Արուեստի Աշխարհէն. «Ինչպէ՞ս Խօսիլ Գիրքերու Մասին, Զորս Չենք Կարդացած»

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ -ՍՐԱՊԵԱՆ

ԱՌԱՋԻՆ ԱԿՆԱՐԿՈՎ ՍԱՐՍԱՓԵԼԻ ԿԸ ԹՈՒԻ ՎԵՐՆԱԳԻՐԸ, ՆՈՅՆԻՍԿ` ՀԱՅՀՈՅԱՆՔԻ ՀԱՄԱԶՕՐ: ՍԱԿԱՅՆ ՄԱՐԻԱ ՓՈՓՈՎԱ «ՊՐԷՅՆՓԻՔԻՆԿԶ» ԿԱՅՔԻՆ ՄԷՋ ԿԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՆԷ ՖՐԱՆՍԱՑԻ ԳՐԱԿԱՆԱԳԷՏ ՓԻԵՌ ՊԱՅԱՐԻ ԲԱԶՄԱՇԵՐՏ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐԸ ԿԱՐԴԱԼՈՒ ՓՈՐՁԱՌՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ, ՑՈՅՑ ՏԱԼՈՒ ՀԱՄԱՐ, ԹԷ ԳԻՐՔԵՐՈՒ ԱՇԽԱՐՀԸ ԿԱՐԵԼԻ Է ԸՆԿԱԼԵԼ ՏԱՐԲԵՐ ՁԵՒԵՐՈՎ. ՀԵՏԵՒԱԲԱՐ ԿԱՐԵԼԻ Է ՆԱԵՒ ԶԱՐԳԱՑՆԵԼ ԱՒԵԼԻ ԽՈՐԱԹԱՓԱՆՑ, ԸՆՏՐՈՒԹԵԱՆ ՎՐԱՅ ՀԻՄՆՈՒԱԾ ԵՒ ՀԱՄԱՊԱՐՓԱԿ ԴԻՏԱՆԿԻՒՆ ՄԸ:

Առաջին ակնարկով «Հաու թու թոք ըպաութ պուքս եու հեւն՛թ ռետ» (ինչպէ՞ս խօսիլ գիրքերու մասին, զորս չենք կարդացած) վերնագիրով գիրք մը միաժամանակ սրբապղծութիւն կը բուրէ եւ չափազանց հեգնական կը հնչէ: Այսուհանդերձ, անիկա անմիջապէս մեզի կը յիշեցնէ գիտական հրաշալի երանգով մը օժտուած, սակայն սարսափելի կերպով ձանձրացուցիչ, դժկամութեամբ մինչեւ կէսը կարդացուած եւ անմիջապէս մոռացութեան մատնուած մեզի ծանօթ այն հատորները, որոնք կրնային ըլլալ եւ պէտք էր որ ըլլային արժանաւոր գործեր, սակայն տեղ մը ոչ աւելին էին, քան` թերթի մը յօդուածը: Արդեօք պէ՞տք է զանոնք կարդանք ծայրէ ծայր, ամբողջական, զարգացած անձեր դառնալու համար:

Անկասկած միտումնաւոր կերպով գայթակղեցուցիչ այս վերնագիրին ետին Փարիզի համալսարանին մէջ գրականութեան դասախօս եւ հոգեվերլուծաբան Փիեռ Պայար կը հիւսէ տպաւորիչ խորհրդածութիւն մը արգիլուած նիւթի մը մասին: Ան կ՛առաջարկէ ընթերցանութեան մօտենալ ոչ թէ կարդալու եւ չկարդալու բացարձակ երկդիմութեան չափանիշներով, այլ զայն սահմանել իբրեւ գրականութեան հետ տարբեր ձեւերով կապ հաստատելու եւ տարբեր ուղղութիւններով անոր հաղորդակից դառնալու միջոց մը` հետեւեալ դասաւորումներով. գիրքեր, զորս կարդացած ենք, գիրքեր, զորս արագ աչքէ անցուցած ենք, գիրքեր, որոնց մասին լսած ենք, գիրքեր, զորս մոռցած ենք, գիրքեր, զորս երբեք չենք բացած: Այս ձեւով` գրականութիւնը կը դառնայ ոչ թէ բացարձակ գիտութեան շտեմարան մը, այլ` կարկին մը, որ կը ծառայէ իբրեւ ուղեցոյց, որպէսզի մեր ուղղութիւնը գտնենք դէպի աշխարհի տարբեր պարունակները: Այսինքն գիրքերը դուրս կու գան մեկուսի իրերու վիճակէն եւ կը դառնան յարակցութիւններով հասկացողութիւն մը զարգացնելու համակարգ մը:

Կապակցութեան Հարց

«Ինչպէս զարգացած անձեր գիտեն (եւ ի տարբերութիւն ոչ զարգացած անձերու, որոնք չեն գիտեր) մշակոյթը ամէն բանէ աւելի արեւելումի հարց է: Զարգացած ըլլալ չի նշանակեր կարդացած ըլլալ որեւէ մասնայատուկ գիրք, այլ` կարողութիւնը ունենալ սեփական ուղղութիւնները գտնելու գիրքերու մէջ` իբրեւ համակարգ: Ասիկա կը պահանջէ գիտնալ, թէ գիրքերը կը կազմեն համակարգ մը եւ կարենալ իւրաքանչիւր տարր տեղադրել միւսին հետ իր կապին համաձայն: Գիրքի մը բովանդակութիւնը նուազ կարեւոր է, քան` անոր արտաքինը, կամ` եթէ կ՛ուզէք, գիրքի մը բովանդակութիւնը անոր արտաքինն է, որովհետեւ ինչ որ կ՛արժեւորէ գիրք մը, անոր կողքին շարուած գիրքերն են», կը գրէ Պայար:

Սակայն ան նաեւ կը վիճի, թէ մեր մշակոյթը կաղապարուած է «պարտաւորութիւններով եւ արգելքներով», որոնք ստեղծած են կեղծաւորութեամբ յագեցած ճնշող համակարգ մը` ինչ կը վերաբերի այն գիրքերուն, զորս իրապէս կարդացած ենք: Իսկ գիրքերու մասին մեր խօսած սուտերուն տարողութիւնը կը հաւասարի խնդրոյ առարկայ գիրքերուն տրուած կարեւորութեան: «Անձնական կեանքի մէջ թերեւս միայն դրամական եւ սեռային վիճակի մասին նոյնքան դժուար է ճշգրիտ տեղեկութիւն մը լսել», կ՛ըսէ Պայար` սրամիտ ակնարկութիւն մը կատարելով:

«Չկարդալը պարզապէս կարդալու բացակայութիւնը չէ: Անիկա իրական աշխատանք մըն է, որ կ՛ենթադրէ կեցուածք որդեգրել գիրքերու հսկայական հեղեղի մը դիմաց, որպէսզի չխեղդուինք անոր մէջ: Այս դիտանկիւնէն` կ՛արժէ պաշտպանել զայն եւ նոյնիսկ` սորվեցնել»:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Հետեւաբար, ինչպէ՞ս կարելի է նաւարկել այս համակարգին մէջ` կրելով մեր վրայ դրուած ակնկալութիւններուն բեռը:

«Գիրքը տարր մըն է այն հսկայական խումբին մէջ, որ կը կոչեմ հաւաքական գրադարան: Պարտաւոր չենք այս գրադարանը ճանչնալ ամբողջութեամբ` արժեւորելու համար անոր տարրերէն մէկը… գաղտնիքը տուեալ գիրքին տեղը բնորոշելն է այս գրադարանին մէջ, ինչ որ կ՛իմաստաւորէ զայն, այնպէս ինչպէս բառ մը իմաստ կը ստանայ այլ բառերու հետ իր կապով», կը բացատրէ Պայար:

Գրականութեան հետ եւ այս ճամբով բառերու հետ իմաստալից կապեր հաստատելու համար պէտք է հասկնանք տարբեր գիրքերու միջեւ կապը եւ հաւաքական գրադարանին մէջ անոնց դիրքը` իրարու բաղդատելով զանոնք:

«Որոշ գիրքէ մը աւելի, իրօք, այս կապերն ու յարակցութիւններն են, որոնց վրայ պէտք է կեդրոնանայ զարգացած անձ մը, այնպէս` ինչպէս երկաթուղիներու պատասխանատու մը պէտք է կեդրոնանայ գնացքներու միջեւ կապերու վրայ, այսինքն` անոնց ուղղութիւններուն եւ անցումներուն, եւ ոչ` յատուկ վակոնի մը պարունակութեան», կ՛ըսէ Պայար:

Ընտրութիւն Մը Կատարելու Ազատութիւնը

Չկարդալու վերաբերող Պայարի գաղափարին հիմնական կէտը այն է, թէ անիկա կ՛ապացուցէ ընտրելու մեր կարողութիւնը եւ մեր մտաւորական հետաքրքրութիւնը` ինքնին չընթերցելու մեր որոշումով:

«Չկարդալը պարզապէս կարդալու բացակայութիւնը չէ: Անիկա իրական աշխատանք մըն է, որ կ՛ենթադրէ կեցուածք որդեգրել գիրքերու հսկայական հեղեղի մը դիմաց, որպէսզի չխեղդուինք անոր մէջ: Այս դիտանկիւնէն` կ՛արժէ պաշտպանել զայն եւ նոյնիսկ` սորվեցնել», կ՛ըսէ ան:

Իբրեւ անձ մը, որ կը քաջալերէ տեղեկութիւններու առնչութեամբ մեր թափանցիկութիւնը չափող համակարգի մը ստեղծումը, յատկապէս ինծի հաճոյք պատճառեց Պայարի առաջարկած համակարգը, որ տարբեր աստիճաններով կը չափէ չկարդալու եւ ենթակայական մեկնաբանութեան մակարդակները, հետեւեալ բաժանումներով.

Ինծի անծանօթ գիրք մը
Գիրք մը, որ աչքէ անցուցած եմ
Գիրք մը, որուն մասին լսած եմ
Գիրք մը, որ մոռցած եմ
Չափազանց դրական կարծիք ունիմ
Դրական կարծիք ունիմ
ժխտական կարծիք ունիմ
Չափազանց ժխտական կարծիք ունիմ

Մոռացութեան Ներգործութիւնը

«Գիրքը անորոշ իր մըն է, որուն մասին կրնանք խօսիլ միայն ոչ ճշգրիտ եզրերով. իր մը, որ ընդմիշտ ենթակայ է մեր երեւակայութեան եւ պատրանքներուն հարուածներուն: Արիստոտելի «Բանաստեղծութիւններ»-ուն երկրորդ հատորը, զոր անկարելի է գտնել նոյնիսկ անսահմանօրէն հարուստ գրադարանի մը մէջ, տարբեր չէ բազմաթիւ այլ գիրքերէ, որոնց մասին կը խօսինք մեր կեանքին մէջ: Այս գիրքերը բոլորն ալ վերակառուցուած տարբերակներն են բնօրինակներու, որոնք այնքան խոր թաղուած են մեր բառերուն եւ այլոց բառերուն տակ, որ նոյնիսկ մեր կեանքը վտանգելու գնով պիտի չկարենայինք ունենալ զանոնք մեր տրամադրութեան տակ», կը գրէ Պայար` մէջբերելով Ումպերթօ Էքոն:

Պայար կը նշէ, թէ ընթերցանութեան մէջ յաճախ կը մոռնանք ժամանակի գործօնը, որ անքակտելիօրէն առնչուած է մեր նախապաշարումներուն եւ թերութիւններուն հետ, ինչպէս նաեւ` մեր սահմանափակ յիշողութեան: Այս բոլորին դէմ անզօր են նոյնիսկ ամէնէն նուիրեալ ընթերցողները: Անոնք իմացական ժխտական տարածութիւն մը կը գծեն ընթերցանութեան շուրջ, ինչ որ ինքնին հեռաւորութիւն մը կը ստեղծէ:

«Կարդալ չի նշանակեր պարզապէս ծանօթանալ գրութեան մը կամ գիտելիք ամբարել: Անիկա նաեւ առաջին վայրկեանէն մոռացութեան անխուսափելի գործընթաց մըն է», կը գրէ Պայար:

«Ընթերցանութիւնը շահի փոխարէն կորուստ նկատելը հոգեբանական կենսական ուժ մը կ՛ընձեռէ բոլոր անոնց, որոնք կը փնտռեն ազդու մարտավարութիւններ` նեղ կացութեան մատնող գրական բախումներու դիմանալու համար, անկախ, թէ այս կորուստը տեղի կ՛ունենայ գիրք մը աչքէ անցընելէ ետք, անոր մասին բաւական բան լսելէ ետք, կամ` աստիճանաբար մոռնալու գործընթացով:

Ներքին Գրադարանը

Արձագանգելով Ուիլիըմ Կիպսընի այն գաղափարին, թէ իւրաքանչիւրս ունինք մեր փոքր ծաւալի մշակոյթը, եւ Օսթին Քլէոնի այն ներհայեցողութեան, որ կ՛ըսէ, թէ իւրաքանչիւրս խտացումն ենք այն բոլոր բաներուն, որոնց մուտքը արտօնած ենք մեր կեանքէն ներս, Պայար գեղեցիկ ձեւով կը նկարագրէ հետեւեալ գաղափարը.

«Խորքին մէջ երբեք գիրքի մը մասին չենք խօսիր իբրեւ առանձին գործ մը: Միշտ ալ ամբողջ գիրքերու շարք մը կը հետեւի մեր քննարկումին` մէկ վերնագիրի մը ուսերուն հեծած, ինչ որ կը ծառայէ իբրեւ ժամանակաւոր խորհրդանիշ` մշակոյթի ամբողջական ըմբռնումին: Իւրաքանչիւր նման քննարկումի ընթացքին մեր ներքին գրադարանները, որոնք մեր մէջ կառուցուած են տարիներու ընթացքին, ամբարելով մեր բոլոր գաղտնի գիրքերը, կը կապուին այլոց ներքին գրադարաններուն` ստեղծելով բախումի եւ խզումի առաջնորդող գրգռութիւն մը»:

«Որովհետեւ մենք պարզապէս մեր ներքին գրադարաններուն պատսպարանը չենք, այլ գումարն ենք մեր մէջ կուտակուած բոլոր գիրքերուն: Աստիճանաբար այս գիրքերը կազմաւորած են մեզ եւ կարելի չէ զանոնք բաժնել մեզմէ` առանց տառապելու»:

Օր մը սիրահարած էի անձի մը, որ ամբողջ սրտով ինծի յանձնարարեց կարդալ երեւակայական անմիտ վէպ մը: Աւելի շօշափելի իրերայաջորդ յուսախաբութիւններէ ետք անդրադարձայ, թէ շատ տարբեր էինք իրարմէ: Հետեւաբար միայն կրնամ տխուր շարժել գլուխս` կարդալով Պայարի հետեւեալ դիտարկութիւնը.

«Մեր սիրած գիրքերը մեզի կ՛ընձեռեն ուրուանկարը ամբողջ տիեզերքի մը, ուր կ՛ապրինք գաղտնի, եւ ուր կը ցանկանք, որ մեր դիմացի անձը ստանձնէ դեր մը»:

«Վիպերգական ուրախ յարաբերութեան մը նախապայմաններէն մէկը եթէ ոչ նոյն գիրքերը կարդացած ըլլալն է, այլ գէթ քանի մը գիրք իրարու միջեւ բաժնելը, ինչ որ կը նշանակէ նաեւ կարդացած չըլլալ նոյն գիրքերը: Հետեւաբար յարաբերութեան սկիզբէն անհրաժեշտ է ցոյց տալ, թէ կրնանք գոհացնել մեր սիրած անձին ակնկալութիւնները` անոր զգացնելով մեր ներքին գրադարանին հետ իր մօտիկութիւնը»:

Մշակութային Գրաճանաչութեան
Բռնատիրութիւնը

Պայար կ՛առաջարկէ վերատեսութեան ենթարկել մեր մշակոյթէն բխած ակնկալութիւնները` ընթերցանութեան նկատմամբ: Ան խորհուրդ կու տայ հեռանալ ուղիղ, բացարձակ եւ անշեղօրէն համապարփակ մօտեցումէն եւ որդեգրել թեքերող, յարաբերական եւ ընտրովի մօտեցում մը:

«Երբ առանց ամչնալու կը խօսինք այն գիրքերուն մասին, զորս չենք կարդացած, մենք մեզ կը ձերբազատենք մշակութային գրաճանաչութեան բռնատիրական լուծէն, որ փոխանցուած է մեզի եւ պարտադրուած` ընտանիքին եւ դպրոցին կողմէ: Որովհետեւ կրնանք ամբողջ կեանք մը տքնիլ` բաւարարելու համար այս ակնկալութիւնը, սակայն` առանց երբեք յաջողելու: Այլոց վերապահուած ճշմարտութիւնը նուազ կարեւոր է, քան` մեր անձին նկատմամբ ճշմարիտ վերաբերումը: Այսպէս կրնան վարուիլ միայն անոնք, որոնք իրենք զիրենք կը ձերբազատեն զարգացած անձի մը տպաւորութիւնը ստեղծելու պարտաւորութենէն, ինչ որ բռնատէրի կը վերածէ մեզ ներքուստ եւ թոյլ չի տար, որ ապրինք մեր էութիւնը»:

«Միայն երբ առանց ամչնալու կը խօսինք չկարդալուն մասին, կրնանք հետաքրքրութիւն ցուցաբերել բուն հարցին մասին, որ կը վերաբերի ոչ թէ գիրքի մը, այլ ներանձնական բարդ վիճակի մը, որուն հետեւանքն է գիրքը եւ ոչ` պատճառը»:

Այսուհանդերձ, ինծի համար վիճելի են Պայարի կարգ մը գաղափարները, մասնաւորաբար, այն կարծիքը, թէ մենք ձեւով մը պէտք է մեր տեսակէտը զարգացնենք ոչ թէ քննական մտածողութեամբ, այլ` քաղելով այլոց տպաւորութիւնները:

«Երբ գիրք մը չի լրացներ որոշ չափանիշներ, ապա ամբողջ քննարկումը կը կեդրոնանայ այս կէտին վրայ: Պէտք է ուշադիր հետեւիլ այս քննարկումին, որպէսզի կարելի ըլլայ հետագային խօսիլ տուեալ գիրքին մասին, առանց կարդալու զայն: Որովհետեւ խնդրոյ առարկան ոչ թէ գիրքն է, այլ անոր ընկալումը` քննադատական ոլորտին մէջ, ուր անիկա մուտք կը գործէ եւ տեւաբար կը փոխակերպուի: Այս շարժուն իրին, գրութեան եւ անձերու միջեւ յարաբերութիւններու այս ճկուն հիւսուածքին մասին է, որ մէկը պէտք է կարենայ ճշգրիտ հաստատումներ կատարել ճիշդ պահուն», կ՛ըսէ Պայար:

Այսուհանդերձ, գիրքերու քննարկումին ետին կը պղպջայ աւելի մեծ քննարկում մը` տեղեկութեան համակարգերու, ստեղծագործութեան չափանիշներու եւ սպառողականութեան վերաբերեալ: Պայար քննադատութեան անհրաժեշտ գիտելիքներու եւ բովանդակութեան պաշարի հարստութիւնը կը հակադրէ արուեստի կորիզը կազմող ենթակայական արտայայտութեան եւ կ՛եզրակացնէ.

«Քննադատութիւնը շատ աւելի անսահման մշակոյթ մը կը պահանջէ, քան` գեղարուեստական ստեղծագործութիւնը»:

Գիրք Մը Կը Վերստեղծուի
Իւրաքանչիւր
Ընթերցումով

Հաւանաբար Պայարի ամէնէն սուր դիտարկութիւնը այնքան չի վերաբերիր ընթերցանութեան ընկերային անդրադարձներուն, որքան` ընթերցանութեան մեր անձնական փորձառութեան:

«Ընթերցանութեան հակասութիւնը այն է, որ դէպի մեր էութիւնը տանող ճամբան կ՛անցնի գիրքերու մէջէն, սակայն այս մէկը պէտք է մնայ սոսկ իբրեւ անցք: Լաւ ընթերցողը կը կտրէ գիրքերու զիկզակ ճանապարհ մը. ան գիտէ, թէ իւրաքանչիւր գիրք իրեն կը բերէ իր անձին մէկ մասը եւ զայն հասանելի կը դարձնէ իրեն, սակայն միայն երբ ան իմաստութիւնը ունի իր ուղեւորութիւնը չաւարտելու հոն»:

Հետեւաբար ի՞նչ է վտանգը այստեղ, եւ ինչո՞ւ պէտք է մտածել այս մասին: Պայար իր վերջաբանին մէջ կը գրէ.

«Նման եղափոխութիւն մը մտածել կու տայ, թէ պէտք է մենք մեզ անջատենք մեծ մասամբ մեր ենթագիտակիցին մէջ գտնուող այն արգելքներէն, որոնք կը ծանրաբեռնեն գիրքերու մասին մեր ըմբռնումը: Դպրոցական տարիներէն սկսեալ վարժուած եմ գիրքերու մասին մտածել իբրեւ անհպելի իրեր: Յանցաւոր կը զգանք` նոյնիսկ մտածելով զանոնք կերպարանափոխելու մասին»:

«Անհրաժեշտ է վերացնել այս արգելքները, որպէսզի կարենանք ականջ դնել անսահմանօրէն շարժուն այն իրին, որ կը կոչուի գրութիւն: Գրութեան շարժումը կը խթանուի ամէն անգամ, որ անիկա մաս կը կազմէ զրոյցի մը կամ` գրաւոր փոխանակումի, ուր կը կենդանանայ` իւրաքանչիւր ընթերցողի ենթակայական ըմբռնումով եւ այլոց հետ երկխօսութեան ճամբով: Իրապէս անոր ականջ դնել` կը նշանակէ զարգացնել յատուկ զգայնութիւն մը այն բոլոր կարելիութիւններուն, որոնք կը ծնին գիրքի մը մէջ` տուեալ պահուն եւ նման պայմաններու մէջ»:

Պայար այս մէկը կ՛առնչէ կրթական մեր համակարգին բեկումին հետ:

«Յայտնապէս մեր կրթական համակարգը չի յաջողիր կատարել սրբութիւնները աշխարհիկ բաներու վերածելու իր պարտականութիւնները: Հետեւաբար մեր աշակերտները չեն կրնան պաշտպանել գիրքեր յայտնագործելու իրենց իրաւունքը: Գրութիւններուն պարտադրած յարգանքով անդամալուծուած, ինչպէս նաեւ` զանոնք փոփոխութեան ենթարկելու դէմ դրուած արգելքով, անոնք պարտաւոր են գոց սորվիլ գիրքերու բովանդակութիւնը եւ յիշել զայն: Այս պատճառով բազմաթիւ աշակերտներ կը կորսնցնեն փախուստ տալու իրենց կարողութիւնը եւ իրենք իրենց թոյլ չեն տար երեւակայութեան թռիչքներ, այնպիսի պայմաններու մէջ, ուր այլապէս անոնք շատ օգտակար արդիւնք պիտի տային»:

«Փոխարէնը` աշակերտներուն պէտք է սորվեցնել, թէ գիրք մը կը վերստեղծուի իւրաքանչիւր ընթերցումով, ինչ որ իրենց առիթ կու տայ անվնաս դուրս գալու ընթերցանութեան փորձառութենէն, նոյնիսկ` օգուտ մը քաղելու բազմաթիւ դժուար վիճակներէ»:

«Կրթական համակարգը պէտք է օգնէ, որ աշակերտներ ստանան բաւարար ազատութիւն` արուեստի գործերու հետ իրենց յարաբերութեան մէջ, որպէսզի կարենան դառնալ գրագէտներ եւ արուեստագէտներ»:

Ի վերջոյ «Հաու թու թոք ըպաութ պուքս եու հեւն՛թ ռետ» գիրքը արտօնութիւն մը չէ անտեսելու գիրքերը, այլ` ձօն մը ինքնին գիրքի սէրին եւ կ՛արտայայտէ այն գաղափարը, թէ գիրքերը իբրեւ ամբողջութիւն մեզի կու տան աշխարհը հասկնալու հզօր ուժ մը, զոր կ՛օգտագործենք մեր կեանքին մէջ:

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )