«Ազդակ»` Ութսունհինգ Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն. Հայ Կեանքը Պուրճ Համուտի Եւ Սին Էլ Ֆիլի Մէջ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Պէյրութ գետի կամուրջը եւ Պուրճ Համուտ

Պուրճ Համուտի մէջ մարաշցիներու հաստատումէն եւ Նոր Մարաշ թաղի հիմնադրութենէն ետք, հետզհետէ նոր թաղամասեր կազմաւորուեցան: Թրատ ընտանիքին կալուածը գնելով մեծ մասամբ ատանացի ընտանիքներ հոն կեդրոնանալով Նոր Ատանա թաղը հիմնեցին եւ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին ու Աբգարեան վարժարանը կառուցեցին: Նոր Ատանայի շրջակայքը կազմաւորուեցան Նոր Եոզկատ, Նոր Ամանոս եւ հետագային ալ` Նոր Կիլիկիա թաղերը:

Իրենց կարգին սսեցիք Սամման ընտանիքին կալուածը գնելով Նոր Սիս թաղամասը  հիմնեցին եւ Սուրբ Սարգիս եկեղեցին ու Լուսինեան վարժարանը կառուցեցին:

Նոյն ժամանակ կառուցուեցաւ Կիւլլապաշէնը` քառասուն ընտանիքի համար, իւրաքանչիւր ընտանիքի բաւականաչափ հող տրամադրուեցաւ բանջարանոցի եւ պարտէզի համար: Թաղը իր առանձին աղբիւրը ունէր:

Նոր Սիսէն անդին, դէպի Նապաա երկարող դաշտին վրայ կազմաւորուեցաւ Պամիանոց թաղամասը:

Իսկ ներկայ Արագած թաղին մէկ մասը մինչեւ 1943-1944 գերեզմանատուն էր. շրջակայքը կային եղէգնուտներ եւ բանջարանոցներ:

Պուրճ Համուտի հայ կեանքին անդրադառնալով «Ազդակ» 6 փետրուար 1937-ին, «Անդր-Նահր» խորագիրով թղթակցութեամբ կը գրէր.

«Պէյրութը Անդր Նահրէն կը բաժնուի կամուրջով մը եւ կը գտնուի քաղաքի արեւելեան կողմը:

Այս նոր կառուցուած թաղը իր մէջ կը հաշուէ 15 հազարի մօտ հայութիւն մը, իսկ մէկ տասներորդը արաբներ են:

Պէյրութահայութիւնը ճշգրիտ գաղափար մը չունի Անդր Նահրի մասին եւ ա՛յդ իսկ պատճառաւ, պարտաւոր զգացինք ինքզինքնիս համառօտ ամփոփ տեղեկութեամբ մը ծանօթացնել յիշեալ թաղամասի հայ բնակչութեան արդի տնտեսական, կրթական, առեւտրական եւ այլ վիճակը բոլոր անոնց` որոնք կը շահագրգռուին իրենց հայրենակիցներով:

Առեւտրական.- Անդր Նահրի կամուրջէն անմիջապէս կ՛երկարի շուկայ մը դէպի Անթիլիաս, մեծաւ մասամբ` մրգեղէնի, նպարեղէնի, բանջարեղէնի խանութներ, սրճարաններ, գինետուներ, փոքրիկ առեւտրական գործերով պարապողներ, հացագործներ եւ մսավաճառներ, բոլորն ալ հայ եւ փոքրիկ դրամագլուխով պարապողներ: Այս շուկային վրայ կը հաշուըւին 3-4 մեծ խանութներ, որոնք, մեծ առեւտրականներու հետ համաձայնութեան գալով` իրենց ծախելիք ուտեստեղէնները, քարիւղ, շաքար եւ այլն դրամագլուխի հաշուով կը սպառեն եւ պատճառ կը հանդիսանան, որ փոքրիկ խանութպանները դժուարութեան մատնուին եւ իրենց ձեռքին մէջ ունեցած աննշան դրամագլուխն ալ ի զուրի սպառեն: Թաղային խանութներու առեւտրական վիճակն ալ անգոհացուցիչ եւ նոյնիսկ յուսահատեցուցիչ է: Անդր Նահրի ընդհանուր շուկային վրայ առեւտուրով գբաղողներուն մէջ շահադէտներ անպակաս են եւ պատեհութիւնը միշտ օգտագործել կը փորձուին: Իսկ թաղամասի բնակչութեան առաւելագոյն տոկոսը կը կազմեն բանուորներ, արհեստագործներ եւ հողագործներ, որոնք վերջին տարիներս մատնուեցան անգործութեան եւ թշուառութեան:

Պուրճ Համուտ 1930-ական տարիներուն

Թաղային բաժանում.- Անդր Նահրը կը բաժնուի շատ մը փոքրիկ թաղամասերու, Նոր Մարաշ, Նոր Սիս, Թրատ, Նոր Ատանա, Կիւլլապաշէն, Թիրօ եւ Ճիտէյտէ: Վերջին թաղամասին մէջ կը բնակին արաբներ եւ թաղապետութիւնը հաստատուած է այդտեղ:

Կրթական.- Իւրաքանչիւր թաղմաս ունի իր վարժարանը, նախակրթարանի եւ մանկապարտէզի առանձինն բաժիններով: Երկսեռ աշակերտութեան թիւը հազարը կ՛անցնի: Վարժարանները կը կառավարուին Թաղական Խորհուրդներով եւ կապուած են Լիբանանի Ուսումնական Խորհուրդին: Վարժարաններու պիւտճէն կը հայթայթուի տարեթոշակներէ, հանդէս-ներկայացումներէ, նուիրատուութիւններէ գոյացած հասոյթներով: Կառավարութիւնն ալ տարեկան որոշ գումար մը կը տրամադրէ այս վարժարաններուն, իսկ Բարեգործականը կը նպաստէ մի միայն իր կրթական հսկողութեան ենթակայ եղող վարժարաններուն:

Վարժարաններու բաժանումը եւ կեդրոնական նախակրթարանի մը չգոյութիւնը մեծապէս կը վնասեն պիւտճէին եւ կը ծանրաբեռնեն ժողովուրդն ալ:

Կրօնական.- Ինչպէս վարժարանները, նմանապէս եկեղեցիներն ալ բազմաթիւ են, Նոր Մարաշի Քառասնից Մանկանց, Նոր Սիսի Ս. Սարգիս, Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ, Թրատներու եկեղեցիները ունին մէկէ աւելի իրենց քահանայ հայրերը եւ թաղային ծուխերը. եկեղեցիներէն ոմանք տախտակաշէն են: Եկեղեցիներէն գոյացած հասոյթը հազիւ քահանայ հայրերուն առտնին տնտեսութիւնը կը բաւարարէ եւ չափազանց չնչին մաս մը միայն վարժարաններու պէտքերուն ի հաշիւ կ՛օգտագործուի:

Առողջապահական.- Անդր Նահր թաղամասը եղած է նախապէս Պէյրութի ամենավատ կլիման ներկայացնող վայր մը եւ զուրկ ժողովրդական բնակութենէ: Կիլիկեան արտագաղթը եւ այլ քաղաքական իրադարձութիւններ հայերը առաջնորդեցին մինչեւ հոս: Դժբախտաբար, հակառակ թաղապետութեան Առողջապահական Բաժնի գրասենեակի պաշտօնէից կողմէ թափուած ջանքերուն եւ տրուած հոգածութեանց ու խնամքին, ամէն ամառուան եղանակին մալարիան զգալի աւերներ կը գործէ ժողովուրդին մէջ. պարագան միեւնոյնն է ձմեռուան եղանակին համար, որովհետեւ, ժողովուրդը` թշուառութեան պատճառաւ կարեւոր սնունդէն կը զրկուի եւ մատնուած ու դատապարտուած է որեւէ հիւանդութենէ վարակուելու:

Անդր Նահրի մէջ երկու հայ դեղարաններ կան եւ տասնէ աւելի հայ բժիշկներ, որոնք սակայն հազիւ օրապահիկնին կ՛ապահովեն: Կը ճանչնանք երիտասարդ հայ բժիշկներ, նորաւարտ եւ ապագայ կեանքի բարւոքման կարօտ, առանց նկատի առնելու յիշեալ թաղամասի բնակչութեան քայքայուած տնտեսականը եւ թշուառութիւնը, կը փորձուին Անդր Նահրի մէջ դարմանատուներ հաստատել եւ իրենց ապրուստը ապահովելու միջոց փնտռել հոս, այս կերպով թէ՛ ժամավաճառ կ՛ըլլան եւ թէ՛ բժշկական արժանիքէն բան մը կը կորսնցնեն: Հոս, բժիշկի մը այցեգինը հինգէն տասը ֆրանք չանցնիր, իսկ հիւանդը բժիշկի դարմանատան մէջ քննութեան կը վճարէ մի միայն երկու ֆրանք:

Մէկ խօսքով, Անդր Նահրի մէջ կեանքը իր բոլոր կողմերովը հիւանդ է…

Կալուած.- Կիլիկեան արտագաղթէն անմիջապէս վերջ, երբ ժողովուրդը Լիբանանի զանազան մասերուն մէջ տեղաւորուելու համար բնակարաններու կարիքը զգաց: Կիլիկիայէն հետը բերած եւ արդար քրտինքով շահուած գումարները վատնուեցան հողերու գնման եւ բնակարաններու շինութեանց համար ատաղձներու ու նիւթերու, այս պարագան մեծապէս ծառայեց կարգ մը շահադէտ սմսարներուն, որոնց գրպանները հայ ժողովուրդի արդար քրտմամբ շահուած գումարներով պարարտացան: Այսօր, Անդր Նահրի մէջ իբր կալուածատէր կը ճանչցուին մի միայն եօթը ընտանիք, մնացածները, որոնք իբր թէ տուն տեղ շինած ու կազմած են, մինչդեռ, իրական արժէքով թշուառներ են, եւ նոյնիսկ… հացակարօտ: Բոլորն ալ պատրաստ են իրենց շինած տուները ծախելու կէս գինով (եթէ կարող ըլլայ) եւ վճարելու իրենց պարտքերը հողատիրոջ, Ազգերու Դաշնակցութեան տեղական գրասենեակին եւ այլն: Այս դժբախտութեան պայմաններուն տակ ապրող Անդր Նահրի հայ բնակչութիւնը (մէջը հաշուելով երեք քոյր յարանուանութիւնները) անխտրաբար հրաշքո՛վ է որ միայն կրնայ իր ընտանեկան ապրուստը ապահովել:

Երիտասարդութիւն.- Տխուր թէեւ, սակայն իրողութիւն է, երբ խոստովանինք թէ Անդր Նահրի գործաւոր, արհեստաւոր հայ երիտասարդութիւնը – կուսակցականի գիտակից դասակարգին բացառութիւնները յարգելով – հետզհետէ կ՛այլասերի եւ կ՛ուծանայ հայ կեանքէն: Կը սիրէ թրքերէն թերթերու ընթերցանութեամբ պարապիլ, թրքերէն խօսիլ ու երգել, թրքերէն պարել, եւ, եթէ չ՛ամչնայ, հայկական երգերն ու պարերը, հայկական սովորութիւնները ամբողջ` հեգնել ու ծաղրել…: Ասոր գլխաւոր պատճառը պէտք է նկատել շրջանակը եւ պարագաները: Քիչ թիւ կը կազմեն ա՛յն երիտասարդները, որոնք կը սիրեն հայկական ըմբռնողութեամբ առաջնորդուիլ, սակայն միջոցներ (ակումբ, լսարան, գիշերային դասընթացք, ներկայացում եւ այլն) կը պակսին եւ զրկուած են ամէն կարգի առաւելութիւններէ եւ իրենց շահած շաբաթական վարձքով հազիւ կրնան ապրուստնին ապահովել եւ հայերէն թերթ մը գնել կամ հայերէն գիրք մը շաբաթավճարով որեւէ գրատունէն առնել եւ միտքերնին այդպէսով զարգացնել ու պատրաստուիլ իբրեւ հայ մարդ:

Թաղապետութիւն.- Թաղապետութեան եօթը անդամներէն չորսը հայ եւ երեքը արաբներ են: Թաղապետական ստորադաս պաշտօնեաները արաբներէ կազմուած են, բայց առեալ` մի քանի գիշերապահներէ եւ աղբահաւաքներէ…

Եզրակացութիւն.- Անդր Նահրի հայ բնակչութեան ջախջախիչ տոկոսը աղքատ եւ թշուառ է: Օգնութեան կարօտ: Անհրաժեշտ է, որ Բարեգործականը ուտեստեղէն եւ դեղօրայք հայթայթէ այս թաղամասի թշուառ բնակչութեան: Վարժարանները պէտք է միացնել եւ կեդրոնական նախակրթարան մը մէջտեղ բերել, պահելով հանդերձ թաղային մանկապարտէզներու գոյութիւնը: Քաղաքական շեշտաւորումներէ զգուշանալ եւ դպրոցներն ու եկեղեցիները երկրացիական ազդեցութիւններէ հեռու պահել: Հայախօսութիւնը տարածելու համար միջոցներ որոնել, իսկ ամենագլխաւորը եւ ամենակարեւորը, գործաւոր եւ արհեստաւոր դասակարգը Հայաստան փոխադրելու մասին մտածել»:

* * *

Պուրճ Համուտի Նոր Սիս թաղամասը

Պէյրութի մեծ վրանաքաղաքի հրդեհէն ետք, ռումտիկինցիներ ներկայ Արագածի շրջանին մէջ յոյն Աղապիոսի հողերը գնելով տուն տեղ կառուցեցին եւ մնայուն բնակութեան հիմեր դրին: Թոմարզացի կարգ մը ընտանիքներ ալ Սին էլ Ֆիլի Տահր Ժամալ կոչուող տարածքին վրայ բնակարաններ կառուցեցին, այդպիսով ընդլայնելով հայահոծ տարածքները: Սին էլ Ֆիլի մէջ բացուեցաւ Արամեան վարժարանը:

Զուիցերիացի միսիոնար փափա Քիւնցլէր ներկայ Հաուըրտ Գարակէօզեան հիմնարկի վայրին մէջ կեդրոն ունէր, ուր խոհանոց կար եւ ամէն օր աղքատներուն ճաշ կ՛եփէին:

Նոյն ատեն, հայկական ծերանոցին վայրը այրիանոց կը կոչուէր, ուր պատսպարուած էին Եղեռնէն փրկուած որբեւայրիներ, ծերեր: Անոնք հոնկէ, իւրաքաչիւրը իր պնակով մինչեւ Գարակէօզեան հաստատութիւն կ՛երթային եւ իրենց օրուան բաժին համեստ ճաշը կը ստանային: Փափա քանի մը տնակներ կառուցած էր նաեւ Պուրճ Համուտէն Սին էլ Ֆիլ երկարող գօտիին վրայ, եւ այդ բնակարաններուն մէջ հետագային հայ ընտանիքներ տեղաւորուեցան:

Այս շրջանները ամբողջ նարինջի պարտէզներով ու բանջարանոցներով շրջապատուած էին, առուակներ կային, որոնք կը բխէին Նապաա կոչուող շրջանէն:

Սին էլ Ֆիլի մէջ, Պէյրութ գետի եզերքը եւս հայեր բնակարաններ կառուցեցին:

Քանի մը տարուան կեանք ունեցող շրջանի մասին անդրադառնալով «Ազդակ» 28 փետրուար 1937-ին, «Շրջան մը իր ցաւերով» խորագիրով խմբագրականով կը գրէր.

«Անդր Նահրէն դէպի Սին էլ Ֆիլ երկարող թաղամասերը գրեթէ մեծ մասամբ բնակուած են հայերու կողմէ, որոնք վրանաքաղաքի ծանօթ հրդեհէն ետքը կամաց-կամաց իրենց բնակութիւնը հաստատեցին կամուրջին միւս կողմը, եւ սկսան երբեմնի փայտէ եւ թիթեղեայ խղիկներու տեղ քարուկիր տուներու հանգիստը փնտռել. ասոր համար անոնք ծախսեցին իրենց տարիներու խնայողութիւնը կամ Ազգերու Դաշնակցութեան Խնամատար մարմնի կողմէ իրենց եղած օժանդակութիւնը:

Բայց վերջին տնտեսական տագնապը եւ անգործութիւնը ահաւոր թշուառութեան մը մատնեցին մեր շատ մը հայրենակիցները, որոնք իրենց գլուխը պատսպարելու համար ձեռքէ հանած էին հազար դժուարութեամբ եւ զրկանքով իրարու վրայ դրուած փոքրիկ գումարները, որ նեղ օրերու մէջ գործի մը յատկացուելու պիտի ծառայէին:

Պուրճ Համուտի Կիւլլապաշէն թաղամասը

Սին էլ Ֆիլի մէջ երեք հարիւրի մօտ մեր ազգակիցները սկսած են դաշտերը թափիլ եւ ուտելիք փնտռել, չքաւորութիւնը ափ առած է անոնց դռներուն, ու մարդիկ կը կռուին անօթութեան դէմ քանի մը օր աւելի ապրելու համար: Ազգային իշխանութիւններ հետաքրքրուեցա՞ն արդեօք կամ կը խորհի՞ն  հետաքրքրուիլ անոնց վիճակով, չգիտենք, բայց ինչ որ իրողութիւն է եւ բոլորին ծանօթ, այն է, որ Նահրէն անդին, փայտաշէն կամ քարուկիր տնակներու մէջ աւուր հացի կարօտ հայրենակիցներու ամբողջ բազմութիւն մը ունինք, որ կը գալարուի թշուառութեան եւ քաղցի ճիրաններուն մէջ, յաճախ անօթի ու գրեթէ ոչ ոք կը հետաքրքրուի իրենցմով:

Արդ, կոչ կ՛ընենք նախ Օգնութեան խաչին, որպէսզի անմիջական քննութեամբ մը այս շրջանի իրական պատկերը ցուցակագրէ եւ անցնի համազգային հանգականութեան մը. կը հրաւիրենք նոյնպէս երեք յարանուանութեանց հոգեւոր պետերը, որ ծաւալող թշուառութեան պարագան իրենց կարգին քննութեան ենթարկեն եւ արմատական դարմանի մը անունով յարաբերութեան մտնեն կառավարութեան հետ, աշխատելով գործ հայթայթել մեր բազմաչարչար չքաւոր արենակիցներուն:

Վրանաքաղաքի հրդեհը իր ատենին երեւան հանեց հայուն զոհաբերող եւ գթասիրտ ոգին: Ոչ մէկ տարակոյս, որ Սին էլ Ֆիլի ներկայ դժբախտ իրականութիւնը շա՛տ աւելի ծանրակշիռ եւ տխուր հետեւանքներ վերապահած է այդ շրջանի բազմաթիւ ընտանիքներուն, եթէ երբեք անմիջական եւ արագ դարմանի մասին չմտածուի…

Մեր ժողովուրդը, ամէն անգամ երբ զգացած է իրեն սպառնացող վտանգը, իր լուման երբեք չէ զլացած օգնութեան գործին: Այս անգամ եւս, վստահ ենք, որ իւրաքանչիւր հայ իր եղբայրական պարտականութիւնը պիտի չխնայէ անօթութեան մատնուած իր արենակիցներուն համար, ու պիտի բերէ իրմէ սպասուած զոհողութեան բաժինը»:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )