Լեզուներ Եւ Ժողովուրդներ. «Հոպսըն – Ճոպսըն» Կամ` Այն Բառերը, Զորս Անգլերէնը Կը Պարտի Հնդկաստանի

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

«Հոպսըն- Ճոպսըն» մաս կը կազմէ Օքսֆորտ բառարաններու շարքին: Հնդկերէնէն անգլերէնին թափանցած բառերուն շարքին են. աւաթար, պանտանա, պանկըլ, պազար, պանկալօ, քաշմիր, քաթամարան, չիթա, չաթնէյ, քոթ, քարի, տինկի, կուրու, ճիմքանա, հալապըլու, ճանկըլ, ճութ, քաքի, քիչըրի, լութ, նիրվանա, փարիա, փաշմինա, փօլօ, փունտիթ, փիճամա, սարի, շամփու, շոլ, սուոսթիքա, թիք, թակ, թայֆուն, վերանտա, եոկա եւ այլն…:

ԵՐԿՈՒ ԱՆՁԵՐ 1872-ԻՆ ՍԿՍԱՆ ԿԱԶՄԵԼ ԲԱՌԱՐԱՆ ՄԸ` ՀՆԴԿԱՍՏԱՆԻ ՄԷՋ ԲՐԻՏԱՆԱՑԻՆԵՐՈՒ ԿՈՂՄԷ ԳՈՐԾԱԾՈՒԱԾ ԱՍԻԱԿԱՆ ԾԱԳՈՒՄՈՎ ԲԱՌԵՐԸ ՍՏՈՒԳԱԲԱՆԵԼՈՒ ՆՊԱՏԱԿՈՎ: ԻՐ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԵԱՆ ՕՐԷՆ Ի ՎԵՐ 1000 ԷՋՆՈՑ ԱՅՍ ԲԱՌԱՐԱՆԸ ՏԵՒԱԲԱՐ ՎԵՐԱՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԱԾ Է: ԱՆՈՐ ՄԷԿ ՆՈՐ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆԸ ԼՈՅՍ ՊԻՏԻ ՏԵՍՆԷ ՅԱՌԱՋԻԿԱՅ ՏԱՐԻ: «ՊԻ. ՊԻ. ՍԻ.» ԿԸ ՊԵՂԷ ԱՅՍ ԻՒՐԱՅԱՏՈՒԿ ԳՈՐԾԻՆ ՅԱՐԱՏԵՒ ԳՐԱՒՉՈՒԹԵԱՆ ԳԱՂՏՆԻՔԸ ԵՒ ԼԵԶՈՒԱԿԱՆ ՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՀԵՏԱՔՐՔՐԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏԸ:

«Հոպսըն-Ճոպսըն» կարճ եւ խորհրդաւոր վերնագիրն է բառարանին:

Իսկ անոր ենթախորագիրը կը բացայայտէ քիչ մը աւելին. «Բառարան` խօսակցական լեզուի մէջ անգլիա-հնդկական բառերու եւ ըսելաձեւերու, ինչպէս նաեւ` ստուգաբանական, պատմական, աշխարհագրական եւ բանական յարակից դարձուածքներու: Հեղինակներ` գնդապետ Հենրի Եույլ եւ Ա. Ս. Պուռնել»:

Սակայն նոյնիսկ «բանական» բառին նշումը ընթերցողը չի պատրաստեր գալիքին:

«Շատ խայտաբղէտ եւ իւրայատուկ գործ մըն է ասիկա», կ՛ըսէ բանաստեղծ Տալճիթ Նակրա:

«Անիկա չի նմանիր դասաւորուած որեւէ բառարանի, այլ կրքոտ մէկ յուշագրութիւնն է գաղութատիրական ժամանակներու Հնդկաստանի: Կը յիշեցնէ արտառոց անգլիացի մը` բառարանային կերպարով»:

Բառարանը հնդկերէն տեմ բառը կը բնորոշէ իբրեւ. «Սկիզբը` պղինձէ մետաղադրամ մը: Տեմրի բաւական սովորական արտայայտութիւն մըն է, որ կ՛ակնարկէ այս մետաղադրամին չնչին արժէքին: Յաճախ Հնդկաստանի մէջ կը հանդիպինք բրիտանացիի մը, որ կ՛ըսէ` «ո՛չ, ոչ մէկ տեմրի կու տամ»»: Այսպէս` աղօտ կերպով կը հասկնանք տեմրի բառին նշանակութիւնը:

Միայն այսքան` տեմ բառին ստուգաբանութեան մասին: Սակայն Եույլ եւ Պուռնել աւելին ունին ըսելիք.

«Եւ ասիկա մտածել կու տայ, թէ նմանօրինակ արտայայտութիւն մը, որ յաճախ կը լսենք Անգլիոյ եւ Հնդկաստանի մէջ կոպիտ ոճով խօսող անձերու շրթներէն, իրականութեան մէջ ծնունդ առած է այս վերջինին մէջ, եւ թէ` որքան ալ նախատինք պարունակէ այս թշնամական արտայայտութիւնը, երբ մէկը կը բարբաջէ. «Այ տոն՛թ քեր է տեմ», այլ խօսքով` «դահեկան մը արժէք չունի ինծի համար», նման բան մը գոյութիւն չունի բառին ստուգաբանութեան մէջ»:

Կը զգանք, թէ բառարանին մէջ լեզուին նկատմամբ մեծ խանդավառութիւն կը տիրէ, ինչպէս կը նկարագրէ Քէյթ Թելշըր, որ անգլերէն գրականութեան ձեռագիրներ կը սրբագրէ Ռոհամթընի համալսարանին մէջ եւ այժմ կը պատրաստէ Օքսֆորտի աշխարհի դասականներու նոր հրատարակութիւններու շարքը:

 

Բրիտանացի գաղութատէրեր` ընձառիւծի ձագի (չիթա) հետ:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

«Մեծապէս փառատենչ ձգտում մըն է լեզուական ազդեցութիւններու հետքը փնտռելը… ասիկա կը նշանակէ չափել բառերու երկար ուղեւորութիւնը,- կ՛ըսէ Թելշըր:- Ասիկա նաեւ կը նշանակէ բառերը ուսումնասիրել իրենց պարունակին մէջ եւ տեսնել, թէ ինչպէ՛ս անոնք կը նկարագրեն կեանքի կորսուած ձեւ մը»:

Կարօտախտի Աղբիւր

Երբ առաջին անգամ հրատարակուած էր այս բառարանը, անիկա արդէն կարօտախտի աղբիւր մըն էր եւ կը յիշեցնէր Արեւելեան Հնդկաստանի ընկերութեան ժամանակաշրջանը, երբ Հնդկաստան կը գտնուէր Բրիտանիոյ տիրապետութեան տակ:

«Այս գիրքը իր շուկան ունէր Հնդկաստանի մէջ. հոն ծառայող բրիտանացի զինուորները կը գնէին զայն: Անոր մասին գրախօսական մը զայն կը յանձնարարէր իբրեւ իտէալ ընթերցանութեան նիւթ` «ընթրիքէն ետք բանակավայրին մէջ կարդալու համար», ինչպէս կ՛ըսէ Թելշըր:

Բառարանը կը պարունակէ բազմաթիւ վարչական ըսելաձեւեր. բառեր, զորս բրիտանացիք պէտք էր գիտնային: Սակայն յայտնապէս նաեւ կը ծառայէր հաճելի ժամանցի եւ տրամադրութեան բարելաւումի, ոչ միայն Հնդկաստանի մէջ ծառայող բրիտանացիներուն համար, այլ նաեւ` Հնդկաստանի մէջ իրենց ծառայութիւնը աւարտելէ ետք իրենց երկիրը վերադարձող բրիտանացիներուն:

Անգլիա-հնդկական ուտելիքները ուշագրաւ տեղ կը գրաւեն բառարանին մէջ: Օրինակ` Քիչըրիի սահմանումը կ՛ըսէ.

 

«Հոպսըն-Ճոպսըն»-աբանութիւններ.

Քիչըրի. համեմուած բրինձի ճաշ մը: «Հոպսըն-Ճոպսըն» զայն կը նկարագրէ իբրեւ «բրինձի կոյտ» մը` կարագով, շերտուած սոխով եւ տալով (հնդկական բոյս մը) պատրաստուած եւ համեմուած:

Շամփու. «Մկանները շաղել եւ ճզմել` յոգնութիւնը փարատելու նպատակով»:

Փիճամա. «Լայն շապընկեր կամ տաբատ` կապուած մէջքին շուրջ»:

Ճիմքանա. «Կայարանի մը մէջ հանրային հանգստավայր, ուր մարմնակրթանքի եւ խաղերու յատուկ դիւրութիւններ կը տրամադրուին»:

Վերանտա. «Սիւնազարդ վերնատուն` բնակարանի մը շուրջ»:

«Բրինձի կոյտ մը` կարագով, շերտուած սոխով եւ տալով (հնդկական բոյս մը) պատրաստուած եւ համեմուած: Ասիկա սովորական ճաշ մըն է ամբողջ Հնդկաստանի տարածքին եւ յաճախ կը հրամցուի անգլիա-հնդկական նախաճաշի սեղաններուն վրայ: Անգլիոյ մէջ այս բառը յաճախ կը գործածուի` ակնարկելով դարձեալ եփուած ձուկի կոյտի մը, որ կը սպասարկուի իբրեւ նախաճաշ, սակայն այս ձեւի գործածութիւնը սխալ է: Թէեւ քիչըրիի հետ յաճախ ձուկ կ՛ուտուի, սակայն ձուկը մաս չի կազմեր այս ճաշին»:

Բառարանէն կը տեղեկանանք, թէ չիլին «անգլիա-հնդկական ժողովրդային անուն մըն է, որ կը տրուի կարմիր կծու պղպեղին»:

«Անկասկած, որ այս անունը կու գար Չիլիէն` Հարաւային Ամերիկայէն,- կը գրեն Եույլ եւ Պուռնել:- Հոնկէ այս բանջարեղէնը տարուած է Հնդկական արշիպեղագոս եւ ապա` Հնդկաստան»:

«Այսօր ո՞վ չի գիտեր, թէ ի՛նչ կը նշանակէ չիլի», հարց կու տայ Տալճիթ Նակրա:

«Սակայն հաւանաբար առաջին անգամ է, որ անիկա կ՛արձանագրուի արեւմտեան բառարանի մը մէջ, եւ ինծի համար հաճելի է ծանօթանալ այս բառին ծնունդին», կ՛աւելցնէ ան:

Նակրայի նման հեղինակներու համար «Հոպսըն-Ճոպսըն» յաճախ ներշնչումի աղբիւր մը եղած է:

 

Կին մը կը հաւաքէ չիլիի (կարմիր կծու պղպեղ) բերքը:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

«Հոպսըն-Ճոպսըն» կը սահմանէ նաուքար-չաուքար ըսելաձեւը: Անիկա կը նշանակէ «սպասեակներ»: Սակայն բառարանին հեղինակները կը շարունակեն.

«Այն զրնգուն եւ կրկնակի հնչող ըսելաձեւերէն մէկը, զոր արեւելքցիները կը սիրեն գործածել, նոյնիսկ` անգլիացիներէն աւելի: Ինչ կը վերաբերի անգլիացիներուն, թող անոնք բաղդատեն հակըր-մակըրը (խառնափնթոր վիճակ), հարտի-կարտին (երաժշտական գործիք մը), թիփ-թոփը (կատարելագոյն), հիկըլտի-փիկըլտին (խայտաբղէտ վիճակ), հոքուս-փոքուսը (ճարպիկ խաբէութիւն), թիթ ֆոր թաթը (փոխադարձ), թոփսի թըրվին (գլխիվայր)… հարում-սքարումը (ուրախ-զուարթ), ռոլի-փոլին (կարճուկ-գիրուկ), ռամփ էնտ սթամփը (յետոյք), սլիփ-սլոփը (սնամէջ խօսակցութիւն)…»:

«Կը սիրեմ այս նմանավանկ բառերը «Հոպսըն-Ճոպսըն»-ի մէջ», կ՛ըսէ Նակրա:

«Անոնք իմ մայրենի լեզուիս մէջ շատ հարազատ երեւոյթներ են եւ կը նկատեմ, թէ ինչպէ՛ս ներշնչման աղբիւր դարձած են բազմաթիւ գրագէտներու համար, մասնաւորաբար` Սալման Ռուշտիի, որուն «Միտնայթ՛ց չիլտրըն» վէպը հարուստ է նման ըսելաձեւերով:

«Զուտ Անգլիական Նախաձեռնութիւն Մը»

Տալճիթ Նակրա մեծ հաճոյք կ՛ապրի ի տես բառերու այս արտասովոր «աւարին» եւ զայն կը ներկայացնէ «Պի. Պի. Սի.»-ի ձայնասփիւռի մէկ յայտագիրին մէջ, որուն վերնագիրն է. «Հոպսըն-Ճոպսըն. է վերի ինկլիշ էնթըրփրայզ» (զուտ անգլիական նախաձեռնութիւն մը):

Հոպսըն-Ճոպսըն բառը ինքնին մաս կը կազմէ այս ցանկին:

«Բարեկամս` հազարապետ Ճոն Թրոթըր կ՛ըսէ, թէ այս ըսելաձեւը յաճախ լսած է Փունճապի մէջ, ուր բրիտանացի զինուորներ կը գործածէին զայն: Իրականութեան մէջ անիկա անկլօ-սաքսոն տարբերակն է մահմետականներու լաց ու կոծին, երբ անոնք իրենց կուրծքը կը ծեծեն` մուհարրամի ժամանակ եւ կը կանչեն` «եա՜ Հասան, եա՜ Հասան»», կը գրեն բառարանին հեղինակները:

Այլ հեղինակ մը, որ ներշնչուած է այս բառարանէն, Թոմ Սթոփարտն է: Անոր «Ինտիըն ինք» թատրերգութեան մէջ երկու տիպարներ կը մրցին` նախադասութեան մը մէջ առաւելագոյն թիւով «Հոպսըն-Ճոպսըն» բառարանէն բառեր գործածելու համար:

Սթոփարտ կ՛ըսէ, թէ դիտումնաւոր կերպով ընտրած է անգլիախօս հանդիսատեսներուն ծանօթ բառեր, ինչպէս` վերանտա, պանկալօ, ճիմքանա, փիճամա, պազար, թակ, լութ, հալապըլու: Զարմանալին այն է, թէ շատ մեծ թիւ մը կը կազմեն մեզի ծանօթ նման բառերը:

««Հոպսըն Ճոպսըն»-ի մէջ գտնուող բառերը ուսումնասիրելով` կը սկսինք անդրադառնալ, թէ ամէն օր մեր գործածած բառերէն քանի՛ հատը իրականութեան մէջ հնդկական է», կ՛ըսէ Թելշըր:

«Կը գործածենք շամփուի, փիճամայի եւ պանկըլի նման բառեր: Կը մտածենք, թէ կայսրութիւն կը նշանակէ` տիրապետութիւն եւ հակակշիռ, ուժի գործածութիւն եւ չարաշահութիւն: Սակայն կարելի է անոր մասին մտածել նաեւ աւելի սերտ մակարդակի վրայ: Կը կարծեմ, թէ «Հոպսըն -Ճոպսըն» մեզի կու տայ այս առիթը»:

Նակրա կ՛ըսէ, թէ բառարանին ճիշդ ա՛յս յատկանիշն է, որ կը սիրէ:

«Այսինքն ներկայիս կայսրութիւնը կը թուի ըլլալ վիքթորեան ժամանակաշրջանի բազմամշակոյթ դրութեան ծրագիր մը, ուր հինտուներու, մալէյներու, արաբներու եւ նոյնիսկ չիներու լեզուներէն բառեր կրնան միախառնուիլ անգլերէն բառերու հետ. բառեր, որոնք իրե՛նք վերստեղծուած են` նոր դրացիներու հետ յարաբերութեամբ», կ՛ըսէ Նակրա:

Բառարանին ներածականին մէջ Եույլ կը գրէ, թէ հնդկական ծագումով բառեր` «անգլերէնին մէջ թափանցած են Էլիզապէթ թագուհիին իշխանութեան աւարտէն ի վեր` Ճէյմս թագաւորին գահակալութեան օրէն սկսեալ»:

Քալիքօ, չինց եւ կինկհամ բառերը (հիւսուածեղէնի տեսակներ) այդ ժամանակ արդէն «կայք հաստատած էին Անգլիոյ շտեմարաններուն եւ վաճառատուներուն մէջ եւ կը սպասէին մուտք գործելու անգլիական գրականութեան մէջ», ինչպէս կը գրէ բառարանին հեղինակը:

Արտառոց, հաճելի, հետաքրքրական մանրամասնութիւններով լեցուն այս բառարանը նաեւ իր ժամանակներուն հայելին է: «Բրիտանական մշակութային գերակայութեան ներհուն զգացողութիւն մը կը տիրէ բառարանին մէջ», կ՛ըսէ Թելշըր:

Միւս կողմէ` վիպագիր Ամիթաւ Կոշ վստահ է, թէ պիտի չուզէր հանդիպիլ Եույլի եւ Պուռնելի:

«Ո՛չ, չեմ կարծեր, որ երբեւիցէ պիտի փափաքէի հանդիպիլ անոնց,- կ՛ըսէ ան:- Բառարանը հաճելի է ինծի համար, սակայն ամբողջութեամբ համակուած է ցեղային խտրականութեան գաղափարներով: Երբեք իբրեւ հիւր պիտի չմասնակցէի անոնց ընթրիքի սեղանին»:

Հարաւային Հնդկաստանի լեզուներու մասնագէտ Արթըր Պուռնել մեռած է նախքան բառարանը կազմելու ծրագիրին աւարտը:

Գնդապետ Հենրի Եույլ` հանգստեան կոչուած պենկալցի ճարտարագէտ մը, որ դարձած էր նախագահը Ռոյըլ էժիաթիք սոսայըթիի, ի վերջոյ իր 14 տարուան տքնաջան աշխատանքին վերջ մը դրած է 1886-ին, ո՛չ թէ որովհետեւ աւարտած էր զայն, այլ որովհետեւ «Արուեստը երկար է, իսկ կեանքը` կարճ», ինչպէս գրած է իր ներածականին մէջ:

 

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )