Անգրագէտ Եւ Անպատասխանատու Խօսքեր

Յ. ՊԱԼԵԱՆ

Աւելի քան տասնամեակ մը առաջ գրուած այս տողերը, վերջերս խմբագրութեանս ուղարկուեցան հեղինակին կողմէ, որ գրած էր, թէ հակառակ տասնամեակ մը առաջ լոյս աշխարհ գալուն, «տակաւին այսօր այնքա՜ն անհեթեթութիւններ կ’ըսուին, որ հին-նոր մտածումներս կը յղեմ ձեզի»: Նկատի ունենալով, որ գրութիւնը այժմէական է, զայն կը ներկայացնենք մեր ընթերցողներուն:

Հայ մարդուն համար դժուար է դիմադրել վարդապետական կարծիքներ յայտնելու փորձութեան, երբ կը ներկայացուի խօսափողը` հանդիսութեան մը ընթացքին, ձայնասփիւռի կամ հեռատեսիլի լրագրողին կողմէ: Յաճախ զաւեշտի կը նմանին համեստ մարդոց կողմէ ըսուած խօսքերը: Թէեւ միշտ զարմացած եմ, որ ինչո՞ւ անոնք քաջութիւնը չունին մերժելու առաջարկը, եւ ըսելու, որ աւելի յարմար տեղեակ անձեր կան, որոնք հանգամանօրէն կրնան արտայայտուիլ եւ բացատրել: Տարրական համեստութիւն եւ դերերու բաշխում:

Նման պարագաներ յաճախադէպ են, վարժուած ենք, կը հանդուրժենք: Բայց կայ սահման մը, զոր ո՛չ խօսողը եւ ո՛չ լսողը իրաւունք ունին անցնելու: Այսինքն հիմնական խնդիրներ կան, որոնց պարագային անտեղեակութիւնը կարելի չէ մարգարէութեան պատուանդանի վերածել, անձնական կացութիւնը ընդհանրացնել եւ համարել կանոն: Այս դասին կը պատկանին հայրենիքի, քաղաքականութեան, ներառեալ` Հայ դատի, կրօնի, մշակոյթի եւ լեզուի խնդիրները, որոնք ազգը կը գոյացնեն: Հետեւաբար ներելի չէ անոնց մասին ընդհանրացումներ կատարել` առանց հիմնաւորումներու. առարկայական եւ ազգային-գաղափարախօսական:

Մի ոմն, Ֆրանսա թէ Հայաստան, երբ կը գտնուի խօսափողի առջեւ, կը ճառէ այնպէս, որ կարծէք տուեալ համայնքի կեանքին մասնակից է, քաջատեղեակ, տուեալներ ունի: Այս խորհրդածութիւնը հայերէնի գործածութեան կը վերաբերի: Ո՞վ այսօր կրնայ ըսել, թէ, օրինակ, Ֆրանսայի հայութեան ո՞ր տոկոսը հայերէն կը խօսի, կը կարդայ, կը հասկնայ, կը գրէ, ո՞ր տոկոսը բնաւ չի հասկնար եւ չի խօսիր, եւ այդ մարդոց ո՞ր տոկոսը կ’առնչուի հայ կեանքին: Այս անորոշութեան մէջ, ո՞ր իմաստունը կրնայ պատասխանատուութեամբ ըսել, որ Ֆրանսայի մէջ հայերէն խօսող չկայ, եւ որպէս հետեւանք` եզրակացնել, որ այս պայմաններուն մէջ արեւմտահայերէնը վերջացած է: Նման դատարկաբանութեան հեղինակները կ’այցելե՞ն հայկական վարժարանները, զանազան սրահներու մէջ տեղի ունեցող գրական եւ մշակութային հայերէնով տեղի ունեցող հանդիպումներու ներկայ կ’ըլլա՞ն, հայերէնով լոյս տեսնող թերթ կը ստանա՞ն, կը լսե՞ն հայկական ձայնասփիւռը, եւ անոր հայերէնով արտայայտուող հիւրերը, տեղեա՞կ են, որ Ֆրանսա եւ այլուր հայերէն գիրքեր կը գրուին եւ կը հրատարակուին: Եթէ հեռաւոր արուարձանի մը անկիւնը, կամ գաւառական քաղաքի մը իրենց առանձնութեան մէջ, հաւաքականութեան հետ հաղորդութեան պակասի պատճառով, իրենց անձնական օրինակը չընդհանրացնեն, նման թեթեւսոլիկ եզրակացութիւններու չեն յանգիր, եւ մանաւանդ չեն պոռար: Անդրադարձած կ’ըլլային, որ հայկական զգացումի զարթօնք կայ, քսանհինգ հազար հայեր ցոյցի կը մասնակցին: Ի դէպ, եզրակացնելէ առաջ, տեղատուութիւնը ընդհանրացողները կա՞ն այդ քսանհինգ հազարին մէջ… Ինչ կը վերաբերի հայերէնախօսութեան, եթէ հայ կեանքին մասնակից եղած ըլլային, պիտի տեսնէին, թէ ոչ հայախօս հայրեր եւ մայրեր իրենց զաւակները կը ղրկեն հայկական վարժարան, հերթի կը սպասեն տեղի չգոյութեան պատճառով: Այս պայմաններուն մէջ, ինչպէ՞ս կարելի է ինքզինքին թոյլ տալ իրականութեան չհամապատասխանող եզրակացութիւններ: Երբեք չենք ըսած, որ արտասահմանը հայրենիք է, ուր իւրաքանչիւր հայածնունդ բնական կերպով հայերէն կը խօսի: Բայց անպատասխանատուութիւն է դամբանական խօսիլ մեր համայնքներուն համար` ըսելով, որ հայերէնախօսութիւնը մեռած է: Նման չարագուշակ, իբր թէ սրտցաւ մարգարէներ ի՞նչ ըրած են եւ ի՞նչ կ’ընեն, որպէսզի մեր համայնքները չհասնին տեղատուութեան: Նման անձեր գիտե՞ն, որ հաւատաւոր երիտասարդ հայրեր եւ մայրեր իրենց զաւակներուն հետ հայերէն սորվեցան եւ կը սորվին, երրորդ սերունդին պատկանող տղաք եւ աղջիկներ կան, որոնք առանց օտար բառերու դիմելու` հայերէն կը խօսին եւ կը գրեն…

Յանձնառութեան պակասը, ընտանիքի նախորդներու տառապանքի մշակումով եւ ժամանակակիցներու կեանքին անհաղորդ մնալով ապրելու ոճը կ’առաջնորդեն իրականութենէ խզուած մտածումներու, դատումներու, եւ երբ առիթը ներկայանայ, առանց նուազագոյն ողջախոհութեան, բարձրաձայն բաներ մը ըսելու: Բայց այս առանձնութեան մէջ ապրող անտեղեակ յոռետեսները նուազ յանցաւոր են, քան անոնք, որոնք ինչ-ինչ պատճառներով խօսափող կամ այդպէս բաներ կ’ընծայեն հիմնաւորումէ զուրկ դատարկաբանութիւններու:

Վերջերս, Հայաստանի Լեզուի պետական վարչութիւնը, յայտնեց, որ հայերէնը հայրենիք է հայոց: Բանաստեղծն ալ ըսած էր, որ` «Հայ լեզուն տունն է հայուն աշխարհի չորս ծագերուն»:

Ընդհանրացնելէ առաջ տեղատուութեան սեփական օրինակը, արգիլուած չէ մտածել:

Յունիս 2001

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )