Լեռ Կամսար. Մարդը` Գործին Մէջէն

ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ Լ. ՔԻՒՐՔՃԵԱՆ

Սոկրատեան կեցուածքը, գիտենք, կը բովանդակէ նաեւ քաղաքացիական գիծ մը, վերապահօրէն «պարտաճանաչ» գիծ – ա՛յն` որ հելլէն իմաստունը պիտի մղէր ընդունելու անարդար մահավճիռը եւ մոլեխինդի բաժակը…: Քաղաքացիական շեշտուած գիծ, որու մասին կը վկայեն Լեռ Կամսարի գործօն մասնակցութիւնը Վանի հերոսամարտին, ապա կամաւորական տարազով` ներկայութիւնը Սարիղամիշ` 1918-ին (ուրկէ ճակատի հրամանատար Դրօ Կանայեան զինք ետ թիկունք պիտի ղրկէ` «Քեզ որ մի բան պատահի` բա մեզ ո՞վ է ծաղրելու, գնա, ա՛յ մարդ, գնա`, քո գործն ուրիշ է, դու քո գործով զբաղուի» առարկութեամբ (35): Կամ` 1921-ի փետրուարէն ու ապրիլէն ետք, Պարսկաստան նահանջին իր մասնակցութիւնը, դրդուած կացինահար զոհերուն թաղում նախաձեռնելու քայլին, որուն համար… պատիժ կը սպառնար իրեն եւ գործակիցներու (36): Նոյն քաղաքացիական գիծը կը խօսի իր մէջ, երբ` արտասահման անցնելու պարբերաբար յայտնած իր փափաքին ակնարկելով` կը ճշդէ.

«Մեզ սաստիկ արգելուած է արտասահման գնալը, դրա համար էլ սաստիկ ցանկանում եմ արտասահման գնալ:

«Եթէ արտասահմանի դուռը ազատօրէն բաց լինէր մեր առջեւ, կարծում էք կ՛ուզենայի՞ գնալ: Բնա՛ւ երբեք: Ո՞վ իր հայրենի երկիրը թողած` պանդխտութեան ճամբայ բռնի: Ոչ ոք» (37):

Ապա՛. կուսակցութիւններու եւ քաղաքական գործիչներու քննադատ ու ձաղկիչ այս անկուսակցականը, իր իսկ բառախաղային բնորոշումով` «պանկուսակցականը», որքան անխնայ` նոյնքան արդար է եղած միշտ: Եւ գիտցած է գնահատել նախախորհրդային քաղաքական այն ուժերը, որոնք, հանրապետական խորհրդարանի մէջ իրեն «չէզոք պատգամաւորների լիդերի» (38) աթոռը առաջարկելէ  ետք (առաջարկ` որ ինք պիտի չընդունէր անշուշտ), կը շարունակէին տեսնել ու գնահատել իր խայթոցներուն բուժիչ յատկութիւնը:

Խորհրդային տասնամեակներու թաւալքին հետ, երգիծաբանը կարօտով ու աճող գուրգուրանքով պիտի վերյիշէ այսպիսի բարքեր ու վերաբերում, անհամեմատ աւելի պարկեշտ ու դեմոկրատական` քան սպաննող ներկան: Սկսած առաջին տասնամեակէն, ուր իր անսպառ հեգնանքին թիրախը կը դառնան խորհրդային մամուլի մէջ «Դաշնակցութեան մահը» աւետող ամէնօրեայ լուրերը,- անցեալ/ներկայ այս հակադրումը աստիճանաբար պիտի դառնայ աւելի շեշտակի, ոգեկոչումները` աւելի կարօտալի: Հոս մի քանի կարճ ակնարկութիւն միայն.

«Այն ժամանակ, երբ մեր երկիրն ազատ էր, մարդիկ ունէին ոչ միայն մասնաւոր սեփականութիւն, այլ սեփական համոզմունք (…) Կար մրցում ամէն բանի, հետեւաբար կեանք կար ամէն բանում (…) կուսակցութիւնների լիդերներ բեմ էին բարձրանում իրենց գաղափարները տարածելու, մէկը ծափահարւում էր, միւսը շւացւում, լինում էին բացճակատ յաղթողներ (…)» (39):

Այսպիսի կարօտի արտայայտութիւն է այն դրուագը, ուր` դաշնամուրին առջեւ նստած` «Կարկուտ տեղաց…» կը նուագէ, «մի կողմից էլ «Սա դաշնակցական երգ է…» մտածելով եւ մտովի զինք ձերբակալելու գալիք չեկիստներուն պատասխանելով… (40):

Կամ երբ կը յայտարարէ`

«Հայ իրականութեան մէջ, Դաշնակցութիւնն եղել է այն, ինչ Մամիկոնեան նախարարութիւնը հնում:

«Այսինքն:

«Երբ հայ ազգը իր ամէն տեսակ նեղութեան մէջ օգնութեան է կանչել, անմիջապէս իր սուրն առած նրան օգնութեան է փութացել, չխնայելով իր կեանքը…» (41):

Անշուշտ երգիծաբանը առաւե՛լ «լեռկամսարեան» է, երբ քաղաքական ուժերը կը գնահատէ` ո՛չ կարօտի զգացական մղումներով, այլ ազատութիւններու յարգանքի եւ մարդկայնութեան չափանիշներով: Ինչպէս, երբ` վերահաստատելով անկախ մարդու իր այդ կարգավիճակը ի պէտս «Սովետական Հայաստանի» բութ խմբագիրին ու Կենտկոմի, կը յայտարարէ. «Ես որ դաշնակցական թերթերում գրում էի` դաշնակ չէի, հիմա էլ` որ ձեր թերթումն եմ գրում` բոլշեւիկ չեմ…», ու կ՛աւելցնէ` «Ձեր թերութիւնները կը ծաղրեմ այն թափով, ինչ դաշնակցականներինն էի ծաղրում իրենց թերթերում…» (42): Կամ երբ կը յիշէ.  «Դաշնակցութիւնը ինքն իր ձեռքով էր փակցնում իր հիւանդ տեղերին ինձ, եւ ես ձեռաց առողջացնում էի նրան» (43):

Նոյն այս գիծը պիտի թելադրէ երգիծաբանին փորձել իրաւախոհութիւն, կոմպրոմիս` կրկնուած դիմումներով վարչակարգի մեծերուն: Ի հարկէ` ձախողութեան դատապարտուած դիմումներ, քանի իրեն համար բացարձակ նախապայման պիտի պահէր պարկեշտութիւնն ու արժանաւորութիւնը:

Երբ կը հակինք իրաւախոհութեան այս փորձերուն վրայ, հարկ է անդրադառնալ կարիքի ահաւոր բեռան մասին, որ երկար տարիներ ծանրացեր է երգիծաբանի ուսերուն: Այս մէկը` կ՛առնչուի Չարենցի ղեկավարած «Զտումի» պատմութեան.

«Աստուած իբր գերագոյն պատիժ Ադամին տուեց իր ճակատի քրտինքով աշխատելու եւ ապրելու պատիժը. այսօր այդ պատիժը պարգեւ է արդէն, որից [զրկում են] ինձ, չասելով սակայն` ինչո՛վ պիտի ապրեմ դուրս գալով  «դրախտից»:

«Եթէ խնդիրը ինձ, կնոջս եւ 90-ամեայ մօրս վերաբերէր` ոչինչ. ես կ՛օգտուէի «Սոկրատէսի բաժակից» առանց ամենայն ափսոսանքի (…) Ծերունի մօրս կը հրամայէի արագացնել քայլերը, մի բան էլ կինս կ՛անէր: Բայց բանը նրանում է, որ ես միակ կերակրողն եմ երեք փոքրիկների, որոնցից մեծը միայն վեց տարեկան է, եւ որոնք, տանը նստած, ողջ օրը «Լենին պապի» են մեծարում եւ «Տրակտոր ջան» երգում (…) Նրանց հետ ի՞նչ պիտի անել» (44):

Իրաւախոհական դիմումի օրինակ` կենտկոմի քարտուղար Զարոբեանի ուղղած նամակներէն մէկը.

«[Զ. Գրիգորեանին] դիմեցի եւ հետեւեալ պատասխանը ստացայ.

«- Մենք առայժմ սուր ֆելիետոնի կարիք չունենք:

«Պատասխանեցի.

«Ես բութ ֆելիետոն էլ կարող եմ գրել, եթէ այդ Ձեզ հարկաւոր է» (45):

Իրաւախոհական հակումը պարագայական չէ միայն. աշխարհայեացքային ամբողջ խորք մը ունի.

«Մէկը եթէ ինձ հարցնելու լինի` ի՞նչ հասարակարգ ես ցանկանում, ես կը պատասխանեմ` մի հասարակարգ, ուր մարդ ազատ լինի իր բոլոր գործերում եւ վերանայ միջամտութիւնը: Այսինքն` անարխիզմ:

«Ու եթէ այդ մէկը, ընդառաջելով իմ ցանկութեանը, սկսի պետական չափառները քանդել, ես նրա ձեռքը պիտի բռնեմ ու աւելացնեմ անմիջապէս.

«- Այո՛, բայց հնարաւոր չէ այդ: Մենք Ռոբինզոն Կրուզօ չենք ու չենք ապրում մենաւոր կղզում…» (46):

Իրաւախոհական գիծը կը դադրի տիրող ըլլալէ – մանաւանդ երբ զուր անցած են բանական «զիջումի» բոլոր քայլերը, գզրոցային մնալու դատապարտուած ձեռագիրներու տրցակներ ձգելով միայն իրեն (առաւել` անոնց բռնագրաւման ու հետեւող պատուհասումին վտանգը): Տիրողը հոս` անզիջող սկզբունքայնութիւնն է, թէեւ Դիոգինէս-Կամսար պիտի չախորժէր այս բառերէն – այնքան բնական է իր մօտ ու ինքնաբուխ` սկզբունքային այդ պարկեշտութիւնը: «Պլենում»ի ահաւոր երգիծա-պարսաւագիրը դրօշի պէս ծածանեցնող երգիծաբանը, այսպէս, իրաւացիօրէն պիտի մեղադրէ «մեր պատուարժան գրողներէն Իսահակեանն ու Շիրվանզադէն», որոնք «Փարիզէն խորհրդային իշխանութեան կողմէ Հայաստան են հրաւիրուած, ամսական 250 ռուբլով սոցիալիստ ըլլալու համար…: Յիշեալ գրողները ըստ ռոճկացուցակի փետրուարի 15-ին արդէն սոցիալիստ են եւ խզեր են իրենց բոլոր կապերը ազգային շրջանակներու հետ … Ահա այսպէս կ՛ըլլայ բոլոր գրողներուն վախճանը, որոնք իրենց քարոզած «անկաշառութենէն» ու «մաքրութենէն» պատառ մը չեն կտրեր անդին դներ, իրենց ծերութեան օրերը զարդարելու եւ պատուով մեռնելու համար…» (47):

Ճիշդ է, որ Իսահակեանի հանդէպ այս խստութիւնը պիտի մեղմանայ, յայտնօրէն` հետագայ անձնական շփումներու ու համակրանքի իբր հետեւանք – առանց սակայն լրիւ անհետանալու: Այս վերաբերումին անդրադարձ եղաւ աւելի վեր: Նոյնպիսի ներողամիտ, համակրական վերաբերում կը հաստատենք Ստ. Զօրեանի հանդէպ, որուն ուղղուած իր նամակը (1965), սիրալիր բայց մեղմօրէն մեղադրական, շատ բնորոշ է դարձեալ.

«… ես մեծ հաճոյքով եմ կարդում քո պատմուածքները … Դու զուսպ ես եւ չափաւոր ոչ միայն քո գրուածքներում, այլեւ քո առօրեայ կեանքում …Դու որպէս իսկական գրող, ճիշդ է որոշ տուրք տուիր սրանց արտառոց սոցիալիզմին (…), բայց ով քեզ անձամբ ճանաչում է` գիտի դրանք ոսկորներ էին, որոնք գցեցիր «շան» առաջ, որպէսզի թոյլ տայ քեզ զբաղուել իսկական արուեստով:

«Ստեփան, դու շատ լաւ գրող ես, ապրե՛ս, աւելի Զօրեան դառնաս: Բայց…

«Բայց դու մի մեծ մեղք ունես: Դու սքանչելի պատկերացնում ես անցեալը, զանց առնելով քո ապրած դարաշրջանը…» (48):

«Անցեալապաշտութեան» նոյն մեղքով պիտի ամբաստանուին նաեւ Դեմիրճեան, Ն. Զարեան եւ այլք: Տեղի տալով հեգնական մեկնաբանութեան մը. «Այսքա՛ն էլ բուռն զզուանք դէպի սովետական կարգերն ու իր թեմաները…» (49):

Հակադիր ուղղութեամբ մը, երգիծաբանը կը շնորհաւորէ Շոլոխովը, որ` «մեծ գրող` (…) «գրում է միայն ճշմարտութիւնը»:

«Երբ ես կարդացի նրա «Հերկած խոպանի» առաջին հատորը` ասացի:

«- Սրա երկրորդ հատորը չի լինի:

«Եւ իսկապէս էլ, նրա երկրորդ հատորը չգրեց Շոլոխովը:

«Ինչո՞ւ:

«Որովհետեւ նա իր վէպի առաջին հատորում միանգամայն ճշմարտացիօրէն տալով բոլշեւիկների` հին կարգերը տապալելու պատմութիւնը, բնականաբար երկրորդ հատորում պիտի տար նոր կարգերի կառուցումն, որ… գոյութիւն չունի» (50):

 (Շար. 3)

 

(35) «Կարմիր Օրեր», էջ 8:
(36) Անդ, էջ 406:
(37) Անդ, էջ 355:
(38) «Դիւան Լեռ Կամսարի», «Ազատամարտ – Վարուժան», թ. 7 (20), նոյեմբեր 1994:
(39) «Սոցիալիզմի Սահարա», էջ 135:
(40) «Կարմիր Օրեր», էջ 381:
(41) Անդ, էջ 197:
(42) Անդ, էջ 187:
(43) Անդ, էջ 365:
(44) «Բանտիս Օրագիրը», էջ 48:
(45) «Կա՞յ արդեօք վերադարձի մի նշոյլ կամ Բնաւեր, տնաւեր վասպուրականցին», Վանուհի Թովմասեան, «Ազգ – Մշակոյթ», Եր., 21 ապրիլ, 2007:
(46) «Կարմիր Օրեր», էջ 340-341:
(47) «Մահապուրծ Օրագիր», էջ 174:
(48) «Նամակ Ստեփան Զօրեանին», «Ազգ – Մշակոյթ», Եր., 19 դեկտ. 2009:
(49) «Կարմիր Օրեր», էջ 70:
(50) Անդ, էջ 364: