Ժամանակն Է` Ազրպէյճանը Դադարեցնի Հայաստանի Հանրապետութեան Տարածքի Բռնագրաւումը Եւ Կեանքի Կոչուի Առկայ Իրաւարարութիւնը

ԱՐԱ ՊԱՊԵԱՆ
Մոտուս Վիվենտի կեդրոնի ղեկավար

Տարիների ընթացքում Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան լուծման տարբեր ուղիներ են առաջարկուել: Վերջերս` 2012 թ. յունիսի 5-ին, ամերիկացի չորս փորձագէտի մասնակցութեամբ Ուաշինկթընի Վուտրօ Ուիլսընի անուան կենտրոնում տեղի են ունեցել քննարկումներ հետեւեալ վերտառութեամբ. «Լեռնային Ղարաբաղ. արդեօ՞ք սառեցուած հակամարտութիւնը կը վերաճի տաքի»: Ի դէպ, ուշագրաւ է քննարկումների ամսաթուի ու նիւթի եւ Ազրպէյճանի կողմից յունիսի 4-ի լոյս 5-ի գիշերը Հայաստանի Հանրապետութեան վրայ իրականացրած յարձակման զուգադիպութիւնը: Ինչեւիցէ, անցնենք բուն նիւթին:

Ցաւօք, ես ներկայ չեմ եղել այդ քննարկմանը եւ ծանօթ չեմ մանրամասներին: Այսուհանդերձ, արծարծուած գաղափարներից մի միտք գրաւեց ուշադրութիւնս, որին էլ կ՛ուզեմ անդրադառնալ: Միտքը հնչեցուել է Ուաշինկթընում գործող Արտաքին քաղաքականութեան ամերիկեան խորհրդի աւագ փորձագէտ Ուէյն Մերրիի  կողմից: Գաղափարը վերաբերում է Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութիւնը հարկադիր իրաւարարութեամբ լուծելուն: Ըստ լրատուական գործակալութիւնների, նա ասել է հետեւեալը. «Միջնորդները չեն բանակցում. երկու կողմերը` Ազրպէյճանը եւ Հայաստանը, թոյլ չեն տալիս, որ նրանց աշխատանքն արդիւնք տայ: Հիմա այս իրավիճակում ժամանակն է միջնորդութիւնից անցնել հարկադիր իրաւարարութեան»:

Հնչած միտքն սկզբունքօրէն տարբերւում է Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան լուծմանը միտուած մինչ այժմ արտայայտուած մտքերից: Եթէ առ այսօր հիմնական սկզբունքն այն էր, որ հակամարտութեան կողմերը պիտի իրենք յանգեն փոխադարձաբար ընդունելի տարբերակի, իսկ միջնորդ երկրները` տուեալ դէպքում Մինսքի խումբը եւ դրա եռանախագահները, պիտի նպաստեն դրան եւ հանդիսանան պայմանաւորուածութիւնների կատարման երաշխաւորը, ապա, այս դէպքում առաջին անգամ հնչում է հակամարտութիւնն առանց կողմերի համաձայնութեան, մի գուցէ անգամ նրանց կամքին հակառակ, լուծելու գաղափարը:

Հաշուի առնելով, որ ամերիկեան արտաքին քաղաքականութեան մշակման մէջ առկայ աւանդոյթը` նախ փորձագիտական մակարդակով հնչեցնել մտքեր, դրանք դնել շրջանառութեան մէջ, ապա, որոշակի հանգամանքների դէպքում, դրանք կիրառել գործնական քաղաքականութեան ոլորտում` այս գաղափարն աւելի հանգամանալից վերլուծութեան է արժանի: Առաւել եւս, որ Ուէյն Մերրիի ներկայումս ներկայացրած կառոյցը` Արտաքին քաղաքականութեան ամերիկեան խորհուրդը, էական ազդեցութիւն ունի Միացեալ Նահանգների քաղաքականութեան մէջ նոր մօտեցումների մշակման վրայ: Ինքը` Ուէյն Մերրին, նախկին փորձառու դիւանագէտ է` տասնամեակների աշխատանքային փորձով արտաքին գործոց եւ պաշտպանութեան նախարարութիւններում: Հարկ է ընդգծել, որ ցանկացած պարտադրանք, իսկ տուեալ դէպքում խօսքը պատերազմական գօտում հարկադիր իրաւարարութեան կիրառման մասին է, պահանջելու է մեծաթիւ «խաղաղարարների» առկայութիւն: Ակնյայտ է նաեւ, որ շատ երկրներ շահագրգռուած կը լինեն Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան գօտում` այն է Իրանի հիւսիսային սահմանին, մեծաթիւ «խաղաղարարներ» տեղակայելու հարցում:

Հիմա տեսնենք` առաջին հայեացքից Ուէյն Մերրիի խիստ նորարարական թուացող այս միտքը որքանով է իրականում նորը: Խորքի մէջ այս միտքը բնաւ էլ նոր չէ: Ըստ էութեան, իրաւարարութիւնը ներկայ հակամարտութեան լուծման այն ձեւն էր, որ նախ որդեգրել էր Փարիզի խաղաղութեան վեհաժողովը (1919-1920 թթ.), ապա դրան յաջորդած եւ դրանից ածանցուած Ազգերի լիկան (1920-1946 թթ.) եւ, բնականաբար, այն փոխանցուել է վերջինիս իրաւայաջորդ Միացեալ ազգերի կազմակերպութեանը:

Դիւանագէտները, քաղաքական եւ հասարակական գործիչները, փորձագէտները, խօսելով Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան մասին, յաճախ են գործածում «սառեցուած հակամարտութիւն» բառակապակցութիւնը: Սա հակամարտութեան միանգամայն ճիշդ բնորոշում է, սակայն հիմնական սխալն այն է, որ նրանցից շատերը «սառեցումը» հաշւում են 1990-ականներից: Իսկ իրականութեան մէջ բնաւ այդպէս չէ: Հակամարտութիւնն առաջացել է այն ժամանակ, երբ առաջին անգամ պատմութեան թատերաբեմում 1918թ. յայտնուած Ազրպէյճանական Հանրապետութիւնը, առանց որեւէ իրաւական կամ այլ հիմքերի, սկսեց յաւակնութիւններ ցուցաբերել նախկին Ռուսաստանի կայսրութեան Պաքուի եւ Էլիզապեթպոլի նահանգների ողջ տարածքի նկատմամբ` առանց հաշուի առնելու դրանց ժողովրդագրական պատկերը:

Բնականաբար այս մօտեցումն անընդունելի էր Փարիզի վեհաժողովում ներկայացուած մեծ տէրութիւնների` Միացեալ Նահանգների, Բրիտանական կայսրութեան, Ֆրանսայի, Իտալիայի եւ Ճափոնի համար, քանզի նոր պետութիւնների ստեղծման եւ դրանց սահմանների յստակեցման հարցում նրանք իրենց որոշումները խարսխում էին ոչ թէ հանգուցեալ պետութիւնների նախկին վարչական սահմանների, այլ Միացեալ Նահանգների նախագահ Վուտրօ Ուիլսընի առաջ քաշած, ժողովուրդների ինքնորոշման սկզբունքի վրայ:

Այսու, երբ Փարիզի խաղաղութեան վեհաժողովի Լոնտոնի առաջին խորհրդաժողովը (12 փետրուարի – 10 ապրիլի, 1920 թ.) 1920 թ. փետրուարի 16-ին կրկին հանգամանալից անդրադարձաւ Հայաստանի Հանրապետութեան սահմանների հարցին, որոշուեց մեծ տէրութիւնների մէկական ներկայացուցչի մասնակցութեամբ ստեղծել յանձնախումբ «Հայաստանի նորանկախ պետութեան սահմանների վերաբերեալ»: Ըստ այդ որոշման, 1920թ. փետրուարի 21-ին Բրիտանական կայսրութեան, Ֆրանսայի, Իտալիոյ եւ Ճափոնի ներկայացուցիչների ընդգրկմամբ ստեղծուեց նշեալ յանձնախումբը, որի պատրաստած 24 փետրուարի 1920 թ. թուակիր փաստաթուղթը` վերնագրուած «Զեկոյց եւ առաջարկներ Հայաստանի սահմանները որոշող յանձնախմբի» քննութեան դրուեց փետրուարի 27-ին:

Նիստը նախագահողը` Բրիտանական կայսրութեան արտաքին յարաբերութիւնների քարտուղար լորտ Քըրզընը անդրադառնալով Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի հանրապետութիւնների միջեւ առկայ տարածքային խնդիրներին` նշեց, որ` «Ղարաբաղի, Զանգեզուրի եւ Նախիջեւանի շրջանները վէճի առարկայ են: Այնտեղի բնակչութիւնը մեծ մասամբ հայկական է` բացի մի հատուածից, որը գրեթէ ամբողջովին թաթարաբնակ է»: Հարկ եմ համարում շեշտել, որ խօսքը Լեռնային Ղարաբաղի, առաւել եւս հետագայում նրա մի մասի վրայ ստեղծուած Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի մասին չէր, այլ` Ղարաբաղի մասին, որն ընդգրկում է նաեւ Դաշտային Ղարաբաղը:

Խնդրոյ առարկայ փաստաթուղթը, որն արտայայտում էր Բրիտանիոյ, Ֆրանսայի, Իտալիոյ եւ Ճափոնի միացեալ տեսակէտը Հարաւային Կովկասում սահմանների որոշման հարցում, նախատեսում էր նախ սպասել, որ կողմերն ինքնուրոյնաբար գան համաձայնութեան, ապա, անյաջողութեան դէպքում, սահմանները որոշել իրաւարարութեամբ. «Ինչ վերաբերում է Հայաստանի պետութեան եւ Վրաստանի, ինչպէս նաեւ Ազրպէյճանի սահմանին, ապա յանձնաժողովը համարում է, որ ներկայում նախընտրելի է սպասել վերոնշեալ սահմանների յստակեցման վերաբերեալ այնպիսի համաձայնութեան արդիւնքների, որոնց երեք հանրապետութիւններն իրենք կը յանգեն պայմանագրերի մէջ: Այն դէպքում, եթէ սոյն հանրապետութիւններն իրենց սահմանների վերաբերեալ չեն յանգի որեւէ համաձայնութեան, ապա հարցը պէտք է փոխանցուի Ազգերի լիկայի իրաւարարութեանը, որը կը ստեղծի միջդաշնակցային յանձնաժողով` տեղում որոշելու վերոնշեալ սահմանները` հաշուի առնելով, որպէս սկզբունք, ազգագրական տուեալները»:

Ինչպէս վերոշարադրեալից ակնյայտ է, Հայաստան-Ազրպէյճան, ինչպէս նաեւ Հայաստան-Վրաստան սահմանն իրաւարարութեամբ լուծելու սկզբունքն առաջարկուել եւ ընդունուել է դեռեւս 1920 թ. փետրուարի 24-ի մեծ տէրութիւնների միացեալ փաստաթղթով: Աւելին եւ ամենակարեւորը` յստակեցուել է սահմանազատման սկզբունքը` «հաշուի առնելով, որպէս սկզբունք, ազգագրական տուեալները»: Ընդսմին, զեկոյցին կից տրուած էր համապատասխան քարտէսը: Ըստ այդ փաստաթղթի, հաշուի առնելով 1920թ. Հարաւային Կովկասում տիրող ազգագրական պատկերը` Հայաստանի Հանրապետութեան տարածք էր համարւում ոչ միայն լեռնային, այլեւ դաշտային Ղարաբաղի զգալի մասը:

Յոյժ կարեւոր է, որ նշեալ փաստաթուղթն ընդգրկուել է նաեւ Միացեալ Նահանգների նախագահ Վուտրօ Ուիլսընի իրաւարար վճռի (22 նոյեմբերի, 1920 թ.) ամբողջական զեկոյցի մէջ` որպէս առաջին յաւելուածի 2-րդ փաստաթուղթ, որը վկայում է, որ Միացեալ Նահանգները ճանաչել են նշեալ փաստաթղթի իրաւական էութիւնն ու օրինականութիւնը: Նշեալ դրոյթները ներառուել են նաեւ Սեւրի պայմանագրի (10 օգոստոսի, 1920 թ.) մէջ` որպէս 92-րդ յօդուած. «Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի, ինչպէս նաեւ Վրաստանի միջեւ սահմանները կ՛որոշուեն շահագրգիռ երկրների ուղղակի համաձայնութեան միջոցով: Այն դէպքում, երբ շահագրգիռ երկրները մինչեւ 89-րդ յօդուածում յիշատակուած որոշման օրը չեն կարողանայ համաձայնութեամբ որոշել սահմանները, ապա խնդրոյ առարկայ սահմանը կ՛որոշուի Գլխաւոր դաշնակից ուժերի կողմից, որոնք էլ տեղում կ՛իրականացնեն նաեւ սահմանանշումը»:

Ամփոփելով վերոշարադրեալը` կարելի է անել հետեւեալ եզրակացութիւնը. Ուէյն Մերրիի առաջարկը` Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութիւնը իրաւարարութեամբ լուծելու վերաբերեալ, միանգամայն ընդունելի եւ իրատեսական է, քանի որ այն ոչ միայն արտայայտում է արդէն իսկ ամրագրուած եւ Բրիտանիայի, Ֆրանսայի, Իտալիայի եւ Ճափոնի կողմից ընդունուած որոշումը, այլեւ, որն աւելի կարեւոր է, խարսխուած է ժողովրդավարական այնպիսի սկզբունքի վրայ, ինչպիսին ազգագրական տուեալներն են:

Բնականաբար իրաւարարութեան հիմք կարող է լինել միմիայն 1920 թ. ազգագրական պատկերը, քանի որ ինչ տեղի է ունեցել 1920 թ. յետոյ` Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի անկախ հանրապետութիւնների բռնազաւթում օտար երկրի զինուած ուժերի` 11-րդ Կարմիր բանակի կողմից, ապա դրանց բռնակցումը Խորհրդային Ռուսաստանին ու դրա նոր տարազումին` Խորհրդային Միութեանը, միջազգային իրաւունքի կոպիտ եւ անսակարկ ոտնահարում է, իսկ ինչպէս ամրագրուած է միջազգային իրաւունքի մէջ, Ex injuria jus non oritur (իրաւունքը չի կարող խարսխուել անօրինութեան վրայ):

Հետեւաբար, կարծում եմ, որ միջազգային հանրութիւնը եւ առաջին հերթին Միացեալ Նահանգները պիտի հետեւեն ամերիկացի փորձագէտ Ուէյն Մերրիի առաջարկին եւ կեանքի կոչեն իրաւարարութեան սկզբունքի վրայ խարսխուած, արդէն իսկ առկայ միջազգային փաստաթղթի որոշումը, այն է` Ազրպէյճանի Հանրապետութեանը պարտադրեն, որ վերջինս իր զօրքերը դուրս բերի Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքը հանդիսացող Դաշտային Ղարաբաղից (իմ ոչ մասնագիտական հաշւումներով` 14 հազար քառ. քմ.) եւ Նախիջեւանից (5.4 հազար քառ. քմ.):

Քանի դեռ Ազրպէյճանի Հանրապետութիւնը ոչ միայն բռնագրաւումի տակ է պահում Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքի 19.4 հազար քառ. քմ., այլեւ շարունակում է յաւակնութիւններ ցուցաբերել ազրպէյճանական տեւական բռնագրաւում ներկայումս ազատագրուած Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքների նկատմամբ, տարածաշրջանում կայունութիւն չի լինի:

Մեծն Բրիտանիան, Ֆրանսան, Իտալիան եւ Ճափոնը, ինչպէս նաեւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները ամէն ջանք պիտի գործադրեն, որ հնարաւորինս արագ կեանքի կոչուի իրենց իսկ որոշումը: