Նոր Օսմանցիները` Ընդդէմ Սուրիոյ Եւ «Լինել-Չլինել»-ու Հարց

ՍՈՒՄԱՅԵԱ ԱԼԻ

Թուրքիոյ եւ սուրիական «ազատ» բանակի դրօշները՝ կողք կողքի

Թուրքիոյ Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը  (ԱԲԿ) 2002-ի խորհրդարանական ընտրութիւններուն մեծ յաղթանակ արձանագրելէն սկսեալ` անընդհատ բարձրացող քաղաքական աստղ դարձաւ: Իսլամական արեւելում ունեցող այդ կազմակերպութիւնը իր կազմութեան առաջին օրերէն կը փայփայէր Օսմանեան կայսրութեան փառքը վերականգնելու երազներ, եւ իր քաղաքական դիրքի ամրապնդումին զուգահեռ, այդ երազները աճեցան ու վերածուեցան յաճախանքի: Այսպէս, նոր ղեկավարութեամբ պաշտօնական Անգարան որդեգրեց «զերօ հարցեր» քաղաքականութիւնը, ի միջի այլոց նաեւ` թափանցելու արաբական աշխարհ եւ դառնալու արաբական քաղաքականութիւններու մշակման գործընթացի հիմնական մասնակից: Բայց «նոր օսմանցիներ»-ը (այսպէս կը կոչուին իշխող Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան կայսերապաշտ անդամները) շատ աւելին կը հետապնդէին, քան` արաբներու հետ քաղաքական եւ տնտեսական գործընկերութիւն. անոնց նկրտումներուն պատճառով «Արաբական գարուն» կոչուած դէպքերուն սկիզբէն իսկ թրքական ազդակը դարձաւ շրջանի ալեկոծումներուն եւ փոթորիկներուն հիմնական բաղադրամասերէն մին: Այս դերակատարութիւնը իր գագաթնակէտին հասաւ սուրիական վարչակազմը տապալելու ծրագրին գործադրութեան հետ:

Սուրիա Եւ Աբկ Գործակցութիւն, Ապա` Թշնամութիւն

Էրտողան եւ Ասատ՝ «մեղրալուսնի» օրերուն

Թուրքեւսուրիական յարաբերութիւնները ուշագրաւ ջերմացում ապրեցան ԱԲԿ-ի իշխանութեան օրով:

Սուրիոյ նախագահ Պաշշար Ասատի 2004-ին Անգարա տուած այցելութեան ընթացքին ստորագրուած համաձայնագրերը շուտով գործադրուեցան, եւ ծայր տուաւ արագընթաց աճ արձանագրող գործակցութիւն մը: Թուրքեւսուրիական այս մեղրալուսինը տեւեց քանի մը տարի եւ վերածուեցաւ թշնամութեան, երբ Սուրիոյ տագնապի առաջին օրերէն, 2011-ին, թրքական իշխանութիւնը միացաւ սուրիական վարչակարգի թշնամիներու զօրակայանին: ԱԲԿ-ի ղեկավարներուն եւ մանաւանդ վարչապետ Ռեճեփ Թայիպ Էրտողանի արտասանած խօսքերուն առանցքային թեման դարձաւ «Անկցի Ասատը» կարգախօսը:

Թուրքիոյ մէջ սուրիացիներու գաղթակայաններ

Այսպէս կոչուած սուրիական ընդդիմութեան ցուցաբերուած թրքական  զօրակցութիւնը զուտ քաղաքական չէր, այլ ընդգրկեց ուղղակի զինուորական օժանդակութիւն. այսպէս, Անգարա ապաստան շնորհեց Սուրիոյ «ազատ» բանակի անդամներուն ու հրամանատարութեան եւ անոնց տրամադրեց զինուորական ու գումակային օժանդակութիւն:

Ասոր կողքին, Սուրիոյ սահմանամերձ թրքական շրջաններուն մէջ ստեղծուեցան «գաղթակայաններ», որոնց մեծ մասը այլ բան չէին, եթէ ոչ` Սուրիոյ սահմաններէն ներս ահաբեկչական գործողութիւններ իրականացնող խմբակներու մարզումի կեդրոններ եւ անոնց անդամներու ընտանիքներուն ապաստարաններ:

Ասատը Չինկաւ. Թրքական Սադրանքները
Անգարայի
Դէմ Պիտի Դառնա՞ն

Սուրիական տագնապի սկիզբէն մէկուկէս տարի անցած է, եւ սուրիական վարչակարգը ցարդ չէ տապալած. այս իրավիճակը մղձաւանջ կը պատճառէ Անգարայի, որուն արտաքին քաղաքականութիւնը ինքնիրեն կ՛ուղղէ դժուար հարցում մը. արդեօ՞ք Թուրքիա այսպիսով կը դառնայ ձախողած արկածախնդրութեան մը ամէնէն աչքառու մասնակիցը, թէ՞ կը մխրճուի երկարատեւ տագնապի մը ճահիճին մէջ:

Փաստօրէն սուրիական հարցերու առաջին օրերուն թուրք պաշտօնատարներու կատարած յայտարարութիւններուն մէջ մեծ վստահութիւն կար, թէ Ասատ շուտով պիտի տապալի: Բայց դէպքերուն առնչութեամբ միջազգային ուժերու (Ռուսիա եւ Չինաստան) հաստատ կեցուածքը, Սուրիոյ իշխանութիւններուն ցոյց տուած ուժն ու տոկունութիւնը եւ սուրիական բեմի զարգացումներու շրջանային անդրադարձները վրիպած էին Անգարայի իշխանաւորներուն ուշադրութենէն եւ հաշուարկներէն, եւ անոնք սկսան սուրիական դէպքերուն հետեւանքները կրել իրե՛նց սահմաններէն ներս:

Վերջին շրջանին աւելի լսելի դարձաւ սահմանամերձ շրջաններու մէջ բնակող Թուրքիոյ քաղաքացիներուն ընդդիմութիւնը իրենց շրջաններէն ներս սուրիացի ապստամբներու ներկայութեան: Այդ շրջաններու բնակիչներուն ջախջախիչ մեծամասնութիւնը մտահոգ է այդ զինեալներուն վարուելակերպէն:

Սէօքմենօղլու

Սուրիացիները իրենց բնակարանները վերածած են զինարաններու, եւ ոստիկանութիւնը չի համարձակիր մօտենալու անոնց, որովհետեւ յանդուգն ոստիկանը անմիջապէս կը սպաննուի, յայտնեցին անոնցմէ շատեր մամուլին:

Խորհրդարանի նախկին փոխնախագահ Մուրաթ Սէօքմենօղլու (որ շրջանի բնակիչ է) «Վաթան» թերթին տուաւ հարցազրոյց մը, ուր զգուշացուց, թէ եկուոր սուրիացիներու ներկայութիւնն ու ընթացքը կը մատնեն նաեւ Թուրքիոյ դէմ ուղղուած դաւ մը. ան բացատրեց, որ սուրիացի զինեալ արմատականները կը բորբոքեն միջհամայնքային կիրքեր եւ շրջանի (թրքահպատակ) սիւննիներն ու ալեւիները կը մղեն բախումի:

Սէօքմենօղլու զգուշացուց Մարաշի ջարդի կրկնութենէն  (Մարաշի մէջ 1978-ին միջհամայնքային բախումներու եւ ջարդի զոհ գնաց աւելի քան հարիւր ալեւի, եւ վիրաւորուեցան հազարաւոր ուրիշներ): Վերջերս Մարաշի դէպքերը շատ կը յիշեցնեն թրքական ընդդիմութեան քաղաքագէտներն ու մամուլը:

Քրտական Վտանգը Կը Մեծնայ

Սուրիոյ մէջ քրտական դրօշ ու զինեալներ

Թրքական զարգացումներուն հետեւող փորձագէտ Մոհամետ Նուրէտտին համոզուած է, որ յստակ է, թէ ԱԲԿ-ի կառավարութիւնը չէր ակնկալեր, որ սուրիական տագնապը այսքան երկար տեւէ: Ան գրաւը դրած էր սուրիական վարչակարգի քանի մը ամիսէն տապալումին վրայ` յուսալով, որ շրջանային քարտէսը կը փոխուի ի նպաստ իրենց: Փաստօրէն Թուրքիոյ արտաքին քաղաքականութիւնը ծրագրողները իրենց հաշուարկներուն եւ նախատեսութիւններուն մէջ նկատի չէին առած վարչակարգին այսքան երկար գոյատեւելը: Այսպիսով, տակնուվրայ եղան բոլոր թրքական գրաւներն ու հաշիւները: Ոչ միայն այսքան, այլ նաեւ սկսան երեւան գալ վտանգներ եւ սպառնալիքներ, որոնք անակնկալի եւ որոշ չափով շփոթի մատնեցին թրքական կառավարութիւնը: «Թուրքերը այս պարագային քաղաքական կարճատեսութիւն ցուցաբերած են» «Մանար»-ին տուած իր հարցազրոյցին մէջ ըսաւ Նուրէտտին, նաեւ բացատրեց, որ` «սուրիական տագնապը ծնունդ կու տայ Թուրքիոյ սպառնացող բազմաթիւ վտանգներու: Առաջին հերթին` ներքին ապահովական հարցն ու թրքական բանակին դէմ ՔԱԿ-ի գործողութիւններու նոր թափը. այս նոր թափը միայն անհատական կամ սահմանափակ գործողութիւններու թիւի աճ չէ, այլ ատոնք լայնածիր ու շաբաթներ տեւող ճակատումներ են, որոնց կը մասնակցին ՔԱԿ-ի հարիւրաւոր զինեալներ` երկրի հարաւարեւելեան շրջաններուն մէջ: Վատթարն այն է, ուր այսպիսի բախումներ սկսած են արձանագրուիլ նաեւ Այնթապի եւ Զմիւռնիոյ մէջ, Եգէականի ափերուն, այսինքն` թրքական արեւմուտքին մէջ: Այլ խօսքով, ՔԱԿ-ի գործողութիւնները ընդգրկեցին ամբողջ Թուրքիան, իր ծայրագոյն արեւելքէն մինչեւ իր ծայրագոյն արեւմուտքը, խլելով հարիւրաւոր թուրք սպաներու եւ զինուորներու կեանքը»:

Նուրէտտին

Նուրէտտին կ՛աւելցնէ. «Երկրորդ սպառնալիքն ալ քրտական բնոյթ ունի. հիւսիսային Սուրիոյ մէջ ստեղծուած ապահովական պարապը մեծ մասամբ լեցուցած է ՔԱԿ-ը` ստեղծելով Թուրքիոյ սահմանամերձ նոր քրտական իրավիճակ: Անկախաբար անկէ, թէ Սուրիոյ վարչակարգը կը մնա՞յ, թէ՞ կը տապալի, կամ «իխուան»-ական (Իսլամ եղբայրներ), սալաֆական, թէ բազմերանգ ու ազատական վարչաձեւ կը հաստատուի. անկախ անկէ, թէ Սուրիա կը մնա՞յ միացեալ, թէ՞ կը բաժնուի, թէ՞ կը մտնէ անվերջանալի անիշխանութեան ու քաոսի մէջ. անկախ այս բոլորէն, հիւսիսային Սուրիոյ մէջ քիւրտերը անկարելի է, որ վերադառնան նախկին իրավիճակին. ասիկա կը նշանակէ, որ այդ քիւրտերը ապագային նուազագոյնը ինքնավարութիւն, իսկ առաւելագոյնը անկախ պետութիւն պիտի ունենան: Երկու պարագաներուն ալ Թուրքիան եզերող քրտական օղակը հիւսիսային Իրաքի պիտի միացնէ հիւսիսային Սուրիան. ասիկա շատ վտանգաւոր է թրքական ազգային անվտանգութեան համար եւ անկասկած անդրադարձներ պիտի ունենայ Թուրքիոյ ներքին քրտական հարցի ընթացքին վրայ»:

Տնտեսական Հարցեր Եւ Միջհամայնքային
Լարուածութիւն

Ինչ կը վերաբերի սուրիական տագնապին` Թուրքիոյ վրայ ունեցած տնտեսական հետեւանքներուն, ապա Նուրէտտին ըսաւ. «Վերջին տասնամեակին Թուրքիա մեծ ոստումներ արձանագրեց թէ՛ անհատական եկամուտի, թէ՛ ազգային համընդհանուր եկամուտի, թէ՛ արտահանումներու իմաստով: Բայց վերջին  տարուան պաշտօնական տուեալները ցոյց կու տան, թէ սուրիական տագնապը ինչպիսի՛ ծանր հետեւանքներ ունեցած է թրքական տնտեսութեան, մանաւանդ Սուրիոյ սահմանամերձ շրջաններու տնտեսութիւններուն վրայ, որովհետեւ առեւտրական փոխանակումները շատ նահանջած են»:

Ալեւիներու բնակարաններուն վրայ նշաններ…

Ընկերային անդրադարձներուն մասին փորձագէտը ըսաւ. «Արդէն Թուրքիոյ մէջ ԺԶ . դարէն ի վեր սաստիկ լարուածութիւն կայ սիւննիներուն եւ ալեւիներուն միջեւ: Աթաթիւրքի պարտադրած աշխարհիկ բռնատիրութիւնը որոշ պաշտպանութիւն շնորհեց մինչ այդ ջարդի եւ հալածանքի ենթարկուած ալեւիներուն. բայց հարցն այն էր, որ նոյնիսկ Աթաթիւրքին պետութեան աշխարհիկ ղեկավարները ալեւիներուն հետ կը վերաբերէին սիւննի մտայնութեամբ, եւ այս պատճառով է, որ նոյնիսկ աշխարհիկներուն օրով ալեւիները իրենց իրաւունքներն ու պետական ճանաչում չստացան, ալ ո՛ւր մնաց ԱԲԿ-ի նման իսլամ կրօնական երանգ ունեցող կառավարութեան օրով: Իսկ երբ սուրիական տագնապը ծայր առաւ, Էրտողանի կառավարութեան` անոր նկատմամբ որդեգրած կեցուածքէն հեռու չէր հարցին տարողութիւնը. այսինքն Էրտողան շեշտը կը դնէր Սուրիոյ նախագահին ալեւի ըլլալուն ու ընդդիմութեան սիւննի ըլլալուն վրայ»:

Թուրքիոյ Շրջանային Դերակատարութեան
Ապագան
Կախեալ Է Սուրիոյ Վարչակարգին
Ճակատագիրէն
, Բայց` Հակառակ Առումով

Սուլթան Էրտողան…

Նուրէտտին նկատել կու տայ, որ «Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան կառավարութիւնը իր ամբողջ կշիռն ու ուժը լծած է սուրիական վարչակարգի տապալման ծրագիրին եւ անդառնալի հանգրուանի հասնելով` Թուրքիոյ շրջանային դերակատարութեան ապագան կախեալ դարձուցած է սուրիական վարչակարգի տապալումէն. եթէ վարչակարգը մնայ, թրքական դերակատարութիւնը շատ պիտի կրճատուի: Այս ճշմարտութեան գիտակցելով է, որ թրքական ղեկավարութիւնը այլընտրանք չի գտներ` բացի մինչեւ ծայր երթալէ սուրիական վարչակարգը տապալելու իր ճիգերուն մէջ. ան կը խստացնէ տնտեսական պատժամիջոցները, կը փորձէ արտաքին զինուորական միջամտութիւն հրահրել, կը քաջալերէ սուրիական բանակէն ու պետութենէն դասալքութիւնը, կը փորձէ գրգռել փոքրամասնութիւններ եւ այլն: Այսօր Թուրքիան իր գրաւը յստակ ու վճռորոշ տուեալի կամ ազդակի վրայ չէ դրած, այլ պարզապէս կը յուսայ, եւ գրաւը դրած է պայմաններու փոփոխութեան վրայ»:

Նուրէտտին կ՛եզրափակէ այս հաստատումով. «Թուրքիոյ թուեցաւ, որ իրեն առիթը ներկայացած է շրջանէն ներս գործընկեր-դերակատարի կարգավիճակէն բարձրանալու հիմնական դերակատարի կարգավիճակին. այս նպատակին հասնելու համար Թուրքիա կը փորձէ տկարացնել միւս դերակատարը` Իրանը: Ասոր համար է, որ Անգարա մասնակից դարձաւ Սուրիոյ վարչակարգը տապալելու դաւին, որուն պիտի յաջորդէ Իրաքի եւ Լիբանանի մէջ շիիներու ազդեցութիւնը կրճատելու ծրագիրներուն գործադրութիւնը»:

«Մանար»

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )