Մղձաւանջ. Իսրայէլեան Ճգնաժամը

Բնական է, որ Ճգնաժամերը ըլլան կարճատեւ, սուր եւ սաստիկ հարցեր: Իսրայէլի այս կացութիւնը, որ զարգացաւ այլ ժամանակահատուածներով, աւելի ընդարձակ է, քան` ճգնաժամերու մեծամասնութիւնը, եւ սուր կամ սաստիկ ու վճռական պահերու չէ հասած ցարդ: Այնուհանդերձ, անիկա կը մնայ լուրջ ճգնաժամ: Եւ հակառակ ընդհանուր տպաւորութեան` այդ ճգնաժամը միայն Իրանի հարցով չէ, թէեւ իսրայէլեան կառավարութիւնը կեդրոնացած է միմիայն այդ հարցին վրայ: Ճգնաժամին իսկական բնոյթը կը վերաբերի Իսրայէլի ռազմավարական իրավիճակին, որ ստեղծուած է 1978-էն` Եգիպտոսի հետ Քեմփ Տէյվիտի համաձայնագիրի ստորագրութենէն ետք:

 

 

 

 

 

 

 

 

Հաւանաբար ճգնաժամին խորագոյն երեսն այն է, որ Իսրայէլի մէջ համախոհութիւն չկայ այն հարցումին շուրջ, թէ իսկապէս ճգնաժամին մէ՞ջ է, իսկ եթէ այո, ի՞նչ է այդ ճգնաժամին իսկական հարցն ու բնոյթը: Իսրայէլեան կառավարութիւնները կը խօսին իրանեան կորիզային զէնքերու ներկայացուցած գոյութենական վտանգին մասին: Ես կը հակաճառեմ, որ գոյութենական վտանգը աւելի ընդարձակ եւ խորունկ է, անոր մէկ մասը շատ նոր է, բայց միւս մասը թաղուած է Իսրայէլի ստեղծումին ու արմատներուն մօտ:

Իսրայէլ այսօր ինքզինք կը գտնէ երկարատեւ ճգնաժամի մը մէջ, ուր կը մաքառի այս նորաստեղծ իրականութեան հետ վերաբերելու պատշաճ ռազմավարութիւն եւ արտաքին քաղաքականութիւն մշակելու համար: Այս կացութիւնը անոր կը պատճառէ պատկառելի ներքին լարուածութիւն, որովհետեւ Իսրայէլի որդեգրելիք քաղաքականութեան շուրջ ներքին համախոհութիւնը փուլ կու գայ այն պահուն, երբ իրավիճակը կը փոխուի: Թէեւ ասիկա պարբերաբար կը պատահի տարբեր ազգերու, Իսրայէլ կը տեսնէ, որ ինք երկար տեւողութեան վրայ

 

 

 

 

 

 

 

 

տկար դիրքի մէջ կը գտնուի իր տարածքին ու բնակչութեան պատճառով, թէեւ կը շարունակէ պահել զինուորական գերազանցութիւնը: Աւելի ճշգրիտ` Իսրայէլ կը տեսնէ, որ ժամանակի ընթացքին դէպքերու եղափոխութիւնը հաւանաբար կ՛ականահարէ այդ զինուորական իրականութիւնը, եւ ատոր պատճառով ան հակադրուած կը զգայ հակազդելու, պահպանելու համար իր զինուորական գերակշռութիւնը:

Ուրեմն իսրայէլեան ճգնաժամին խորքային պատճառն ու հարցը այն է, թէ ան ինչպէ՞ս պիտի պահպանէ իր գերակշռութիւնը նոր կազմաւորուող ռազմավարական իրադրութեան մէջ:

Եգիպտոս

1978-էն ի վեր Իսրայէլի ռազմավարական իրականութիւնն այն է, որ ընդհանուր շրջանային պատերազմի սպառնալիք չէր դիմագրաւեր: Քեմփ Տէյվիտէն ետք արգելակիչ Սինայի թերակղզին իրարմէ կ՛անջատէր Եգիպտոսն ու Իսրայէլը, եւ Եգիպտոս ունէր կառավարութիւն մը, որ

Քեմբ Տէյվիտի համաձայնագիրը

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

չէր ուզեր այդ կարգադրութեան փլուզումը: Իսրայէլ կը շարունակէր դիմագրաւել պաշտօնապէս թշնամական Սուրիա մը, որ 1976-ին Լիբանան մտնելով` ճզմեց Պաղեստինի ազատագրութեան կազմակերպութիւնը եւ հոն պարտադրեց իր հակակշիռը, բայց գիտէր, որ չէր կրնար առանձին յարձակիլ Իսրայէլի վրայ: Ուստի, Սուրիա գոհացաւ Իսրայէլի հետ ճակատման սահմաններուն շուրջ անպաշտօն հասկացողութիւններով: Նոյն պահուն, համեմատաբար տկար եւ մեկուսացած Յորդանանը իր ազգային անվտանգութեան պահպանումին համար կախեալ էր Իսրայէլէն: Միայն Լիբանանն է, որ անկայուն էր: Իսրայէլ պարբերաբար միջամտութիւններ կատարեց հոն. շատ յաջող չէին, բայց շատ սուղ գին ալ չարժեցին:

Մուրսի եւ զինուորականները

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Իսրայէլի դրացիներէն կարեւորագոյնը` Եգիպտոս, կ՛ընթանայ անորոշ ուղղութեամբ: Օգոստոսի կէսերուն, Եգիպտոսի նոր նախագահ Մոհամետ Մուրսի պաշտօնանկ ըրաւ բանակի եւ Զինեալ ուժերու գերագոյն խորհուրդի հինգ բանալի ղեկավարներ: Ան նաեւ չեղեալ հռչակեց զինուորականներուն պարտադրած սահմանադրական բարեփոխումները:

Այս զարգացումները մեկնաբանող երկու տարբեր տեսութիւններ կան: Առաջինը կ՛ըսէ, որ Մուրսի (որ մինչեւ իր նախագահ ընտրութիւնը կարեւոր ղեկավարներէն էր երկրի գլխաւոր իսլամական հոսանքին` Իսլամ եղբայրներուն) իրականութեան մէջ շատ աւելի ազդեցիկ է, քան զինուորականութիւնը, եւ վճռական քայլեր կ՛առնէ դիմափոխելու Եգիպտոսի քաղաքական վարչաձեւն ու համակարգը: Միւս տեսութիւնը կ՛ըսէ, որ պատահածը մէկ օղակն է զինուորականութեան եւ Իսլամ եղբայրներուն միջեւ գոյացած համաձայնութեան, որուն հիմամբ Մուրսի երեւութապէս աւելի մեծ ուժ եւ ազդեցութիւն պիտի ունենայ, բայց իսկական իշխանութիւնն ու ուժը պիտի մնայ զինուորականութեան ձեռքերուն մէջ:

Ընդհանրապէս, ես հակուած եմ կարծելու, թէ երկրորդ տեսութիւնն է ճիշդը: Այնուհանդերձ, ցարդ յստակ չէ, թէ այս բոլորը ինչպէս պիտի եղափոխուին ու զարգանան, իշխանութեան երեւոյթը կրնայ վերածուիլ իսկական իշխանութեան: Հակառակ զինուորականութեան եւ Մուրսիի միջեւ ամէն գաղտնի համաձայնութեան, յստակ չէ, թէ այս զարգացումները ինչի՞ պիտի յանգին մէկ-երկու տարի ետք, նկատի առած, որ հանրութեան մօտ պիտի արմատանայ այն տպաւորութիւնը, թէ երկրին ղեկը Մուրսիի ձեռքերուն մէջն է: Այս կացութիւնը պիտի սահմանափակէ զինուորականութեան ընտրանքները եւ պիտի ամրապնդէ Մուրսիի ուժն ու իշխանութիւնը, եւ յստակ չէ, թէ ո՞ւր պիտի հասնին կողմերը: Նշեմ, որ Մուրսի նոյն ատեն զօրավիգ կանգնեցաւ Սինայի թերակղզիին մէջ իսլամ զինեալներու դէմ առնուած ապահովական միջոցառումներուն:

Սինան կը մնայ մեծ զինուորական ուժերու համար արգիլեալ շրջան մը, բայց այդ դերը չի կրնար խաղալ արմատական իսլամականներու զինեալ խմբաւորումներուն համար: Այդ խմբակները, նախկին նախագահ Հիւսնի Մուպարաքի տապալումէն (փետրուար 2011) ի վեր թափ տուած են շրջանին մէջ իրենց գործունէութեան: Օգոստոսի սկիզբները անոնք յարձակում մը գործեցին Կազայի սահմանին վրայ` եգիպտական զինուորական դիրքի մը վրայ, սպաննելով 16 եգիպտացի զինուորներ: Ասոր նախորդած էին Իսրայէլի սահմանային անցքերու վրայ բազմաթիւ յարձակումներ: Մուրսի դատապարտեց յարձակումը եւ հրամայեց կատարել լայնածիր զինուորական արշաւ մը Սինայի մէջ:

Ասկէ երկու հարց կամ խնդիր կրնայ ծագիլ:

Առաջին հարցը այն է, որ իսլամական զինեալները պարտութեան մատնելու կարելիութիւն ունենալու համար եգիպտացիները կարիքը ունին Քեմփ Տէյվիտի համաձայնագիրի վերանայման կամ առնուազն անպաշտօն ձեւով զայն խախտելու իսրայէլեան-ամերիկեան

Եգիպտական ուժեր Սինայի մէջ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

թոյլատրութեան, որպէսզի կարենան աւելի մեծ թիւով ուժեր տեղակայել հոն (թէեւ յաւելեալ ուժերն ալ բաւական կրնան չըլլալ չէզոքացնելու այդ զինեալները): Այս յաւելեալ ուժերը կրնան անմիջական սպառնալիք չըլլալ Իսրայէլի համար, բայց այս քայլը նախընթաց մը պիտի դառնայ եւ շարժառիթ` Սինայի մէջ աւելի մեծ եգիպտական զինուորական ներկայութեան. ասիկա հետագային կրնայ վերածուիլ սպառնալիքի:

Այս հաւանականութիւնը շատ կը մեծնայ, եթէ Մուրսի եւ Իսլամական եղբայրները յաջողին իրենց կամքը պարտադրել Եգիպտոսի զինուորականութեան: Արդարեւ, նոյնիսկ եթէ ընդունինք, որ Մուրսի իր ներկայացածին պէս իսկապէ՛ս չափաւորական է, ապա հարց կը դառնայ այն, թէ ո՞վ պիտի յաջորդէ անոր. այս հարցը կը ծագի, որովհետեւ Իսլամական եղբայրներ կազմակերպութիւնը յստակօրէն բարձրացումի մէջ է, եւ շատ անհաւանական է, որ եգիպտական «յեղափոխութենէն» ծնունդ առնէ աշխարհիկ ժողովրդավարութիւն մը. նոյնքան յստակ է, որ իսլամական եղբայրակցութիւնը շարժում մըն է, որուն ծիրին մէջ կան բազմաթիւ մրցակից թեւեր եւ հատուածներ:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Վերջին ընտրութիւնները ցոյց տուին, որ այս շարժումը Եգիպտոսի ամէնէն մեծ ժողովրդականութիւն ունեցողն է, եւ ոչ ոք կրնայ նախատեսել, թէ անիկա ինչպէ՛ս պիտի եղափոխուի, անոր ո՞ր թեւը պիտի տիրապետէ միւսներուն, եւ ի՞նչ ուղղութիւններ պիտի որդեգրէ: Մէկ բան հաստատ է, որ յառաջիկայ տարիներու Եգիպտոսը պիտի չնմանի անցած սերունդին ճանչցած Եգիպտոսին, եւ ասիկա կը նշանակէ, որ Իսրայէլ իր հարաւային ճակատի իրադարձութիւններուն գծով իր հաշուարկներուն մէջ պէտք է հաշուի առնէ Կազայի Համասը, եւ հաւանաբար` անոր հետ դաշնակցելու պատրաստ իսլամական Եգիպտոս մը:

Սուրիա Եւ Լիբանան

Նման կացութիւն մը կը տիրէ Սուրիոյ մէջ: Ասատ ընտանիքի աշխարհիկ եւ զինուորական վարչաձեւը լուրջ դժուարութիւններ կը դիմագրաւէ: Արդէն ըսինք, որ իսրայէլացիք լռելեայն եւ գործնական հասկացողութիւն մը ունեցած են սուրիացիներուն հետ 1976-էն ի վեր: Ասոնց յարաբերութիւնը ջերմ չէր, բայց նախատեսելի բնոյթ եւ յստակ սահմանագծումներ ունէր, մանաւանդ` 1990-ականներուն. Իսրայէլ հանգիստ կը ձգէր Լիբանանի մէջ Սուրիոյ գործունէութիւնը, իսկ Դամասկոս սահման կը դնէր Իսրայէլի դէմ Հըզպալլայի արարքներուն, որպէսզի անոնք չանցնին գոյութենական վտանգի կարմիր գիծը: Իսկ Լիբանան բառին իսկական առումով կայուն չէր, բայց անոր անկայունութիւնը կը մնար նախատեսելի շրջագիծի մէջ:

 

 

 

 

 

 

 

 

Այս փոխադարձ լռելեայն հասկացողութիւնը փուլ եկաւ, երբ Միացեալ Նահանգներ առիթը օգտագործեցին Սուրիոյ պարտադրելու, որ հեռանայ Լիբանանէն 2005-ին: Ասիկա յաջորդեց Լիբանանի վարչապետ Ռաֆիք Հարիրիի 2005-ին գործուած սպանութեան, երբ Միացեալ Նահանգներ օգտագործեցին «Մայրիներու յեղափոխութիւն»-ը, որ դէմ ելաւ սուրիացիներուն` հակահարուած տալու Սուրիոյ կողմէ ժիհատականներու Իրաք մուտքի թոյլատրութեան:

Բայց ասիկա չէ, որ կայծը տուաւ Սուրիոյ մէջ այժմու դէպքերուն, ուր կը թուի, թէ իշխանութեան դէմ ելած է սիւննիներու քոալիսոն մը, որուն մաս կը կազմեն Իսլամ եղբայրներն ու այլ նուազ կամ առաւել արմատական իսլամական խմբաւորումներ: Սկզբնական շրջանին Իսրայէլ տրամաբանօրէն պէտք է նախընտրէր իրեն քաջածանօթ հակառակորդ Պաշշար Ասատը, քան` անյայտ ծրագիրներով ուժերը: Բայց Ասատ տարիներէ ի վեր աստիճանաբար աւելի կը հակի դէպի Իրան, եւ երբ իր վրայ գործադրուած ճնշումը սաստկացաւ, ան կախեալ դարձաւ Իրանէն: Այդ պահուն Իսրայէլ ինքզինք դէմ յանդիման գտաւ շատ անհաճոյ հեռանկարներու. կա՛մ անյայտ տրամադրութիւններով սիւննի իշխանութեան մը, կա՛մ ալ ամբողջովին Իրանէն կախեալ իշխանութիւն մը: Երկու ելքերէն ո՛չ մէկը հրապուրիչ էր Իսրայէլի համար, եւ անոնցմէ ո՛չ մէկուն վրայ Իսրայէլ կրնայ հակակշիռ կամ ազդեցութիւն ունենալ:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Իսրայէլի համար նոյնքան վտանգաւոր պիտի ըլլայ Սուրիոյ «լիբանանացումը»: Սուրիան եւ Լիբանանը իրարու կապուած են բազմաթիւ ձեւերով, հակառակ անոր որ Լիբանանի քաղաքական վարչաձեւը ամբողջովին տարբեր էր Սուրիայէն, եւ Սուրիա Լիբանանը կայունացնող ուժ էր: Այսօր լուրջ հաւանականութիւն կայ, որ Սուրիա դառնայ Լիբանանի պէս երկիր մը, այսինքն` շատ պառակտուած երկիր մը, ուր կրօնական եւ ազգային բազմաթիւ հատուածներ պատճառ կը դառնան, որ երկիրը ինքն իր դէմ պատերազմի մէջ ըլլայ:

Իսրայէլի համար լաւագոյն արդիւնքը պիտի ըլլայ այն, որ Արեւմուտքը յաջողի պահպանել Սուրիոյ աշխարհիկ զինուորական վարչաձեւը, բայց` առանց Ասատի: Սակայն յստակ չէ, թէ ասատական Սուրիոյ կառոյցներուն վրայ կանգնող արեւմտեան նեցուկով վարչակարգ մը կրնա՞յ գոյատեւել: Ուրեմն, նոյնիսկ լաւագոյն ելքը վտանգաւոր է:

Ի վերա այսուամենայնի, թէեւ Լիբանան վերջին տարիներուն բաղդատաբար կայուն էր, երբ Սուրիան հարբուխ ըլլայ, Լիբանան թոքերու բորբոքում կ՛ունենայ:

Այսպիսով, Իսրայէլ դէմ յանդիման կը գտնուի նաեւ իր հիւսիսային սահմաններուն վրայ ապահովական վիճակի վատթարացման:

 

«Սթրաթֆոր»

(Շար.1)

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )