրբ գիրքերը եւս իրենց կարգին պարզապէս մարդաստեղծ պատումներ են:

Կարեւորը այն է, թէ այնքան ատեն որ ընդունինք, որ բոլոր պատումները գրականութիւն են, հարց չկայ: Խնդիրը կը ծագի, երբ պատումին հեղինակը կամ ուրիշներ յաւակնին իրենց առաջարկած պատումներուն տալ առարկայական բնոյթ, եւ պատմագէտները պահանջեն հիմնաւորող փաստեր:

Այսօր գոյութիւն ունի մեծ հայապատում մը կամ մեծ թիւ մը հայոց մասին պատումներու: Ուրեմն կայ նաեւ անոնց վերաբերեալ իմացաբանական հարց մը, թէ որքանո՞վ անոնք ճշմարիտ են:

Անմիջապէս յիշեցնենք, թէ այս պատումներուն ճշմարտացիութիւնը կամ հակառակը ոչ մէկ կերպով կ՛ազդեն անոնց մշակութային, ընկերային եւ քաղաքական արժէքին ու նշանակութեան վրայ: Այսօր նոյնիսկ եթէ մէկը փաստէ, որ Վարդանանց պատերազմը միայն փոքր եւ անարժէք բախում մըն էր, կամ` չափազանցութիւն մը, ոչինչ կը փոխուի հայոց պատմութեան ազգայնական փիլիսոփայութենէն, նոյնիսկ եթէ փոխուին նիւթական տուեալները:

Տարբեր հարց է պատմագիտութիւնը, որ կը կազմէ հայագիտութեան ամէնէն կարեւոր ճիւղերէն մէկը: Իբրեւ կարեւոր ընկերային գիտութիւն` անիկա ունի իր մեթոտները եւ չափանիշները: Իր առաջին եւ անզիջելի սկզբունքը առարկայական ճշգրտութիւնն է եւ փաստերու անհրաժեշտութիւնը: Ուրկէ՞ եւ ինչպէ՞ս կու գան տեղեկութիւնները եւ փաստերը:

Իրողապէս, անցեալը այլեւս վերջացած է, միայն ներկան գոյ է, ապագան նոյնպէս գոյութիւն չունի: Անցեալը գոյութիւն ունի միայն իբրեւ պատմական գրութիւն կամ բնագիր, նաեւ`  հնագիտական-ճարտարապետական մնացորդաց: Անշուշտ կան յարաբերաբար աւելի առարկայական բնագրեր, ինչպէս` դաշնագրեր, օրէնքներ, հրամանագրեր եւ այլն, որոնք իրենց կարգին եւս կրնան ճշգրիտ չըլլալ: Բնագրերու ճշգրտութիւնը կարելի է փաստել ուրիշ բնագրերով, այսինքն «բնագիր բնագրի» վրայ, ինչպէս կ՛ըսեն:  Երբեմն կ՛ունենանք միայն  մէկ աղբիւր, ինչպէս Եղիշէն` Վարդանանց  պատմութեան մասին, եւ հարցը կը բարդանայ:

Կորիւնէն, Ագաթանգեղոսէն, Եղիշէէն, Խորենացիէն եւ հետագային  Զարթօնքի հեղինակներէն մեզի հասած են պատումներ, որոնք տեսականօրէն գոնէ կը նկատուին ժողովուրդին պատկերը եւ ինքնութեան խարիսխը: Սակայն այս պատմութիւններուն կարեւոր մէկ մասը միայն պատումներ են:

Ճիշդ է որ պատումները կրնան պարունակել ճշմարտութեան փշրանքներ, սակայն անոնց կը պակսին իրողական հիմքեր: Հայոց պարագային բոլոր մատենագիրներուն եւ հեղինակներուն կրօնական ըլլալու հանգամանքը ուրիշ սահմանափակում մըն է: Ըստ յետարդիապաշտ (postmodernist) քննադատական փիլիսոփայութեան, նոյնիսկ ա՛յս օրերուն գրուած պատմութիւնները լաւագոյն պարագային մեկնաբանութիւններ են, գրուած` ըստ անձի մը  կամ հաստատութեան տեսլակերպին եւ ծրագրին: Օրինակները շատ են:

Ի՞նչ է եզրակացութիւնը.- թէ մեզի հասած պատմութիւնները հիմնականին մէջ պատումներու հաւաքածոներ են, որոնց ճշգրտութիւնը փաստել առանձին աշխատանք է, նոյնիսկ եթէ կարելի ըլլայ:

Սակայն հակառակ ամէն բանի, պատումները մաս կը կազմեն մշակութաբանութեան եւ մշակոյթի պատմութեան: Ըստ իս, ազգային պատումները կը նմանին գեղարուեստական ինքնանկարներու: Ոչ ոք կը հարցնէ անոնց լուսանկարչական հարազատութիւնը, այլ կը փնտռէ արտայայտչական-հոգեբանական ներուժը: Օրինակները շատ են` նախաքրիստոնէական առասպելներէն մինչեւ Քրիստոնէութեան մուտքը, գիրերու գիւտը, Վարդանանց պատերազմը, միջնադարեան հայ թագաւորութեանց պատումները, եկեղեցիին  եւ սուրբերու կապուած պատումները, Գրիգոր Նարեկացի եւ այլն, եւ այլն:

Պատմագէտին եւ ընդհանրապէս հայագէտին գործն է փնտռել, ճշդաբանել ոչ միայն պատումներուն իրողականութիւնը, թէ իսկապէս ինչպէ՞ս պատահած են դէպքերը, այլ նաեւ` այն իմաստները, որոնք ժամանակի ընթացքին կազմած են ժողովուրդին մշակոյթը եւ պայմանաւորած անոր զարգացումը այնպէս, ինչպէս որ պատկերացուցած են կամ ուզած են պատկերացնել այդ պատումները: Բնականաբար եղած են մեծ եւ աններելի զանցառումներ, որովհետեւ երբեմն ճշմարտութիւնը նկատուած է վտանգաւոր եւ վնասակար:

Անձնապէս, երկար պրպտումներէ ետք, ես հասայ այն եզրակացութեան, որ մեր միջնադարեան հեղինակներուն պատմութիւնները մասնակի են, եւ երբեմն լրջօրէն` թերի: Նոյնն է պարագան աւելի ուշ եւ նոյնիսկ արդի հեղինակներուն: Պատճառները տարբեր նիւթեր են:

Իրողութիւնը այն է, որ շատ յաճախ պատմական գրականութիւնը եւ գետնի վրայ հայ իրականութիւնները կը խոտորին եւ երբեմն կը հակասեն զիրար:  Հոս կը կայանայ այսօրուան պատմագէտին եւ հայագէտին տիլեման:  Բազմաթիւ անգամներ ես եւ ուրիշներ գտած ենք  անհամապատասխանութիւններ եւ փնտռած` աւելի ճշգրիտ բացատրութիւններ: Արդիւնքը եղած է հայոց պատմութեան մասին պատկեր մը, որ բաւական կը տարբերի պատումներէն եւ ընթացիկ այսպէս կոչուած «պատմութիւններէն»:  Գրականութեանս կարեւոր մէկ մասը այսպիսի փորձառութեանց արդիւնք է:

Կացութիւնը հետեւեալն է.- Ինչպէս որ այսօր բոլոր գիտութիւնները զարգացած են եւ կը հիմնուին նոր ճարտարագիտութեանց կամ արհեստագիտութիւններու, գործիքներու եւ մեթոտներու վրայ, նոյնպէս ալ պատմագիտութիւնը եւ ընկերային գիտութիւնները չեն այն, ինչ որ էին:  Կան մօտեցումի նոր կերպեր, նոր մեթոտներ եւ գործիքներ: Օրինակ, տակաւին քանի մը ամիս առաջ Հապըլ հեռադիտակները կրցան տեսնել նոր արեւներ եւ դրութիւններ, եւ անպայմանօրէն տիեզերքի մասին մեր կարծիքը նոյնը չէ այլեւս: Սակայն չփոխուեցան աստղաբաշխութիւնը եւ զոտիաքի մարզը, որովհետեւ անոնք գիտութիւններ չեն իսկ տիեզերագիտութիւնը գիտութիւն է: Ամէնուրեք կայ այն կարծիքը, թէ հայագիտութիւնը հայագիտութիւն է, հետեւաբար պէտք է շարունակել նոյն ուղղութեամբ: Սխալ եւ անհեթեթ: Կան ծայրայեղ պահպանողականներ եւ կիսագրագէտներ, որոնք կը մերժեն նկատի առնել ոչ միայն նոր մեթոտներ եւ մտածելակերպեր, այլ նաեւ` ամէն կարգի այլախոհական փորձ:

Շատ շփոթ եւ տխուր է հայ մտաւորական մշակոյթին կացութիւնը:

Պատմագիտութիւնը, մանաւանդ հայ պատմագիտութիւնը հայագիտութեան անկիւնաքարն է: Որքան թոյլ ըլլայ այսպէս կոչուած հայագէտին պատմական իմացականութեան մակարդակը, այնքան կը տուժէ իր հայագիտութիւնը: Երեւակայել, որ տակաւին այսօր կան հայագէտներ, որոնք հայերէն իսկ չեն գիտեր, կան ուրիշներ` որոնք անտեղեակ են ընկերային եւ ընկերային գիտութեանց նորութիւններէն, կան տակաւին ոմանք, որոնք կը կարծեն, թէ տառացիօրէն Հայկ մը եւ Բէլ մը գոյութիւն ունէին:

ՀԱՅԱԳԻՏՈՒԹԻՒՆ

Հայագիտութիւնը ընդարձակ եւ բազմակողմանի մարզ է, որուն հիմքը պատմագրութիւնն է: Այլապէս հայագիտութեամբ կը հասկնամ ամբողջութիւնը գրական, գեղարուեստական, տեսական եւ փորձառական այն երեւոյթներուն եւ գիտելիքներուն, որոնց համադրումը կը ծառայէ հասկնալու եւ պատմականացնելու հայկական մեթափոլիսը: Իմ այսպէս կոչուած տեսութիւններէս մէկը, այս մեթափոլիսը հայ կլոպալ վիճակն է ամէնուրեք եւ բոլոր ժամանակներու մէջ, առանց անօգուտ ստորոգութեանց եւ դասաւորումներու, ինչպէս` ներքնասահման-արտասահման, սփիւռք-հայրենիք, բնիկ-ոչ բնիկ, եւ այլն:

Հայագիտութեան մարզը եւ գործը, ըստ իմ հասկացողութեանս, այս է. պարկեշտօրէն եւ արդի մեթոտներով ու գիտութեամբ եւ առանց ենթադրութեանց համադրել-պատմականացնել հայերուն փորձառութիւնը եւ գործունէութիւնը ամէն տեղ եւ ժամանակ, միջավայրին հետ իրենց յարաբերութեա՛նց ընդմէջէն: Իրականութիւնները կրնան ըլլալ շատ տարբեր մեր կարծածէն, ուզածէն եւ երեւակայածէն, սակայն անհեթեթութիւն է խուսափիլ իրականութիւններէ եւ գրական կառոյցներու (constructs) վրայ պատմութիւններ շինել:

Մեթափոլիսի` «Անդրաքաղաքի» իմացքով կամ սկզբունքով` նպատակս է պարզապէս նախ լայնցնել, ապա միացնել հայագիտութեան դաշտը իբրեւ միա՛կ եւ կլոպալ յարաճուն եւ ուժական  գործընթացներու ամբողջութիւն մը:  Այս տեսանկիւնէն եւ սկզբունքներով մենք անպայմանօրէն ոչ միայն կը բանանք մեր գիտութիւնը մեր շրջապատին պատմութեան, այսինքն կը սորվինք իւրայատուկ տեղական պայմանները գիտականօրէն, այլ նաեւ կ՛արտադրենք այժմէական հայագիտութիւն մը, որ վեր է սոսկ պատումներու մակարդակէն եւ անհրաժեշտ է շրջապատի՛ն համար եւս: Այսինքն միջինարեւելեան եւ միջազգային կարեւորութիւն եւ դեր կու տանք հայագիտութեան եւ մասնաւորաբար պատմագիտութեան: Ասիկա որքան որ գիտական, նոյնքան ալ  քաղաքական իրագործում է:

– II – 

Սեփական Փորձը Եւ Մտաւորական
Ասպարէզս

Իմ ամբողջ մտաւորական ասպարէզս եւ հայագիտութեան ընտրութիւնս սկսան ընթացիկ մէկ կողմէ հայոց պատմութեան եւ հայագիտութեան եւ, միւս կողմէ, հայ իրականութեանց հակասութեան գիտակցութենէն:

Իբրեւ հայ` ես պէտք էր որ հասկնայի իմ գոյութիւնս աշխարհի ա՛յս կէտին վրայ եւ պայմաններուն մէջ` ըստ ուղղակի փորձառութեանս եւ գիտական պատրաստութեանս:  Ես փիլիսոփայութենէ՛ անցայ պատմագիտութեան, որովհետեւ դժուար չէր տեսնել, թէ պատմութիւնն է ինքնութեան խարիսխը: Իսկ թէ ինչպէ՞ս կը հասկնամ այդ խարիսխը եւ ինչպիսի՞ տեղեկութեանց պէտք ունիմ, այս հարցումներուն պատասխանները կը գտնուին գործերուս մէջ:

Հինգ սկզբունքային մակարդակներ կը կազմեն գրական գործունէութեանս կամ «հայագիտութեանս» տեսական խարիսխը.

1.- Գոյութենական (existential)- այսինքն նիւթին անմիջական կապը իմ հայկական ինքնութեանս եւ միջավայրիս միջեւ`  իբրեւ իսլամական Միջին Արեւելքի բնակիչի:

2.- Էաբանական (ontological)- մակարդակը այն է, թէ հայագիտութիւնը կը նկատեմ օրկանական մաս մը միջինարեւելեան գիտութեանց:

3.- Իմացաբանական (epistemological) -խարիսխը  պատմագիտութեան ընդունելի մեթոտի մը որդեգրումն է` ի դիմաց արդի փիլիսոփայութեանց սուր եւ յաճախ արդար քննադատութեանց ուղղուած աւանդական եւ արդիապաշտ (modernist) պատմագրութեան:

4.- Միջմարզային (interdisciplinary),  միջթեքստային (inter-textual) եւ ամբողջապաշտ (holistic) մեթոտ: Քիչ թէ շատ ընդունելի պատմագրութիւնը պէտք է որ հիմնուի կարելի եղածին չափ մեծ  թիւով աղբիւրներու եւ մարզերու վրայ` փիլիսոփայութենէ մինչեւ ժողովրդական արուեստները եւ արհեստները: Այսինքն պէտք է ներառէ ամէն երեւոյթ` առանց նախադատումներու ճիշդի-սխալի, ընդունելիի-անընդունելիի, կարելիի-անկարելիի մասին:

5.- Նախատիպարներու գործածութիւնը (paradigm)  եւ համապատասխան  փաստարկական (argumentation) մեթոտը: Ասիկա կը նշանակէ, թէ փոխանակ սկսելու անհիմն ընդհանրացումներէ` պէտք է գտնել նախատիպարներ (paradigms),  որոնք լաւ հիմնաւորուած պարագաներ են, եւ անոնցմէ սկսած` կատարել ընդհանրացումներ եւ եզրակացութիւններ: Գլխաւորաբար արաբական սկզբնաղբիւրներէ գտած եմ մեծ թիւով պարագաներ, որոնք կը հակասեն աւանդապաշտներու նեղ եւ ենթակայական հայապատումին եւ կը ներկայանան իբրեւ հակապարագաներ եւ իբրեւ այդպիսին` փաստարկումներ (arguments): Արդիւնքը բոլորովին տարբեր եւ շատ աւելի իրական եւ քաղաքականապէս օգտակար պատմութիւն մըն է հայերու փորձառութեան եւ դերին մասին` ամբողջ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ, կանուխ միջնադարէն մինչեւ այսօր:

– III –

Հայերը Միջնադարեան Իսլամական Աշխարհին Մէջ
Փոխյարաբերութեանց
Նախատիպարներ – VII – XIV Դարեր

Այս աշխատանքին ծննդոցը վերը նկարագրուած կացութիւնն է: Շատ տարիներ առաջ, իբրեւ Պէյրութի ամերիկեան համալսարանի փիլիսոփայութեան ուսանող, ուշադրութիւնս գրաւեց Յովհաննէս Երզնկացիի «Ի տաճկաց իմաստասիրաց գրոց քաղեալ բանք»  խորագրով ձեռագիրը «Բամբեր Մատենադարանի»-ի մէջ (հրտ. Ս. Արեւշատեանի): Ոչ մէկ տեղեկութիւն կար այդ «իսլամ իմաստասէրներուն» ինքնութեան մասին որեւէ տեղ:

Առաջին իսկ հայեացքով յստակ էր, թէ գրութիւնը քիչ մը նախնական, սակայն ուղղակի եւ տառացի ամփոփում մըն էր 10-րդ դարուն Պասրայի մէջ հաստատուած, գաղտնի եւ հալածուած Գարմաթեան (իսմայիլական) մաքրութեան եղբայրութեան չորս հատորանի մեծածաւալ հանրագիտարանին (ծանօթ` իբրեւ իրենց թուղթերը կամ Ռասա՛էլ Իխուան ալ-Սաֆա՛): Հրատարակիչը  ինքն ալ տեղեակ չէր այս առնչութեան, հակառակ անոր որ  Երզնկացիի այդ գործը եղած էր կարեւոր ազդակ` իր ամբողջ մտածողութեան մէջ եւ իր միջոցով Մաքրութեան եղբայրութեան գաղափարները մուտք գործած էին հայ մշակոյթէն ներս:

Ես գործ ունէի  իսլամական ուղղակի ազդեցութեան մը հետ, որուն մասին հայ բանասիրութիւնը անտեղեակ էր: Պատճառը բացակայութիւնն էր պէտք եղած գիտական լայնախոհութեան, գիտական որոշ մտայնութեան մը եւ համապատասխան «գործիքներու»: Ի՛նչ ալ ըլլային պատճառները, կար բացայայտ թերացում մը:

Հայ-իսլամական այս ոչ ուղղափառ  կամ այլադաւան (heterodox) կապը զիս մղեց փնտռելու նման պարագաներ կամ կամուրջներ` երկու մշակոյթներուն միջեւ: Փաստեցի նաեւ, թէ Երզնկացիի ուրիշ մէկ կարեւոր գործը` իր քաղաքին Եղբարց Միութեան Կանոնադրութիւնը (գրուած 1280-ին, երկու մասով) կրկին ուղղակի փոխառութիւն մըն է Աբասեան Ալ-Նասիր լի Տին Ալլահ  Խալիֆէին (մհ. 1225) քաղաքային (urban) երիտասարդաց ֆութուա կազմակերպութեանց բարեկարգչական ծրագիրէն եւ կանոնադրութենէն: Աստիճանաբար սկսայ ուսումնասիրել հայ-իսլամական փոխյարաբերութիւնները հայ եւ մասնաւորաբար արաբական բնագիրներէ:

Գրեթէ հանքափորական թեքնիքով արաբական աղբիւրներէ էր, որ դուրս բերի հարիւր տարուան հայկական իշխանութիւն Ֆաթիմական կայսրութեան մէջ (1074-1171): Ապա երկու հարիւր տարուան հայ պատմութիւն հիւսիսային Սուրիոյ մէջ` 10-րդ դարէն 12-րդ դար, նաեւ` բազմաթիւ այլ նիւթեր եւ պարագաներ, բոլորը անգիր պատմութիւններ: Վերջին քսան տարիներու աշխատանքս ամբողջութեամբ կեդրոնացաւ Մերձաւոր եւ Միջին Արեւելքի մէջ հայոց փորձառութեան պատմականացումին:

Նոր նիւթերը ինծի համար ունին այս գրաւչութիւնը. սկսիլ թապուլա ռազա (մաքուր տախտակ) կացութիւններէ եւ զարգացնել պատմութիւն մը, որ թարմ է, հիմնաւորուած եւ հետաքրքրական: Նոր նիւթեր են «Լիբանանահայ նկարչութեան պատմութիւնը հայ ինքնութեան լոյսին տակ» (1884) կամ «երկիրէն» չբերուած արուեստ մը, «Էջեր արեւմտահայ մտածումէն» (1987) արեւմտահայ զարթօնքին տարբեր երեսը, ցոլացումը, Երզնկացիի իսլամական աղբիւրներու հարցը, որ եղաւ իմ Տոքթորականի թեզս, ինչպէս ըսի (1991), Ֆաթիմական հայերը (1997), եւ անխուսափելին, կամ ճակատագրականը` «Հայերը միջնադարեան իսլամական աշխարհին մէջ. փոխյարաբերութեանց նախատիպարներ» (paradigms), երեք հատորներով (2011-2013), վերջին տասը տարիներու աշխատանքս:

– Հայ-իսլամական յարաբերութեանց գրեթէ խոպան դաշտին պարագային էականը ինծի համար գտնել էր իմացականօրէն հաստատուն եւ պատմագրականօրէն առաւելագոյն չափով վստահելի մեթոտ մը եւ գործիքներ, եւ ամէն բանէ առաջ` կազմութիւնը յստակ վիճարկումներու` ի նպաստ բոլորովին անյայտ եւ նոր հայոց պատմութեան մը:

Այս գործը իր երեք հատորներով գրուած է իբրեւ վիճարկում մը եւ հիմնական վիճարկումս հետեւեալն է.

Եթէ եօթներորդ դարու կէսէն ի վեր արեւելեան Փոքր Ասիայէն մինչեւ Հարաւային Կովկաս եւ Սուրիա, հայերը եւ Հայաստանը, ինչպէս նաեւ արդի հանրապետութիւնը մաս կը կազմեն նաեւ իսլամական աշխարհին, եւ եթէ մինչեւ քանի մը տասնամեակներ առաջ ամբողջ շրջանը Սեւ եւ Կասպից ծովերէն մինչեւ Միջերկրական, ներառելով` Պարսկաստանը, Միջագետքը, Սուրիան, Լիբանանը, Պաղեստինը եւ Եգիպտոսը, բնակավայրն էին հայոց մեծամասնութեան, ուրեմն հայոց պատմութիւնը նաեւ մաս կը կազմէ այս մեծ տարածութեան եւ անոր ժողովուրդներուն:

Աւելի կարեւոր պարագայ մը:

Արաբ եւ այլ պատմաբաններուն վկայութեամբ, հայերը ապրած են այս մեծ շրջանին մէջ իբրեւ հիմնական ու բնիկ տարրեր: Ուրեմն եւ բնականաբար իրենց պարագային ալ գործօն են եղած այն օրէնքները, որոնք իշխած են մեծ շրջանին եւ ժողովուրդներուն ալ վրայ: Այսինքն տարրական նիութոնեան եզրերով, ինչպէս որ խնձnրը ծառէն կ՛իյնայ ձգողութեան օրէնքով, նոյն օրէնքով ալ Լուսինը կը դառնայ Երկրին շուրջ: Ուրիշ խօսքով, քանի որ պատմութեան մէջ չկան գաղտնի գրպաններ եւ մասնաւոր օրէնքներ, «հայկական նիւթերը» (things Armenian) ե՛ն  նաեւ միջինարեւելեան նիւթեր: Հայագիտութիւնը մաս կը կազմէ նաեւ միջինարեւելեան գիտութեանց, որ առանց մեր ներդրումին թերի է եւ պակասաւոր:

Հայագիտութիւնը եւ հայ գոյութիւնն ու ասպարէզը Միջին Արեւելքի մէջ եւ ամէն տեղ պէտք է որ դրուին շրջանառութեան մէջ: Ճիշդ է որ կան փոխադարձ հանդիպումներ  եւ այլն, սակայն նայեցէք վերջերս հրատարակուած միջինարեւելեան պատմութեանց, համալսարաններու ամպիոններուն բաղադրութեան, կատարուածը բոլորովին բաւարար չէ, ոչ ալ` քաղաքականօրէն յաջող:  Կացութիւնը problematic է կամ խնդիրային, եւ հոսկէ է, որ այս աշխատութիւնս կը ստանայ իր անյետաձգելիութիւնն ու օրինականութիւնը (legitimacy):

Երեք Հատորներու Ցանկ

Հատոր Ա. Արաբական Շրջանը Արմինիայի մէջ- VII-XI Դարեր

Volume I. (Transaction, 2011) The Arab Period in Arminyah-Seventh to Eleventh Centuries

Հատոր Բ. Հայկական Ռէալփոլիթիք Իսլամական Աշխարհին մէջ եւ Տարանջատուող  Նախատիպարներ եւ Կիլիկիոյ Պարագան – XI-XIV Դարեր

Volume II (Transaction, 2012) Armenian Realpolitik in the Islamic World and Diverging Paradigms Eleventh to Fourteenth Centuries and Case of Cilicia,

Հատոր Գ. Միջնադարեան Աշխարհաքաղաքացիութեան Նախատիպարներ եւ Երզնկա – Մարգարէն եւ Իսլամը Հայ Գրականութեան Մէջ – XIII-XIV  Դարեր

Vol III. (Transaction, 2013) Paradigms of Medieval Cosmopolitanism: Erzinjan – The Prophet and Islam in Armenian  Literature – Thirteenth to Fourteenth Centuries

Share this Article
CATEGORIES